Uzasadnienie
W dniu [...] r. do Oddziału ZUS w W. wpłynął wniosek A. B. (dalej: strona; skarżący) o umorzenie zadłużenia z tytułu zaległych składek ubezpieczeniowych. Decyzją z [...] r. (znak [...]) - doręczoną stronie [...] r. – ZUS odmówił umorzenia zaległych składek.
W dniu [...] r. wpłynął do ZUS wniosek strony o ponowne rozpatrzenie sprawy umorzenia należności z tytułu zaległych składek.
Działając na podstawie art. 134 w związku z art. 127 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 roku Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2016 r., poz.
23) oraz art. 83 b ustawy z dnia 13 października 1998 roku o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2015 r., poz. 963, ze zm.), Zakład Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] r. stwierdził uchybienie terminu do wniesienia wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy.
Podniesiono w uzasadnieniu, że stosownie do art. 83 ust. 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, do wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy stosuje się odpowiednio przepisy dotyczące odwołań od decyzji, określone w Kodeksie postępowania administracyjnego (K.p.a.). W myśl art. 129 § 2 K.p.a., wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy wnosi się w terminie 14 dni od doręczenia stronie decyzji.
W niniejszym przypadku termin do wniesienia wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy upływał [...] r. Wniosek strona złożyła w Oddziale ZUS w W. [...] r. (data nadania w urzędzie pocztowym [...] r.), tj. po upływie terminu przewidzianego w art. 129 § 2 K.p.a.
Wskazano, że zgodnie z art. 134 K.p.a., organ odwoławczy stwierdza w drodze postanowienia uchybienie terminu do wniesienia wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy. Na podstawie art. 83 b ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, jeżeli przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego przewidują wydanie postanowienia kończącego postępowanie w sprawie, Zakład w tych przypadkach wydaje decyzję.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu, kwestionując odmowę umorzenia zaległości, skarżący podniósł, że uchybienie terminu nastąpiło z powodu jego niepełnosprawności. Jako osoba niewidoma musi przy załatwianiu spraw urzędowych korzystać z pomocy osoby trzeciej. Wnosi o przywrócenie terminu.
W odpowiedzi na skargę ZUS podtrzymał stanowisko w sprawie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Według art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. 2014 r., poz. 1647 ze zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości, między innymi poprzez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej (art. 1 § 2 tej ustawy). Zakres kontroli administracji publicznej obejmuje również orzekanie w sprawach skarg na decyzje administracyjne (art. 3 § 1 w związku z § 2 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – Dz. U. 2016 r., poz. 718 ze zm., zwanej dalej w skrócie "p.p.s.a.").
Kryterium legalności przewidziane w art. 1 § 2 ustawy ustrojowej umożliwia sądowi administracyjnemu wyeliminowanie z obrotu prawnego zarówno decyzji administracyjnej uchybiającej prawu materialnemu, jeżeli naruszenie to miało wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. "a" p.p.s.a.), jak też rozstrzygnięcia dotkniętego wadą warunkującą wznowienie postępowania administracyjnego (lit. "b"), a także wydanego bez zachowania reguł postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (lit. "c").
Zgodnie natomiast z unormowaniem zawartym w art. 134 p.p.s.a., Sąd dokonując oceny zaskarżonego aktu rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Przepis ten pozwala, więc na uwzględnienie skargi także wtedy, gdy strona nie podnosi w trakcie toczącego się postępowania sądowoadministracyjnego zarzutów będących podstawą wyeliminowania z obrotu prawnego zaskarżonego indywidualnego aktu administracyjnego.
Mając na uwadze wskazane zasady weryfikacji dokonywanej przez sądy administracyjne, należy stwierdzić, iż skarga zasługiwała na uwzględnienie.
W ocenie Sądu w niniejszej sprawie doszło do naruszenia przez ZUS jednej z podstawowych zasad postępowania administracyjnego wyrażonej w 9 K.p.a., tj. zasady obowiązku organów udzielania informacji faktycznej i prawnej, co należy uznać na gruncie rozpatrywanej sprawy za rażące i mogące mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
Zgodnie z powołanym przepisem, organy administracji publicznej są obowiązane do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego. Organy czuwają nad tym, aby strony i inne osoby uczestniczące w postępowaniu nie poniosły szkody z powodu nieznajomości prawa i w tym celu udzielają im niezbędnych wyjaśnień i wskazówek. Na organie administracyjnym ciąży więc powinność informowania strony o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie jej praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego.
Wyrażona w art. 9 K.p.a. zasada obowiązku organów udzielania informacji faktycznej i prawnej nie uzależnia obowiązywania lub możliwości stosowania przepisów prawa od znajomości tych przepisów przez obywateli, a w szczególności od znajomości prawa przez strony postępowania administracyjnego. Organy muszą zatem czuwać nad tym, aby strony postępowania nie poniosły szkody z powodu nieznajomości prawa, powinny udzielać im niezbędnych wyjaśnień i wskazówek. Podmiotem uprawnionym jest strona i organ obowiązany jest z urzędu udzielać jej informacji związanej z załatwieniem danego rodzaju sprawy administracyjnej.
Nadto organ obowiązany jest informować stronę o uprawnieniach i obowiązkach wynikających z przepisów prawa procesowego, których realizacja będzie miała wpływ na wynik sprawy. Oznacza to, że organ ma obowiązek udzielania informacji zarówno o przepisach prawa materialnego, jak i procesowego (vide: B. Adamiak, J. Borkowski Kodeks postępowania administracyjnego Komentarz, Wydawnictwo C.H. Beck Warszawa 205, str.79 i n.).
Jak wynika z akt sprawy, ZUS jako organ rozpoznający sprawę administracyjną, w niniejszej sprawie nie dopełnił ciążącego na nim wyżej opisanego obowiązku.
Jak trafnie wskazano z zaskarżonym rozstrzygnięciu, zgodnie z art. 129 § 2 K.p.a. odwołanie (odpowiednio wniosek o ponowne rozpoznanie sprawy) wnosi się w terminie 14 dni od dnia doręczenia decyzji stronie. Niewątpliwie w sprawie, decyzja z [...] r. (znak [...]), w której organ odmówił umorzenia zaległych składek, doręczoną został stronie [...] r. W niniejszym przypadku więc termin do wniesienia wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy upływał [...] r. Natomiast taki wniosek strona złożyła w Oddziale ZUS w W. [...] r. (data nadania w urzędzie pocztowym [...] r.), tj. po upływie terminu przewidzianego w art. 129 § 2 K.p.a.
Wskazać należy jednakże, że stosownie do treści art. 58 § 1 K.p.a., w razie uchybienia terminu należy przywrócić termin na prośbę zainteresowanego, jeżeli uprawdopodobni, że uchybienie nastąpiło bez jego winy.
W rozpoznawanej sprawie, z wniosku skarżącego o ponowne rozpoznanie sprawy, złożonym w dniu [...] r., nie wynika wprost, że jest to wniosek o przywrócenie terminu do złożenia tego wniosku. Niemniej jego treść - w ocenie Sądu - wskazuje, że organ ZUS go rozpatrujący winień poinformować stronę o uprawnieniach i obowiązkach wynikających z przepisów prawa procesowego, których realizacja będzie miała wpływ na wynik sprawy. W sprawie - w sytuacji uchybienia terminu do wniesienia wniosku o ponownie rozpoznanie sprawy, o możliwość wystawienia z wnioskiem o przywrócenie terminu do jego wniesienia. Jak wynika bowiem z akt sprawy (treści wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy, skargi), skarżący jako osoba niepełnosprawna (niewidomy) musi polegać w zakresie odczytywania pism procesowych, ich sporządzania z pomocy osoby trzeciej, na informacjach przekazanych przez taką osobę.
Wskazać należy także, że skarżący w postępowaniu administracyjnym nie był reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika, zaś okoliczności sprawy jednoznacznie wskazują, że bazuje na informacjach przekazanych przez osobę trzecią, że brakuje mu fachowej wiedzy prawniczej. Powyższe w konsekwencji świadczy o jego nieporadności i nieznajomości procedury, a na co także bezspornie wskazuje nieskładne sformułowanie treści żądania.
Jednakże organ ZUS, rozpoznając wniosek o ponowne rozpoznanie sprawy, całkowicie zignorował ten fakt. Tymczasem, wynikający z akt sprawy, stan zdrowia strony, winień zrodzić po stronie organu wątpliwości co do charakteru tego pisma w zakresie, braku bezpośredniego odniesienia się do uchybienia terminu do jego złożenia. W zakresie, że w sprawie jego uchybienie nastąpić mogło z przyczyn niezależnych od strony. W tej sytuacji powinien wyjaśnić stronie zaistniałą sytuację i wezwać skarżącego do sprecyzowania żądania.
Niewątpliwie, obowiązek informowania i wyjaśniania stronom przez organ prowadzący postępowanie całokształtu okoliczności faktycznych i prawnych toczącej się sprawy powinien być rozumiany szeroko. Zwłaszcza wówczas, gdy pracownik ZUS stwierdza (lub powinien stwierdzić, tak jak w sprawie), że strona zamierza podjąć działania wiążące się dla niej z niekorzystnymi skutkami, lub nawet ryzykiem wystąpienia podobnych skutków. W takim wypadku urzędnik ZUS ma obowiązek w możliwie jasny sposób wyjaśnić całość okoliczności sprawy stronie i równie wyraźnie wskazać na ryzyko wiążące się z zaplanowanymi działaniami.
Z tego też powodu doszedł Sąd do przekonania, że organ ZUS dopuścił się naruszenia przepisów postępowania, tj. art. 9 K.p.a., w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
Rozpoznając zatem sprawę na nowo, ZUS winien uwzględnić poczynioną powyżej analizę prawną i wykazane uchybienia dokonane przed Sąd.
Skoro wszczęte przez skarżącego postępowanie sądowe pozwoliło stwierdzić naruszenie przez ZUS art. 9 K.p.a., które – z oczywistych powodów – mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, przeto – stosownie do dyspozycji art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. – należało zakwestionowaną decyzję wyeliminować z obrotu prawnego.