Uzasadnienie
Postanowieniem z 12 września 2007 r. sygn. III SA/Wa 2290/06 Sąd przyznał dla S. M. – dalej jako skarżący - prawo pomocy w postaci ustanowienia adwokata i zwolnienia od wpisu od skargi kasacyjnej
Pismem z 12 listopada 2007 r. Okręgowa Rada Adwokacka w W. wyznaczyła adwokata M. N. pełnomocnikiem z urzędu w sprawie ze skargi S.M., który w dniu 17 grudnia 2007 r. udzielił mu umocowania.
Pismem z 14 grudnia 2007 r. adw. M. N. wniósł o zasądzenie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej. Oświadczył przy tym, że zawiadomił skarżącego i Okręgową Radę Adwokacką o braku podstaw do wniesienia skargi kasacyjnej oraz wskazał, iż koszty pomocy prawnej nie zostały uiszczone w całości ani w części. Przekazał przy tym sądowi kopię pisma z 14 grudnia 2007 r., adresowanego do S. M., w którym wyjaśnił przyczyny braku podstaw do wniesienia środka zaskarżenia.
Wyznaczony adwokat ma prawo do wynagrodzenia za podjęte czynności w zakresie nieopłaconej pomocy prawnej oraz zwrotu niezbędnych wydatków na podstawie art. 250 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi /Dz.U. nr 153 poz. 1270/ - dalej jako u.p.p.s.a. Do czynności, o których mowa w tym przepisie, należy – m.in. – wniesienie środków odwoławczych, czy sporządzenie opinii o braku podstaw do wniesienia skargi kasacyjnej.
Referendarz sądowy zauważa, że decyzja o przyznaniu pomocy prawnej oznacza, iż Skarb Państwa przejmuje na siebie ciężar finansowy związany z wynagrodzeniem pełnomocnika z urzędu i że Sąd, jako dysponent środków publicznych, odpowiada za zasadność i legalność ich wydatkowania. Oznacza to uprawnienie i obowiązek referendarza sądowego ustalenia, czy pomoc prawna rzeczywiście została udzielona. O ile w przypadku sporządzenia skargi kasacyjnej fakt udzielenia pomocy prawnej z urzędu wynika z wniesienia skargi, o tyle w innych wypadkach, np. w przypadku opinii o braku podstaw do wniesienia skargi kasacyjnej, wyrazem udzielenia pomocy prawnej mogą być inne czynności – np. opinia sporządzona na piśmie i doręczona przez pełnomocnika stronie.
Przyznanie pełnomocnikowi wynagrodzenia oraz zwrotu niezbędnych, udokumentowanych wydatków za zastępstwo prawne wykonywane w ramach prawa pomocy następuje na jego wniosek, w którym powinno znajdować się oświadczenie, że opłaty nie zostały zapłacone w całości lub w części. Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 14 października 1998 r., II CKN 687/98 (OSNC 1999, nr 3, poz. 63), mającym zastosowanie do adwokatów i radców prawnych, stwierdził, że wniosek niezawierający takiego oświadczenia podlega oddaleniu jako nieuzasadniony. Referendarz sądowy zauważa zarazem, że oświadczenie to zostało złożone w analizowanej sprawie.
Jeśli czynności podejmowane przez wyznaczonego adwokata, radcę prawnego, doradcę podatkowego lub rzecznika patentowego nie mają charakteru "pomocy prawnej" z uwagi na ich sprzeczność z zasadami profesjonalizmu, brak jest podstaw do przyznania wynagrodzenia w trybie art. 250 (por. postanowienie SN z 16 marca 2000 r., I PZ 86/99, "Praca i Zabezpieczenie Społeczne" 2001, nr 1, s. 41). Zdaniem referendarza sądowego, w sprawie o przyznanie wynagrodzenia z tytułu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej, ocenie podlega nie tyle sam fakt bycia profesjonalnym pełnomocnikiem – niezależnie zresztą od braku dowodu nadania opinii – lecz w równym stopniu przejawy działalności pełnomocnika podjęte w celu zakończenia sporu sądowego, których wyrazem – jednak w tej tylko sprawie - jest złożenie oświadczenia o przekazaniu opinii skarżącemu. Pełnomocnik ustanowiony w związku z przyznaniem stronie prawa pomocy otrzymuje wynagrodzenie za f a k t y c z n i e udzieloną pomoc prawną.
W przypadku, gdy pomoc ta polega na sporządzeniu dla strony opinii o braku podstaw do wniesienia środka odwoławczego, pełnomocnik powinien, w razie potrzeby wykazać, że opinia ta została sporządzona i przekazana stronie - por. post. NSA z 22 grudnia 2004 r., OZ 720/2004 (ONSAiWSA 2005, nr 5, poz. 93). Zdaniem referendarza sądowego, złożenie oświadczenia o przekazaniu opinii skarżącemu przez pełnomocnika, który wykonuje zawód zaufania publicznego, wypełnia ten warunek.
W art. 6 Europejskiej Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności (Dz.U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 ze zm) – dalej jako EKPCz, jak też w art. 45 Konstytucji RP, zostało zagwarantowane prawo strony do Sądu, w ramach którego mieści się prawo do korzystania – w niektórych sytuacjach - z profesjonalnej pomocy prawnej. Skoro EKPCz mówi o prawie do "korzystania" z pomocy adwokata, a nie tylko "wyznaczenia", państwo odpowiada także za sposób, w jaki pomoc prawna jest świadczona (Artico p. Włochy - skarga nr 6694/74, § 33). Zatem, kiedy z jakichkolwiek powodów nie jest ona wystarczająca, obowiązkiem władz jest spowodowanie, by adwokat wypełniał należycie swoje obowiązki, bądź zmiana adwokata. Konwencja gwarantuje bowiem prawa, które są realne i skuteczne, a nie tylko teoretyczne i iluzoryczne, stąd też rozumienie terminu "sprawa cywilna", szersze niż przyjęte w prawie polskim – zgodnie ze wskazówkami Trybunału (por wyrok z 24 lutego 1994 r. 112547/86 Bendenoun p. Francja; wyrok ETPC z 12 lipca 2001 r. 44759/98 Ferrazzini p. Włochy).
W ocenie referendarza sądowego, standardy ochrony praw człowieka określone w Konstytucji RP – np. w art. 45 ust. 1 – są niekiedy wyższe od standardów międzynarodowych, zatem niezależnie od kwalifikacji sprawy zawisłej przed WSA do "sprawy cywilnej" w rozumieniu EKPCz, obniżenie standardu ochrony, które nie narusza EKPCz, może być uznane za niezgodne z Konstytucją RP. Konstytucja RP nie limituje "prawa sądu" granicami określonymi w ustawie i gwarantuje prawo do ochrony sądowej nie tylko w szeroko pojętych "sprawach karnych i cywilnych ", jak art. 14 i 26 Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych oraz art. 6 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności (por. wyrok TK z 16 stycznia 2006 r. sygn. SK 30/05), czego następstwem jest ocena działań pełnomocnika przy przyznawaniu mu wynagrodzenia także w sprawach administracyjnych.
Fakt uzależnienia przyznania pełnomocnikowi z urzędu wynagrodzenia od sposobu prowadzenie sprawy, uregulowany w art. 250 u.p.p.s.a., i związana z tym analiza działania pełnomocnika dokonana podczas zasądzania kosztów nieopłaconej pomocy prawnej, jest konstrukcją, która zabezpiecza pełnię realizacji prawa jednostki do Sądu, uregulowanego zarówno w art. 6 EKPCz, jak też w art. 45 Konstytucji RP. Referendarz sądowy nie doszukał się przy tym w sprawie okoliczności, które mogłyby być przyczyną uznania aktywności pełnomocnika za niezgodne ze standardami działań profesjonalnego pełnomocnika.
Referendarz sądowy zauważa, że adwokat jest, w świetle art. 15 ust. 1 i ust. 2 ustawy z dnia 11 marca 2004 r. o podatku od towarów i usług (Dz.U. Nr 54, poz. 535 ze zm), podatnikiem podatku od towarów i usług także wówczas, gdy pełni funkcję pełnomocnika procesowego strony nie na podstawie zlecenia klienta (z wyboru) a na skutek wyznaczenia go na wniosek sądu przez okręgową radę adwokacką - w postępowaniu cywilnym czy sądowo-administracyjnym. Artykuł ten, będący odpowiednikiem art. 4 Szóstej Dyrektywy, obowiązującej w dacie uchwalania,, w ust. 1 definiuje jako podatnika każdą osobę fizyczną, prawną bądź jednostkę organizacyjną nieposiadającą osobowości prawnej, która wykonuje działalność gospodarczą i wykonuje tę działalność samodzielnie. Pojęcie działalności gospodarczej z art. 15 ust. 2 ustawy o podatku od towarów i usług ma bardzo szeroki zakres znaczeniowy. Wyrażenie "wszelka działalność" usługodawców z art. 15 ust. 2 odnosi się do wszystkich czynności - usług świadczonych przez osoby wykonujące wolne zawody i koresponduje tak z art. 15 ust. 3 pkt 3, jak też z regulacją zawartą w § 2 ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 28 września 2002 r. o opłatach za czynności adwokackie oraz ponoszeniu przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz.U.
Nr 163, poz. 1348 ze zm). Regulacja zawarta w § 2 ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 28 września 2002 r. o opłatach za czynności adwokackie oraz ponoszeniu przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu, obciążyła Sąd obowiązkiem zwiększenia wynagrodzenia adwokata o kwotę podatku VAT, co nie stoi w sprzeczności z art. 217 i art. 84 Konstytucji RP, ponieważ obowiązek podatkowy ciąży na pełnomocniku, natomiast Sąd jest zobowiązany jedynie do wypłaty kosztów nieopłaconej pomocy prawnej pełnomocnikowi, we wskazanej w przepisach wysokości. Za sporządzenie opinii o braku podstaw kasacyjnych stawka wynosi 50 % stawki minimalnej w postępowaniu przed sądem I instancji § 18 ust. 1 pkt 2 lit b rozporządzenia z 28 września 2002 r.. Na podstawie § 19 rozporządzenia, koszty nieopłaconej pomocy prawnej obejmują opłatę w wysokości nie wyższej niż 150 % stawek minimalnych, o których mowa w § 18. Jako, że nie można wskazać wartości przedmiotu sprawy, stawkę minimalną w postępowaniu przed sądem I instancji, należało oznaczyć na kwotę 240,- zł, zgodnie z § 18 ust. 1 pkt 1 lit c rozporządzenia.
Decydując o kwocie wynagrodzenia referendarz sądowy miał na uwadze rodzaj i charakter sprawy zawisłej przed sądem, przebieg i przedmiot uprzedzającego ją postępowania administracyjnego wszczętego przez S. M., czynności, które pełnomocnik podjął w celu zapoznania się z aktami oraz treść opinii o braku podstaw do sporządzenia skargi kasacyjnej. Ponadto referendarz sądowy zauważa, że do podjęcia decyzji wyrażonej w piśmie z 14 grudnia 2007 r., niezbędna była wnikliwa analiza nie tylko kwestionowanego postanowienia sądu kończącego sprawę, ale także kontrola postępowań wpadkowych, czego wyrazem jest treść opinii, w której pełnomocnik odniósł się – szczegółowo – do wszystkich elementów istotnych w sprawie, wraz z precyzyjnym oznaczeniem kart akt sądowych i wskazaniem podstaw wnioskowania. Treść opinii nie zawiera zbędnych elementów w sprawie, a jej długość umożliwia skontrolowanie prawidłowości sposobu rozumowania pełnomocnika.
Wszelkie czynności pełnomocnika zostały podjęte bez zbytniej zwłoki dla sprawy: został on wyznaczony 12 listopada 2007 r., pełnomocnictwa udzielono mu 7 grudnia 2007 r., podanie o udostępnienie akt administracyjnych złożył 13 grudnia 2007 r., a opinię o braku podstaw do wniesienia skargi kasacyjnej – 14 grudnia 2007 r.
Stąd, na podstawie art. 250, art. 258 § 2 pkt 8, § 3 u.p.p.s.a. oraz § 2 ust. 3, § 18 ust. 1 pkt 2 lit b, § 19, § 20 rozporządzenia z 28 września 2002 r., referendarz sądowy stwierdził, jak w sentencji