Uzasadnienie
K. zwróciła się z prośbą do ZUS o umorzenie długu byłego męża ciążącego na nieruchomości położonej w M., której stała się jedynym właścicielem – na mocy postanowienia Sądu Rejonowego. Podała, że utrzymuje jedno najmłodsze dziecko, na które były mąż nie łoży alimentów. Nie posiada oszczędności i utrzymuje się jedynie z pensji nauczycielki.
Po przeprowadzeniu postępowania administracyjnego i zebraniu dowodów w sprawie decyzją z dnia 8 kwietnia 2011r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych odmówił– na podstawie art. 83 ust. 1 pkt. 3 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. Nr 11 z 2007 r., poz. 74 ze zm.) oraz art. 17 ustawy z dnia 18 grudnia 2002 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 241, poz. 2074 ze zm.) umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne za okres 03/1996-12/1998 wraz z odsetkami w łącznej kwocie 40.563,84 zł.
W uzasadnieniu powyższej decyzji organ I instancji podał, iż sporne należności zostały zabezpieczone na rzecz ZUS poprzez dokonanie wpisu hipoteki przymusowej na powyższej nieruchomości w dniu 26 stycznia 2007 r. Strona nie jest odpowiedzialna osobiście, stała się jedynie dłużnikiem rzeczowym. W ocenie organu w sprawie nie zachodzą przesłanki wymienione w art. 17 ustawy z dnia 18 grudnia 2002 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 241, poz. 2074 ze zm.), zgodnie z którym ZUS może umarzać należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, na Fundusz Pracy i na Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych (należnych do dnia 31 grudnia 1998 r.) oraz na ubezpieczenie rentowe w części finansowanej przez płatnika składek i na ubezpieczenie wypadkowe oraz na Fundusz Pracy i na Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych (za okres od 1 stycznia 1999 r. do 31 grudnia 2001 r.) – pomimo braku ich całkowitej nieściągalności, gdy zobowiązana do ich opłacania jest osoba fizyczna niepodlegająca przepisom ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. o restrukturyzacji niektórych należności publicznoprawnych od przedsiębiorców (Dz. U. Nr 155, poz. 1287) – jeżeli przemawia za tym ważny interes tej osoby.
Strona ma 47 lat, utrzymuje 18 letnia córkę – uczennicę liceum. Za pracę otrzymuje 2610,38 zł netto, z czego spłaca m. in. ratę pożyczki mieszkaniowej i ubezpieczenie – w sumie zostaje jej 2232,55 zł. Za 2/3 etatu w innym miejscu pracy otrzymuje 1248,19 zł netto. Jej stałe opłaty mieszkaniowe wynoszą 515,14 zł miesięcznie. Spłaca ponadto w sumie cztery kredyty bankowe. Zdaniem organu strona nie znajduje się w tak trudnej sytuacji materialnej, która uniemożliwiałby jej spłatę należności bez uszczerbku dla utrzymania swojej rodziny.
We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy strona podniosła argumenty dotyczące swojej trudnej sytuacji rodzinno – materialnej. Wskazała, iż zapis na hipotekę został ustanowiony już w trakcie trwania podziału majątku z byłym mężem.
Po rozpatrzeniu wniosku Zakład Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia 26 maja 2011r. utrzymał w mocy powyższą decyzję.
Organ odwoławczy ponownie rozpoznał zebrany w sprawie materiał dowodowy i za organem I instancji podał, iż nie stwierdzono przesłanek umożliwiających umorzenie przedmiotowego zadłużenia. Powtórzono argumenty o możliwości uiszczania spornych zaległości bez uszczerbku koniecznych kosztów utrzymania dla strony i jej rodziny.
Skargę na powyższą decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu K., podnosząc argumenty dotyczące jej ciężkiej sytuacji materialnej i rodzinnej. Wniosła o uchylenie decyzji organów obu instancji. Wskazała, że nie ponosi odpowiedzialności za dług męża.
W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje stanowisko i argumentację zawartą w uzasadnieniu skarżonej decyzji.
Na rozprawie w dniu 19 października 2011 r. skarżąca wskazała, że od 1994 r. w jej małżeństwie był ustrój rozdzielności majątkowej, a hipoteka została ustanowiona w trakcie sprawy o podział majątku. Sąd Rejonowy przyznał stronie dom na własność, ponieważ były mąż nie przyczyniał się do jego powstania i utrzymania.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Skarga zasługuje na jej uwzględnienie, aczkolwiek z powodów innych niż zostały w niej podniesione.
Na wstępie wskazać należy, że zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 roku - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) sądy administracyjne kontrolują działalność administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, nie są natomiast uprawnione do merytorycznego rozstrzygania o przedmiocie sprawy. Również w myśl art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153 poz. 1270 ze zm.) sądy administracyjne kontrolują zaskarżone akty tylko w zakresie ich zgodności z prawem (legalności) i nie mają uprawnień do merytorycznego rozstrzygania sprawy. Jednocześnie z przepisu art. 134 § 1 ostatnio cytowanej ustawy wynika, że Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.
Po przeanalizowaniu akt administracyjnych sprawy Sąd uznał, iż organ ubezpieczeniowy nie był uprawniony do merytorycznego rozpatrzenia wniosku skarżącej o umorzenie zaległości jej byłego męża w oparciu o podaną w zaskarżonym rozstrzygnięciu podstawę prawną. Strona skarżąca nie ponosiła odpowiedzialności osobistej wobec ZUS a jedynie z tego tytułu, że dług jej byłego męża zabezpieczono poprzez ustanowienie hipoteki przymusowej na nieruchomości, stanowiącej współwłasność skarżącej i jej byłego męża – do momentu dokonania podziału majątku i przyznania nieruchomości w całości skarżącej.
Organy rozpatrywały wniosek skarżącej w trybie art. 17 ustawy z dnia 18 grudnia 2002 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 241, poz. 2074 ze zm.), zgodnie z którym ZUS może umarzać należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, na Fundusz Pracy i na Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych (należnych do dnia 31 grudnia 1998 r.) oraz na ubezpieczenie rentowe w części finansowanej przez płatnika składek i na ubezpieczenie wypadkowe oraz na Fundusz Pracy i na Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych (za okres od 1 stycznia 1999 r. do 31 grudnia 2001 r.) – pomimo braku ich całkowitej nieściągalności, gdy zobowiązana do ich opłacania jest osoba fizyczna niepodlegająca przepisom ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. o restrukturyzacji niektórych należności publicznoprawnych od przedsiębiorców (Dz. U. Nr 155, poz. 1287) – jeżeli przemawia za tym ważny interes tej osoby.
Wniosek o umorzenie należności wobec ZUS może wobec tego wnieść wyłącznie osoba fizyczna zobowiązana do ich opłacania w oparciu o powołane przez organ przepisy prawa. Tymczasem zarówno ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych oraz powołana przez organ ustawa o jej zmianie wskazują krąg podmiotów zobowiązanych do opłacania przedmiotowych składek jak i zobowiązanych do ponoszenia odpowiedzialności z tytułu nieopłaconych należności składkowych, do kręgu których to podmiotów skarżąca nie należy.
Strona skarżąca nie była osobą zobowiązaną za powstanie spornego długu publicznoprawnego, a ZUS nie wydał jakiejkolwiek decyzji przenoszącej na nią odpowiedzialność za uiszczenie długu byłego męża. Jest ona zobowiązana wobec ZUS wyłącznie z powodu przejęcia w całości prawa własności nieruchomości obciążanej hipotecznie na rzecz ZUS. W przypadku ustanowienia hipoteki odpowiedzialność każdoczesnego właściciela nieruchomości wobec ZUS nie opiera się już na podstawowej pierwotnej więzi prawnej łączącej ZUS z dłużnikiem osobistym. Do właściciela nieruchomości nie będącego jednocześnie dłużnikiem osobistym wobec ZUS nie można wobec tego -w ocenie Sądu- stosować przepisów dotyczących uprawnień przysługujących dłużnikowi osobistemu (zobowiązanemu do uiszczenia należności z powodu ich uprzedniego niepłacenia) w zakresie możliwości starania się o ewentualne umorzenie należności publicznoprawnych z tytułu ubezpieczenia społecznego.
Z tego względu wniosek skarżącej o umorzenie należności składkowych rozpoznawany przez organ we wskazanym powyżej trybie był niedopuszczalny, gdyż postępowanie administracyjne wszczęte na jego podstawie w trybie art. 17 ustawy z dnia 18 grudnia 2002 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 241, poz. 2074 ze zm.) było w istocie bezprzedmiotowe w rozumieniu art. 105 § 1 kpa. Skarżąca nie była bowiem w ogóle podmiotem uprawnionym do żądania wszczęcia postępowania takiego rodzaju (zob. m. in. B. Adamiak, J. Borkowski, Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, Warszawa 2006, s. 489).
Należy przy tym wskazać, iż po wydaniu decyzji w pierwszej instancji, organ w piśmie z dnia 11 kwietnia 2011 r. adresowanym wobec strony (k. 108-110 akt adm.) działając na podstawie art. 56 ust. 1 ustawy z dnia 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych (Dz. U. Nr 157, poz. 1240 ze zm.) odmówił skarżącej umorzenia przedmiotowych składek, powołując się na brak przesłanek wskazanych w tym przepisie. Pismo to posiada elementy decyzji administracyjnej w rozumieniu art. 107 kpa (za wyjątkiem pouczenia o prawie zaskarżenia), jednakże ten akt administracyjny nie podlegał bezpośrednio kontroli sądowej w niniejszym postępowaniu, nie była to bowiem decyzja organu I instancji poprzedzająca zaskarżoną decyzję organu II instancji.
Niemniej Sąd zauważa, iż sprawa z wniosku skarżącej o umorzenie należności wobec ZUS nie może się toczyć (jak już wskazano powyżej) w trybie art. 17 ustawy z dnia 18 grudnia 2002 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 241, poz. 2074 ze zm.), z kolei aby uznać za zasadne oparcie postępowania z przedmiotowego wniosku na przepisie art. 56 ust. 1 pkt 5 ustawy z dnia 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych (Dz. U. Nr 157, poz. 1240 ze zm.), organ winien stwierdzić, iż sporne należności pieniężne (zabezpieczone hipotecznie na nieruchomości skarżącej) mają charakter cywilnoprawny w rozumieniu art. 55 tej ustawy. Tak więc czy w ogóle jest możliwym aby należności publicznoprawne jakimi są przedmiotowe należności składkowe stały się w stosunku do skarżącej należnościami cywilnoprawnymi.
Niezależnie od tego wskazać należy, iż strona skarżąca (jako tzw. dłużnik rzeczowy) może dochodzić ochrony prawnej w ramach uregulowań prawnych wynikających z przepisów regulujących ustanawianie i prowadzenie hipotek oraz przepisów dotyczących uprawnień zobowiązanego w ramach prowadzonego postępowania egzekucyjnego.
Ze względu na naruszenie przepisów postępowania i przepisów prawa materialnego (art. 105 § 1 kpa w zw. z art. 17 ustawy z dnia 18 grudnia 2002 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz o zmianie niektórych innych ustaw) w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy Sąd orzekł w pkt. 1 wyroku o uchyleniu decyzji obu instancji na podstawie art. 145 § 1 pkt. 1 "a" i "c" ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.).
O wstrzymaniu wykonania decyzji orzeczono na podstawie art. 152 tego aktu prawnego.