Uzasadnienie
W skardze skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu skarżący zawarł wniosek o przyznanie prawa pomocy, poprzez zwolnienie z obowiązku uiszczenia wpisu sądowego oraz ustanowienie wskazanego radcy prawnego. Jednocześnie przedłożył wypełniony na urzędowym formularzu wniosek o przyznanie prawa pomocy (PPF).
Z informacji zgromadzonych w sprawie wynika, że wnioskodawca prowadzi wspólne gospodarstwo domowe wraz z żoną. Wnioskodawca nie posiada żadnych nieruchomości ani oszczędności zgromadzonych na rachunkach bankowych i w gotówce. Nie posiada również żadnych papierów wartościowych i innych praw majątkowych (udziałów, polis inwestycyjnych, jednostek uczestnictwa w funduszach inwestycyjnych) ani przedmiotów o wartości przekraczającej 5.000,00 zł (np. pojazdów, maszyn, biżuterii). Oświadczył, że całe gospodarstwo oddał synom, którzy również mają problemy finansowe. Żona wnioskodawcy także nie posiada żadnego wartościowego majątku. Wnioskodawca wyjaśnił, że jest rolnikiem z wykształcenia i nie jest w stanie samodzielnie poradzić sobie ze sprawą, a osiągane dochody nie pozwalają na sfinansowanie prowadzonego postępowania. Wspólne gospodarstwo domowe jest obecnie utrzymywane z emerytury rolniczej wnioskodawcy w wysokości [...] zł netto oraz z renty strukturalnej w wysokości [...] zł netto, a także z emerytury rolniczej żony w wysokości [...] zł netto.
Łączne miesięczne zobowiązania i stałe wydatki wnioskodawca oszacował natomiast w sposób następujący: utrzymanie mieszkania ok. [...] zł, leczenie ok. [...] zł, jedzenie i środki czystości ok. [...] zł, ubrania [...] zł, rachunki telefoniczne [...] zł. Wnioskodawca zwrócił też uwagę na zobowiązania komornicze odliczane od emerytury w kwocie [...]zł.
Postanowieniem z dnia 25 sierpnia 2016 r. referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu odmówił wnioskodawcy przyznania prawa pomocy, podnosząc, że wraz z żoną posiadają stałe źródło comiesięcznych dochodów, którymi mogą swobodnie dysponować decydując o ich przeznaczeniu. Posiadane środki, przy ich racjonalnym wydatkowaniu, stanowią wystarczające źródło pokrycia pełnych kosztów postępowania sądowego zainicjowanego przez wnioskodawcę.
W sprzeciwie od rzeczonego postanowienia wnioskodawca podniósł, że jego dochody wraz z małżonką - na dzień dzisiejszy - faktycznie kształtują się na poziomie [...] zł, jednakże stan ten będzie trwał tylko do 31 grudnia bieżącego roku. Od tego momenty wnioskodawca straci definitywnie uprawnienie do pobierania renty strukturalnej, a dochody będą w sumie wynosić [...] zł, co przy wykazywanych wydatkach będzie kwotą niezwykle skromną. Wnioskodawca podkreślił - za wnioskiem - że nie posiada żadnego wartościowego majątku ani oszczędności, a większość środków, które jeszcze otrzyma, będzie musiał wydać na prowadzenie niniejszego postępowania. Zwrócił także uwagę na podeszły wiek swój oraz małżonki i konieczność ponoszenia kosztów leczenia.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje
Sprzeciw nie zasługuje na uwzględnienie.
W pierwszej kolejności podkreślić należy, że w dniu 15 sierpnia 2015 r. weszła w życie ustawa z dnia 9 kwietnia 2015 r. o zmianie ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2015 r., poz. 658; tekst jedn. ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi: Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm. – dalej: "P.p.s.a."). Postępowanie sądowe w niniejszej sprawie zostało wszczęte skargą wniesioną po tej dacie, dlatego zgodnie z art. 2 ustawy nowelizującej, przepis art. 260 P.p.s.a. stosuje się w brzmieniu nadanym ustawą zmieniającą.
Zgodnie z tym przepisem rozpatrując sprzeciw od zarządzenia i postanowień referendarza sądowego, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8 P.p.s.a. (w tym od postanowień o odmowie przyznania prawa pomocy art. 258 § 1 pkt 7 P.p.s.a.), sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Wniesienie sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym (art. 260 § 3 P.p.s.a.).
Zgodnie z treścią art. 199 P.p.s.a., strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej.
Wyjątek od powyższej zasady stanowi przewidziana przez ustawodawcę w art. 243 i nast. P.p.s.a. instytucja prawa pomocy. Zgodnie z art. 245 § 2 P.p.s.a. prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Prawo pomocy może być przyznane osobie fizycznej w tym zakresie, jeżeli osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, zgodnie z art. 246 § 1 pkt. 1 P.p.s.a. Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje natomiast zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 P.p.s.a.). Do jego przyznania dochodzi, gdy osoba fizyczna wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, co wynika już z art. 246 § 1 pkt. 2 P.p.s.a.
W orzecznictwie sądowoadministracyjnym podkreśla się, że z przytoczonych przepisów wynika, że ubiegającego się o prawo pomocy obciąża obowiązek wykazania, że znajduje się w określonej sytuacji materialnej i osobistej uprawniającej do przyznania mu prawa pomocy w określonym zakresie. Wnioskodawca winien mieć przy tym na względzie, że instytucja pomocy prawnej w ogólności jest wyjątkiem od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez same strony. Przyznanie prawa pomocy ma na celu zapewnienie realizacji konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które ze względu na brak odpowiednich środków nie są w stanie ponieść kosztów sądowych lub kosztów niezbędnych do ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika. Dlatego też prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku oraz pozbawionym (obiektywnie) możliwości uzyskania środków na ten cel z jakichkolwiek źródeł (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 stycznia 2015 r., sygn. akt II OZ 1152/14, dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, na stronie: http://orzeczenia.nsa.gov.pl).
W literaturze przedmiotu zwrócono uwagę, że prawo pomocy ma służyć najuboższym, to jest podmiotom, dla których konieczność ponoszenia kosztów związanych z postępowaniem sądowym oznaczałaby faktyczne ograniczenie lub wręcz pozbawienie prawa do sądu (zob. H. Knysiak-Molczyk, Przesłanki przyznania prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, Przegląd Prawa Publicznego 2007, nr 4, s. 36-39)
Mając powyższe na uwadze oraz biorąc pod rozwagę stan rodzinny i sytuację majątkową wnioskodawcy, podzielić należy ocenę referendarza sądowego tut. Sądu, że nie wykazał on, aby znajdował się w sytuacji materialnej kwalifikującej do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, poprzez zwolnienie od wpisu sądowego i ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika.
Należy zwłaszcza zauważyć, że sam wnioskodawca w złożonym sprzeciwie zdaje się nie zaprzeczać, aby w aktualnej sytuacji, w której się znajduje, był w stanie ponieść powyższe koszty związane z udziałem w niniejszym postępowaniu sądowym. Wnioskodawca argumentację na poparcie wniosku o przyznanie prawa pomocy skupia na przyszłej sytuacji majątkowej, w jakiej może się znaleźć od początku przyszłego roku z uwagi na utratę uprawnień do renty strukturalnej. Tymczasem wniosek o przyznanie prawa pomocy ocenia się biorąc pod uwagę aktualną sytuację i możliwości finansowe strony postępowania. Przewidywana przez stronę zmiana istotnych w tym względzie okoliczności faktycznych, jaka ma nastąpić w perspektywie czasu, nie może mieć w tym względzie przesądzającego znaczenia. Podkreślić przy tym trzeba, że postanowienie tut. Sądu w przedmiocie prawa pomocy nie korzysta z powagi rzeczy osądzonej i w razie mającej znaczenie zmiany okoliczności, prowadzącej - tak jak przewiduje to wnioskodawca - do pogorszenia sytuacji majątkowej, istnieje możliwość ponowienia wniosku w tym zakresie (art. 165 P.p.s.a.).
Aktualna sytuacja majątkowa skarżącego i pozostającej z nim we wspólnym gospodarstwie małżonki świadczy natomiast o możliwości wygospodarowania środków pieniężnych potrzebnych do prowadzenia niniejszego postępowania. Skarżący wykazuje przede wszystkim łączny dochód netto ([...] zł) przekraczający ponoszone – znaczne – stałe wydatki i zobowiązania (ok. [...] zł). Słusznie zatem zwrócił uwagę referendarz w skarżonym postanowieniu, że wnioskodawca posiada środki finansowe, które przy ich racjonalnym wydatkowaniu, stanowią wystarczające źródło pokrycia pełnych kosztów postępowania sądowego.
W takiej sytuacji uznać należało, że zasadnie referendarz sądowy tut. Sądu odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy.
Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 246 § 1 oraz art. 260 P.p.s.a., orzeczono jak w sentencji postanowienia. Niniejsze orzeczenie jest ostateczne. Sąd orzeka bowiem jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (art. 260 § 2 P.p.s.a.).