Uzasadnienie
W odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu sądowego w wysokości 500 zł Skarżąca, S. B., wniosła o zwolnienie od kosztów sądowych. Wskazała, że jest kobietą w podeszłym wieku. Jej jedynym źródłem utrzymania jest emerytura w wysokości ok. 980 zł, z której 270 zł pobieranych jest tytułem zajęć komorniczych, a 200 zł to kwota przeznaczona na zapłatę raty pożyczki.
W odpowiedzi na wezwanie referendarza sądowego Skarżąca złożyła wniosek o przyznanie prawa pomocy na urzędowym formularzu. Rozszerzyła w nim zakres wniosku wnosząc o zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata. Z oświadczenia o stanie majątku i dochodach wynika, że skarżąca sama prowadzi gospodarstwo domowe. Posiada udział (25%) w nieruchomości (mieszkanie) o powierzchni 45 m² oraz nieruchomość rolną o powierzchni 0,5 ha. Z oświadczenia wynika także, że skarżąca nie posiada oszczędności, ani przedmiotów wartościowych. Na urzędowym formularzu PPF Skarżąca nie wykazała żadnych źródeł dochodu. Do wniosku załączyła roczne obliczenie podatku przez organ rentowy (PIT-40A), wyciąg z rachunku bankowego za okres od 14 kwietnia do 13 lipca 2010 r. oraz decyzję z [...] marca 2009 r. o waloryzacji renty.
Postanowieniem z dnia 9 sierpnia 2010 r. sąd odmówił przyznania prawa pomocy we wnioskowanym przez Skarżącą zakresie. Pismem z dnia 18 sierpnia 2010 r. Skarżąca złożyła sprzeciw na postanowienie z dnia 9 sierpnia 2010 r., w którym przedstawiła zestawienie swoich miesięcznych dochodów i wydatków. W załączeniu Skarżąca przesłała faktury VAT potwierdzające zakup leków, koszty poniesione na remont łazienki, opłaty za energię elektryczną oraz opłaty na rzecz spółdzielni mieszkaniowej. Skarżąca wytłumaczyła, że kwoty 1.323 zł i 1.269 zł to zapomoga, którą otrzymuje raz w roku od zakładu pracy.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje
W myśl art. 260 zdanie pierwsze ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153 poz. 1270 ze zm.), powoływanej dalej jako "P.p.s.a.", w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez Sąd na posiedzeniu niejawnym. Skuteczne wniesienie sprzeciwu powoduje usunięcie z obrotu prawnego orzeczenia referendarza sądowego, tj. postanowienia z 9 sierpnia 2010 r. Jest ono traktowane – pod względem skutków prawnych – jako nieistniejące.
Celem występującej w postępowaniu sądowoadministracyjnym instytucji "prawa pomocy" jest zapewnienie realizacji prawa do sądu stronie, która ze względu na dochody, stan majątkowy i rodzinny nie może ponieść kosztów związanych ze swym udziałem w sprawie. Przyznanie lub odmowa przyznania prawa pomocy winna wynikać z wzajemnej oceny dwóch elementów: kosztów, jakie musi ponieść strona na poczet prowadzonego postępowania i jej aktualnej kondycji finansowej. W konsekwencji przyznanie prawa pomocy może mieć miejsce w przypadkach wyjątkowych kiedy to spełnione zostaną przesłanki określone w art. 246 P.p.s.a.
Na podstawie art. 243 § 1 oraz art. 245 § 1 P.p.s.a. Sąd może – na wniosek strony - przyznać jej prawo pomocy w zakresie całkowitym lub częściowym.
W niniejszej sprawie Skarżąca wniosła o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym tj. w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia adwokata. Przyznanie prawa pomocy zarówno we wnioskowanym zakresie, jak i w zakresie częściowym jest możliwe zaś w sytuacji, gdy strona wykaże, że nie jest w stanie ponieść odpowiednio: jakichkolwiek kosztów postępowania bądź pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 1 i 2 P.p.s.a.).
Z powyższych przepisów wynika, iż to na stronie ciąży obowiązek wykazania, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy. To zatem w jej interesie leży przedłożenie wszelkich możliwych dokumentów źródłowych oraz przedstawienie wszelkich okoliczności przemawiających za pozytywnym rozpoznaniem wniosku (por. postanowienie NSA z 31 marca 2005 r., I FZ 63/05, niepubl.). Ocena przytoczonych okoliczności należy zaś do Sądu.
Przyznanie wnioskodawcy prawa pomocy należy traktować jako odstępstwo od powołanej zasady, powodujące uszczuplenie dochodów państwa. Przysługujące Sądowi prawo do zwalniania od kosztów sądowych nie ma charakteru pełnego, swobodnego uznania, lecz podlega określonym regułom, których należy bezwzględnie przestrzegać przy każdorazowym rozpatrywaniu takiego wniosku. W szczególności, do obowiązków Sądu należy ocena złożonego przez wnioskodawcę oświadczenia i ewentualna jego weryfikacja, w celu wyważenia interesu ogółu (Skarbu Państwa) i słusznego interesu jednostki (obywatela). Rozpoznając wniosek należy uwzględnić sytuację majątkową Skarżącej oraz jej zdolności płatnicze na tle wysokości wymagalnych kosztów sądowych.
Okoliczności przedstawione przez Skarżącą we wniosku o przyznanie prawa pomocy, jak również wynikające z akt pozwalają uznać, że sytuacja Skarżącej uzasadnia przyznanie jej prawa pomocy w zakresie częściowym, tj. zwolnienie od kosztów sądowych. Skarżąca wypełnia przesłanki z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., co oznacza, iż wykazała, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Skarżąca w sposób wystarczający uprawdopodobniła, iż poniesienie kosztów sądowych przekracza jej możliwości finansowe. Przedstawiła zestawienie dochodów i wydatków oraz faktury VAT potwierdzające ponoszone przez nią koszty, które pozwoliły na pełniejszą ocenę sytuacji majątkowo-finansowej Skarżącej. Podkreślić należy, że Skarżąca sama prowadzi gospodarstwo domowe, a w związku z tym musi pokrywać wszystkie koszty z tym związane. Z przedstawionych faktur wynika także, że w dniach 9-13 sierpnia 2010 r. Skarżąca poniosła koszty zakupu leków w wysokości 150 zł, co stanowi znaczącą pozycję po stronie wydatków.
Skarżąca udokumentowała koszty w wysokości 527,14 zł miesięcznie, a w zestawieniu przedstawiła dodatkowe obciążenia wynoszące 470 zł (raty pożyczki oraz zajęcia komornicze). Zważywszy na fakt, że jedynym źródłem dochodu skarżącej jest 980 zł z tytułu emerytury, należy stwierdzić, że uiszczenie wpisu sądowego w wysokości 500 zł przekracza możliwości finansowe Skarżącej.
Wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym nie zasługuje na uwzględnienie ze względu, iż brak jest konieczności ustanawiania zawodowego pełnomocnika na obecnym etapie postępowania. Przepisy regulujące postępowanie przed wojewódzkim sądem administracyjnym nie przewidują bowiem "przymusu adwokackiego". Skarżąca ma ustawowo zapewnione prawo do informacji, którego wyrazem jest sformułowana w art. 6 P.p.s.a. zasada udzielania pomocy stronom (por. postanowienie NSA z dnia 16 stycznia 2006 r., II GZ 143/05). Zgodnie z tym przepisem Sąd udziela stronom występującym w sprawie bez adwokata, radcy prawnego lub doradcy podatkowego potrzebnych wskazówek co do czynności procesowych oraz poucza ich o skutkach prawnych tych czynności i skutkach zaniedbań. Istotną gwarancją procesową jest również to, iż stosownie do art. 134 § 1 P.p.s.a. Sąd oceniając wydane w sprawie rozstrzygnięcie lub czynność organu administracji, rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.
Przepis ten daje podstawę do uwzględnienia skargi także wtedy, gdy w trakcie toczącego się postępowania sądowoadministracyjnego strona nie podnosi zarzutów będących podstawą wyeliminowania z obrotu prawnego zaskarżonego aktu lub czynności. Oznacza to, że Sąd zbada zasadność skargi niezależnie od obecności na rozprawie pełnomocnika, czy też Skarżącej (por. postanowienie NSA z dnia 10 września 2007 r., II FZ 450/07).
Niezależnie od powyższego, należy podnieść, że Skarżąca nie wykazała, aby podejmowała we własnym zakresie działania zmierzające do ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika i że działania te nie powiodły się z uwagi na to, iż nie była w stanie spełnić jego żądań finansowych.
W ocenie Sądu wniosek Skarżącej o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym tj. w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, zasługiwał na uwzględnienie. Natomiast wniosek o ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika nie został uwzględniony.
W tym stanie rzeczy, na podstawie art. 243 § 1 oraz art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. w związku z art. 245 § 3 P.p.s.a., Sąd postanowił jak w sentencji.