Uzasadnienie
Z akt sprawy wynika, że pismem z 18 sierpnia 2005 r. J. P. wystąpiła wspólnie z mężem J. P. do Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego - zwanego dalej "Prezesem KRUS" - o umorzenie należności z tytułu nienależnie pobranego świadczenia rentowego w okresie od 1 marca 2002 r. do 31 października 2004 r. Skarżąca wskazała na okoliczności towarzyszące utracie prawa do świadczeń rentowych oraz ograniczenie wysokości tych świadczeń od 1 sierpnia 2005r. Powołała się na schorzenia na które cierpi zarówno ona, jak i jej mąż. Podniosła nadto, że wspólnie z mężem opiekują się dziewięćdziesięciojednoletnią matką i utrzymują dziewiętnastoletnią córkę, uczennicę szkoły średniej. Oświadczyła, że konieczność dokonania zwrotu nienależnie pobranych świadczeń pozbawi ich możliwości zakupu niezbędnych do życia lekarstw i pomocy naukowych dla córki.
Po rozpoznaniu wniosku J. P., decyzją z [...] grudnia 2005 r. Prezes KRUS odmówił umorzenia należności z tytułu nienależnie pobranych przez nią świadczeń rentowych. Uzasadniając swoje stanowisko zauważył, że skarżąca pobiera świadczenia rentowe w wysokości 585,92 zł netto miesięcznie. Odniósł się do okoliczności, których wystąpienie spowodowało konieczność zobowiązania skarżącej do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia. Uwzględniając stan zdrowia oraz sytuację rodzinną skarżącej, Prezes KRUS postanowił "kwotę zadłużenia rozłożyć na dogodniejsze (...) raty, tj. po 100 zł miesięcznie".
Pismem z 29 grudnia 2005 r. skarżąca ponownie wystąpiła o umorzenie należności z tytułu nienależnie pobranego świadczenia rentowego. Powtórzyła, że nie miała świadomości, iż jej działania skutkują utratą prawa do renty rolniczej. Wskazując na sytuację w jakiej znalazła się jej rodzina, w szczególności na zły stan zdrowia męża, wystąpiła o uwzględnienie jej wniosku.
Decyzją z [...] stycznia 2006 r., działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 w związku z art. 127 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm. - powoływanej dalej jako "K.p.a.") oraz art. 41a ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz. U. z 1998 r. Nr 7, poz. 25 ze zm. - dalej: "ustawa"), Prezes KRUS utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję z [...] grudnia 2005 r.
Uzasadniając swoje stanowisko powtórzył, że skarżąca informowana była o okolicznościach powodujących utratę prawa do renty. Nie powiadomiła jednak organu o tym, że dzierżawiła gospodarstwo rolne, a następnie stała się jego współwłaścicielką. Powtórzył, że skarżąca osiąga dochody z tytułu świadczeń rentowych w wysokości 585,92 zł netto miesięcznie. Prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z matką i mężem, którzy również osiągają dochody z tytułu świadczeń wypłacanych przez KRUS. Pomimo konieczności ponoszenia wydatków związanych z utrzymaniem pobierającej nauki córki, Prezes KRUS uznał, że sytuacja majątkowa skarżącej nie odbiega od sytuacji materialnej emerytów i rencistów w środowisku wiejskim. Mając jednak na względzie sytuację rodzinną i stan zdrowia skarżącej, postanowił "decyzją z dnia [...].12.2005 r. rozłożyć kwotę zadłużenia na dogodniejsze (...) raty, tj. po 100 zł miesięcznie".
Pismem z 28 lutego 2006 r., niezadowoleni z rozstrzygnięć Prezesa KRUS, J. P. i J. P. zaskarżyli do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie jego dwie decyzje z [...] stycznia 2006 r. Występując o ich uchylenie w całości i przekazanie spraw do ponownego rozpoznania, zarzucili zaskarżonym decyzjom nieuwzględnienie wszystkich istotnych okoliczności, mających wpływ na zapadłe rozstrzygnięcia.
Po przedstawieniu stanu faktycznego spraw, skarżący powołali się na sytuację majątkową i rodzinną, która uniemożliwia im uregulowanie zobowiązań wobec KRUS. Podnieśli, że organ nie uwzględnił stanu zdrowia J. P. oraz stanu zdrowia pozostającej z nimi we wspólnym gospodarstwie domowym dziewięćdziesięciodwuletniej matki. Ponownie wskazali na okoliczności towarzyszące powstaniu należności, o których umorzenie występują. Oświadczyli, że poza budynkiem mieszkalnym, który służy zaspokojeniu ich potrzeb mieszkaniowych, nie posiadają żadnego majątku. Konieczność uregulowania zobowiązań wobec KRUS spowoduje, że nie będą w stanie zaspokoić niezbędnych do utrzymania potrzeb.
Odpowiadając na skargę, Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego podtrzymał swoje dotychczasowe stanowisko i wniósł o jej oddalenie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje
Skarga J. P. zasługuje na uwzględnienie, choć z innych przyczyn niż w niej wskazane.
I. Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269, ze zm.), Sąd sprawuje wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem (legalności). Ocenie Sądu podlegają zatem zgodność aktów administracyjnych (w tym przypadku decyzji) zarówno z przepisami prawa materialnego jak i procesowego. Kontrola sądów administracyjnych ogranicza się więc do zbadania, czy organy administracji w toku rozpoznawanej sprawy nie naruszyły prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na jej wynik. Ocena ta jest dokonywana według stanu prawnego i na podstawie akt sprawy istniejących w dniu wydania zaskarżonego aktu. Na podstawie art. 134 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm. - powoływanej dalej jako "u.p.p.s.a."), Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Nie może przy tym wydać orzeczenia na niekorzyść skarżącego, chyba że stwierdzi naruszenie prawa skutkujące stwierdzeniem nieważności zaskarżonego aktu lub czynności.
Tak określony zakres właściwości Sądu uniemożliwia orzeczenie przez Sąd o umorzeniu należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń. O uprawnieniach i obowiązkach stron postępowania wynikających z przepisów prawa materialnego rozstrzygają organy administracji publicznej. Oznacza to, że rozstrzygnięcie w przedmiocie umorzenia przedmiotowych należności należy wyłącznie do kompetencji organów. Sąd może jednak uwzględnić skargę nawet wtedy, gdy strona nie podniesie zarzutów, które uzasadniają wyeliminowanie z obrotu prawnego zaskarżonego indywidualnego aktu administracyjnego - w sytuacji, gdy przesłanki te istnieją.
II. Zaznaczyć na wstępie należy, że postępowanie sądowoadministracyjne w niniejszej sprawie prowadzone jest ze skargi J. P. na decyzję Prezesa KRUS z [...] stycznia 2006 r. Pismem z 28 lutego 2006 r. J. P. i J. P. zaskarżyli bowiem dwie decyzje Prezesa KRUS z [...] stycznia 2006 r.
W ocenie Sądu, w składzie orzekającym w rozpoznawanej sprawie, zarówno zaskarżoną decyzję, jak i poprzedzającą ją decyzję Prezesa KRUS, należało wyeliminować z obrotu prawnego na podstawie art. 145 § 1 pkt 2 u.p.p.s.a., gdyż wydane zostały z rażącym naruszeniem prawa. Wystąpiła zatem przesłanka do stwierdzenia nieważności tych decyzji, wskazana w art. 156 § 1 pkt 2 K.p.a.
Decyzje, których nieważność Sąd stwierdził, zawierają bowiem rozstrzygnięcie w przedmiocie rozłożenia na raty należności z tytułu nienależnie pobranego świadczenia rentowego, pomimo braku stosownego wniosku zobowiązanej. Postępowanie w sprawie wszczęte zostało pismem z 18 sierpnia 2005 r. Z treści tego pisma wynika, że wnioskodawcy występują o umorzenie przedmiotowych należności. W aktach sprawy brak jest również umowy o rozłożeniu na raty kwot należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń.
Zauważyć zatem należy, że rozłożenia na raty należności z tytułu nienależnie pobranego świadczenia rentowego nie przewiduje powołany w decyzjach art. 41a ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz. U. z 1998 r. Nr 7, poz. 25 ze zm. - powoływanej dalej jako "ustawa"). Prezes KRUS nie wskazał w swoich decyzjach przepisów stanowiących podstawę do udzielenia skarżącej tego rodzaju ulgi w spłacie przedmiotowych należności. Z dyspozycji art. 41 a ust. 1 ustawy wynika jedynie, że Prezes Kasy lub upoważniony przez niego pracownik Kasy, w przypadkach uzasadnionych ważnym interesem zainteresowanego, na jego wniosek, uwzględniając możliwości płatnicze wnioskodawcy oraz stan finansów funduszów emerytalno-rentowego i składkowego, może:
- 1) odroczyć termin płatności należności z tytułu składek na ubezpieczenie, rozłożyć ich spłatę na raty lub umorzyć w całości lub w części,
- 2) umorzyć należności Kasy z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub części.
Zgodnie natomiast z art. 52 ust. 2 ustawy, zasady zwrotu nienależnie pobranych świadczeń oraz ustalania odsetek za opóźnienia w wypłacie świadczeń określają przepisy emerytalne oraz przepisy ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz ustawy o świadczeniach pieniężnych w razie choroby i macierzyństwa.
W świetle art. 84 ust. 8 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 1998 r. Nr 137, poz. 887 ze zm. - powoływanej dalej jako "u.s.u.s."), Zakład może odstąpić od żądania zwrotu należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, odroczyć termin ich płatności albo rozłożyć je na raty, jeżeli:
- 1) zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności lub
- 2) kwota nienależnie pobranych świadczeń nie przewyższa kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym w administracji.
Od kwot nienależnie pobranych świadczeń, które rozłożono na raty albo których termin płatności odroczono, nie nalicza się odsetek, począwszy od dnia wpływu wniosku o udzielenie tych ulg (ust. 8a). Rozłożenie na raty kwot należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń albo odroczenie terminu ich płatności następuje w formie umowy (ust. 8b).
Skoro Prezes KRUS "z urzędu" rozłożył na raty należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń, to uznać należy, że jego decyzje pozostają w oczywistej sprzeczności z powołanymi wyżej przepisami prawa.
Ponownie rozpoznając sprawę, Prezes KRUS obowiązany będzie prawidłowo stosować zarówno przepisy postępowania, jak również przepisy materialnoprawne.
Mając na uwadze powyższe, na podstawie art. 145 § 1 pkt 2 w związku z art. 134 § 1, art. 135 oraz art. 152, mając na względzie art. 210 § 1 u.p.p.s.a., Sąd orzekł, jak w sentencji.