Uzasadnienie
Na obecnym etapie postępowania jedynym kosztem sądowym wymaganym w sprawie III SA/Wa 1902/07 jest kwota wpisu, którą skarżąca powinna uiścić w wysokości 100,- zł – przy założeniu skuteczności środka prawnego - zatem w tym zakresie – w tej sprawie - należy rozpoznać wniosek skarżącej o zwolnienie od kosztów sądowych. Warunkiem przyznania osobie prawnej prawa pomocy w zakresie całkowitym jest wykazanie, iż skarżąca nie ma jakichkolwiek środków na poniesienie kosztów postępowania - art. 246 § 2 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153 poz. 1270 ze zm.) – zwanej dalej u.p.p.s.a. Spółce można przyznać prawa pomocy w zakresie częściowym, o który zwraca się, a zatem, np. w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, czy w zakresie zwolnienia od wpisu sądowego, jeżeli wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania.
Wnioskiem złożonym na urzędowym formularzu PPPr z 31 stycznia 2008 r. spółka zwróciła się o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie pełnomocnika z urzędu (adwokata). Do formularza spółka załączyła pismo z 17 listopada 2007 r., w którym wniosła o kompleksowe rozstrzygnięcie, czy B., pomimo nieprowadzenia działalności gospodarczej, ma dostateczne środki na uiszczenie kosztów postępowania. Jednocześnie skarżąca zadeklarowała, ze ani w tym postępowaniu, ani w żadnym innym nie przedstawi żadnych dokumentów, ponieważ "nie ma obowiązku ich prowadzić". Jedyny wspólnik – reprezentujący spółkę – od 1995 r. zajmuje się wychowywaniem dzieci i nie uzyskuje dochodu. Koszty korespondencji obciążają budżet wspólnika i jego rodziny. Nieruchomością obciążona hipoteka jest lokal stanowiący siedzibę spółki. Skarżąca wskazała, że nałożono na spółkę obowiązek uiszczenia kosztów sądowych w sytuacji, kiedy nie wynikał on z przepisów prawa.
Referendarza sądowy, wezwaniem z 4 lutego 2008 r. zwrócił się do spółki o nadesłanie dodatkowych informacji o jej sytuacji majątkowej, wyszczególnionych w punktach 1-9 wezwania (karta 27 akt sądowych).
W odpowiedzi na wezwanie spółka powołała się na pismo z 17 listopada 2007 r., w którym zadeklarowała brak woli udzielenia odpowiedzi na wezwania Sądu. Wskazała nadto, że okolicznością uzasadniającą przyznanie prawa pomocy jest błąd Wojewódzkiego Sadu Administracyjnego w Warszawie, za który spółka odpowiedzialności nie ponosi.
Przystępując do rozpoznania wniosku, przypomnieć należy, że zasadą jest, iż strony ponoszą koszty postępowania związane ze swoim udziałem w sprawie (art. 199 u.p.p.s.a.). Powyższe oznacza, że każdy, kto wnosi do sądu pismo podlegające opłacie lub powodujące wydatki, obowiązany jest do ich uiszczenia (art. 211 u.p.p.s.a.). Celem instytucji prawa pomocy jest natomiast zapewnienie prawa do sądu i możliwości obrony swoich racji podmiotom, które znajdują się w sytuacji finansowej uniemożliwiającej poniesienie kosztów z tym związanych. Jest to forma dofinansowania strony postępowania sądowego z budżetu państwa i przez to zwolnienie z obowiązku ponoszenia kosztów postępowania powinno sprowadzać się do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w takim postępowaniu jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Przyznanie lub odmowa przyznania prawa pomocy winna wynikać z wzajemnej oceny dwóch elementów: kosztów, jakie musi ponieść strona na poczet prowadzonego postępowania i jej aktualnej kondycji finansowej.
Możliwość przyznania prawa pomocy uzależniona jest od szczególnie rozważnej oceny sytuacji materialnej wnioskodawcy wykazanej w treści wniosku tak, aby można było jednoznacznie stwierdzić, iż skarżąca nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Rozpoznając wniosek o przyznanie prawa pomocy, należy również mieć na uwadze, że to na skarżącej spoczywa obowiązek wyjaśnienia oraz udokumentowania sytuacji majątkowej, uzasadniającej przyznanie prawa pomocy, do Sądu należy natomiast ocena przytoczonych okoliczności.
Stwierdzenie wystąpienia przesłanek uzasadniających przyznanie prawa pomocy wymaga zestawienia wysokości środków, jakimi strona dysponuje z wysokością kosztów, do których poniesienia jest zobowiązana na danym etapie postępowania (por. postanowienie NSA z dnia 30 listopada 2005 r., II FZ 781/05), co było niemożliwe z przywołanych wyżej powodów. Pojęcia środków nie można przy tym ograniczać wyłącznie do środków pieniężnych. Ciężar wykazania przesłanek, o których mowa wyżej spoczywa na stronie skarżącej. Ocena przytoczonych przez nią okoliczności należy natomiast do Sądu (por. postanowienie NSA z dnia 14 lutego 2005 r., FZ 760/04).
Skarżąca została wezwana do nadesłania szeregu dokumentów, czego nie uczyniła, w tym - odpisów z wyciągów bankowych za ostatnich sześć miesięcy prowadzenia rachunku bankowego, wskazania źródeł finansowania prowadzonej działalności, posiadanych nieruchomości, czynności podjętych w celu uzyskania dopłat od wspólników, bilansu zysku i strat oraz wielu innych dokumentów. Naczelny Sąd Administracyjny zauważył, iż uchylenie się strony od obowiązków nałożonych w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy jest przeszkodą wykluczającą uprawdopodobnienie wskazanych we wniosku okoliczności, a w konsekwencji przyznanie prawa pomocy w żądanym przez stronę zakresie (por. postanowienie z dnia 5 września 2005 r., II FZ 414/05; postanowienie z dnia 14 września 2005 r., II FZ 575/05). Spółka nie podjęła nawet starań, by odtworzyć informacje, które żądane dokumenty mogły zawierać. Niemożność zgromadzenia nawet części wnioskowanych danych był przyczyną konieczności uznania, że niemożliwa jest ocena sytuacja majątkowa spółki, ponieważ referendarz sądowy nie ma wystarczających do tego informacji.
Referendarz sądowy ma wprawdzie uprawnienie, przewidziane w art. 258 § 2 pkt 7 u.p.p.s.a., do przyznania stronie prawa pomocy, lecz prawo to jest uwarunkowane wykazaniem przez skarżącą braku pełnych lub dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania.
Jeżeli strona nie podejmie działań w celu uprawdopodobnienia sytuacji majątkowej, w jakiej się znajduje, na przykład przez podjęcie działań wskazanych w wezwaniu z 4 lutego 2008 r., rozstrzygnięcie referendarza sądowego będzie niezadawalające dla strony. Uzasadnienie postanowienia referendarza sądowego o przyznaniu prawa pomocy – w jakimkolwiek zakresie – powinno zawierać wskazanie dokumentów i uprawdopodobnienie ich – tak, by postanowienie nie było arbitralne. Wymogu podstawy uzasadnienia nie spełnia pismo skarżącej z 17 listopada 2007 r., w którym zadeklarowała, że nie nadeśle żadnych dokumentów, czy wyjaśnień. Referendarz sądowy zwraca uwagę na fakt, że nadesłany dokument przez skarżącego, pomimo wniosku o ocenę "należytej staranności w prowadzeniu własnych spraw", nie umożliwia takiej oceny – także pozytywnej dla strony. Podjęcie działań strony w celu wykazania sytuacji majątkowej byłoby uzasadnione też ze względu na rozstrzygnięcia NSA wydane – do tej pory – w jej sprawie (orzeczenia z 25 sierpnia 2006 r. sygn. II FZ 483/06, z 19 czerwca 2006 r. sygn. II FZ 365/06, z 2 czerwca 2006 r. sygn. II Fz 334/06 i in).
W takim stanie sprawy, referendarz sądowy, na podstawie art. 243 § 1 w związku z art. 245 § 1, § 2, § 3 i art. 246 § 2 pkt 1 i 2 u.p.p.s.a., był zobowiązany rozstrzygnąć, jak w sentencji.