Uzasadnienie
Minister Sprawiedliwości zwrócił się na podstawie art. 16 ust. 1 i 2 w związku z art. 13 pkt 3 ustawy z dnia 20 września 1984 r. o Sądzie Najwyższym /t.j. Dz.U. 1990 nr 26 poz. 153 ze zm./ o udzielenie odpowiedzi na pytanie prawne przytoczone w sentencji uchwały.
W uzasadnieniu przedstawionego zagadnienia Minister Sprawiedliwości powołał się na przepisy ustawy z dnia 10 lipca 1985 r. o rocznych nagrodach z zakładowego funduszu nagród w państwowych jednostkach organizacyjnych nie będących przedsiębiorstwami państwowymi /Dz.U. nr 32 poz. 141/, które to przepisy mają zastosowanie do rocznej nagrody z zakładowego funduszu nagród za rok 1997 /art. 7 ustawy z dnia 12 grudnia 1997 r. o dodatkowym wynagrodzeniu rocznym dla pracowników jednostek sfery budżetowej/. Zgodnie z tymi przepisami nagrodę przyznaje się za okres pracy w poprzednim roku, z tym, że do przyznania i wypłaty nagrody dochodzi w okresie pierwszych trzech miesięcy roku następującego po roku, za który przysługuje nagroda.
Minister Sprawiedliwości podkreślił, iż nagroda przysługuje za rok 1997, ale tytuł prawny do wypłaty tej nagrody i roszczenie pracownika o wypłatę tego świadczenia powstały w 1998 r. Jest to wynagrodzenie należne za 1997 r., które pracodawca ma obowiązek wypłacić w 1998 r. W dalszym ciągu uzasadnienia stawiający pytanie odwołał się do przepisów rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 29 stycznia 1990 r. w sprawie wysokości i podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne, zgłaszania do ubezpieczenia społecznego oraz rozliczania składek i świadczeń z ubezpieczenia społecznego /t.j. Dz.U. 1993 nr 68 poz. 330 ze zm./, w tym do par. 7 i par. 14 tego rozporządzenia.
Zgodnie z tymi przepisami, podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne stanowi dochód pracownika w gotówce i w naturze z tytułu wykonywania pracy w ramach stosunku pracy, a zakład pracy jest obowiązany, bez uprzedniego wezwania, opłacać i rozliczać składki na ubezpieczenie społeczne za każdy miesiąc kalendarzowy, w którym zatrudnia pracowników; gdy zakładem pracy /pracodawcy/ jest jednostka budżetowa, obowiązek ten powinien być wykonany w dniu pobrania z rachunku bankowego środków na wynagrodzenie.
Minister Sprawiedliwości wyraził pogląd, że obowiązek opłacenia składki na ubezpieczenie społeczne od nagrody z zakładowego funduszu należnej za rok 1997 powstaje w chwili jej wypłaty w roku 1998 i powinien być zrealizowany w dniu pobrania środków na wypłatę tego wynagrodzenia.
Skoro w dniu 1 stycznia 1998 r. wszedł w życie przepis art. 781 par. 1 Prawa o ustroju sądów powszechnych /art. 1 pkt 1 ustawy z dnia 28 sierpnia 1997 r. o zmianie ustawy - Prawo o ustroju sądów powszechnych oraz niektórych innych ustaw, Dz.U. nr 124 poz. 782/ stanowiący, że od wynagrodzeń sędziów i prokuratorów nie odprowadza się składek na ubezpieczeni społeczne to, według Ministra Sprawiedliwości, należy przyjąć, że przepis ten odnosi się do wszelkich wynagrodzeń sędziów i prokuratorów należnych i wymagalnych od 1 stycznia 1998 r. Dotyczy to również nagrody z zakładowego funduszu nagród za rok 1997, lecz należnej i wypłaconej w 1998 r.
Z dalszej treści uzasadnienia przedstawionego zagadnienia wynika też, że Zakład Ubezpieczeń Społecznych prezentuje pogląd odmienny. Sprowadza się on do tego, iż art. 781 par. 1 Prawa o ustroju sądów powszechnych nie określa bliżej, czy chodzi o wynagrodzenie przysługujące w 1998 r., czy też wypłacone w tym roku, a należne za rok miniony.
Zdaniem ZUS przy ustalaniu składek na ubezpieczenie społeczne pracowników należy stosować ogólne zasady. Zgodnie z tymi zasadami, przy ustalaniu obowiązku odprowadzania składek stosuje się przepisy obowiązujące w okresie, za który przysługuje dochód z tytułu wykonywania pracy, a nie przepisy obowiązujące w dniu, kiedy została dokonana wypłata świadczenia. Według organu rentowego, twierdzi Minister Sprawiedliwości, składkę na ubezpieczenie społeczne opłaca się bowiem, w omawianym przypadku, od dochodu przysługującego sędziom za okres do 31 grudnia 1997 r., mimo że wynagrodzenie było należne i zostało wypłacone po 1 stycznia 1998 r. Minister Sprawiedliwości podkreślił, że takie stanowisko organu rentowego wywołało poważne wątpliwości w praktyce organów ZUS i organów administracji wymiaru sprawiedliwości. Naczelny Sąd Administracyjny, według informacji posiadanych przez przedstawiającego zagadnienie prawne, ze względu na treść art. 781 Prawa o ustroju sądów powszechnych uznał, iż nie istnieje obowiązek uiszczania składek od wynagrodzeń wypłaconych w 1998 r. i mimo żądań organu rentowego składek nie uiścił.
Ministerstwo Sprawiedliwości, sądy powszechne, prokuratury, a także Trybunał Konstytucyjny składki uiściły. Zwracając uwagę na incydentalny charakter sprawy Minister Sprawiedliwości uważa, że wymaga ona wyjaśnienia poprzez uchwałę składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego oraz zwraca uwagę na to, iż poruszana w przedstawionym zagadnieniu kwestia będzie także dotyczyć składek na Fundusz Pracy. Według art. 53 ust. 1 ustawy z dnia 14 grudnia 1994 r. o zatrudnieniu i przeciwdziałaniu bezrobociu /t.j. Dz.U. 1996 nr 47 poz. 211 ze zm./ obowiązkowe składki na Fundusz Pracy ustala się od kwot stanowiących podstawę wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne lub zaopatrzenie emerytalne. Składki te opłaca się za okres trwania obowiązkowego ubezpieczenia społecznego.
Podejmując przytoczoną w sentencji uchwałę Sąd Najwyższy rozważył, co następuje
Trafnie Minister Sprawiedliwości zwrócił uwagę na incydentalny charakter przedstawionego zagadnienia prawnego. Nagroda z zakładowego funduszu nagród wypłacana na podstawie przepisów ustawy z dnia 10 lipca 1985 r. o rocznych nagrodach z zakładowego funduszu nagród w państwowych jednostkach organizacyjnych nie będących przedsiębiorstwami państwowymi /Dz.U. nr 32 poz. 141 ze zm./, stanowi dochód ze stosunku pracy, od którego pracodawca na podstawie art. 33 ustawy z dnia 25 listopada 1986 r. o organizacji i finansowaniu ubezpieczeń społecznych /t.j. Dz.U. 1989 nr 25 poz. 137 ze zm./ opłaca ze środków własnych składki na ubezpieczenie społeczne za okres trwania ubezpieczenia społecznego każdego pracownika.
Na podstawie par. 7 wymienionego rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 29 stycznia 1990 r. w sprawie wysokości i podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne, wydanego z mocy delegacji ustawowej zawartej w par. 2 art. 33 ustawy o organizacji i finansowaniu ubezpieczeń społecznych, podstawę wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne stanowi dochód pracowników w gotówce i w naturze z wyłączeniami enumeratywnie wyliczonymi w ust. 1 pkt 1-25 par. 7 tego rozporządzenia. Wśród tych wyłączeń, które stanowią katalog zamknięty, nie wymienia się nagród z zakładowego funduszu nagród.
Nagroda z zakładowego funduszu nagród należna za rok poprzedni wypłacana jest w pierwszym kwartale roku następnego i wszelkie roszczenia dotyczące tego świadczenia powstają dopiero z chwilą jego wypłaty. Nagroda ta podlega wliczeniu do dochodu pracownika nie za rok, w którym została "wypracowana", ale za rok, w którym została wypłacona.
Zgodnie z par. 14 pkt 10 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 29 stycznia 1990 r. zakład pracy, który wypłaca pracownikom wynagrodzenie ze środków pobranych z banku, a dotyczy to wszystkich przytoczonych w pytaniu pracodawców, opłaca składki i przesyła deklarację rozliczeniową za dany miesiąc w dniu pobrania z rachunku bankowego środków na wynagrodzenie, nie później jednak niż do 15 dnia następnego miesiąca. Środki na wynagrodzenie, w tym na wypłatę nagród z zakładowego funduszu nagród dla osób zatrudnionych w wymienionych w pytaniu jednostkach organizacyjnych, zostały pobrane w roku 1998. Z jednoznacznej treści przepisu art. 781 par. 1 Prawa o ustroju sądów powszechnych /t.j. Dz.U. 1994 nr 7 poz. 25/ oraz art. 62a ustawy z dnia 20 czerwca 1985 r. o prokuraturze /t.j. Dz.U. 1994 nr 19 poz. 70 ze zm./ wynika, że od wynagrodzenia sędziów i prokuratorów nie odprowadza się składek na ubezpieczenie społeczne.
Na mocy art. 8 ustawy z dnia 28 sierpnia 1997 r. o zmianie ustawy - Prawo o ustroju sądów powszechnych oraz niektórych ustaw /Dz.U. nr 124 poz. 782/ obowiązek opłacania składek na ubezpieczenie społeczne od wynagrodzeń sędziów i prokuratorów przestał istnieć z dniem 1 stycznia 1998 r.
Nagroda z zakładowego funduszu nagród, będąca wynagrodzeniem, została sędziom i prokuratorom wypłacona po 1 stycznia 1998 r. a więc w dacie w której, zgodnie z przytoczonym przepisem, od wynagrodzeń sędziów i prokuratorów nie odprowadzano już składek na ubezpieczenie społeczne.
Mimo, iż tytułem do wypłacenia nagrody była praca wykonana w 1997 r., nagroda ta stanowiła wynagrodzenie należne w roku 1998. Środki na jej wypłacenie pobrane były z banków po 1 stycznia 1998 r., a więc wówczas, gdy wobec treści art. 781 par. 1 Prawa o ustroju sądów powszechnych nie istniał już obowiązek odprowadzenia składek na ubezpieczenie społeczne od wynagrodzeń sędziów i prokuratorów. Kwestia oceny za jaki rok stanowią dochód nagrody z zakładowego funduszu nagród czy są one dochodem z roku ich wypłaty, czy też z roku poprzedniego, znalazła wyjaśnienie w treści par. 57 pkt 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 29 stycznia 1990 r. w sprawie podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne. Ponieważ przed dniem wejścia w życie tego rozporządzenia nagrody z zakładowego funduszu nagród nie stanowiły dochodu, od którego odprowadzano składkę na ubezpieczenie społeczne, w przytoczonym przepisie zawarto postanowienie następującej treści: "do dochodu stanowiącego podstawę wymiaru składek o której mowa w par. 7 ust. 1 przyjmuje się nagrody z zakładowego funduszu nagród przysługujące za rok 1990 i wypłacone po dniu 1 stycznia 1991 r." Z przepisu tego wynika, że dla celów ubezpieczenia społecznego dochód z tytułu nagród z zakładowego funduszu nagród należnych za rok miniony jest traktowany jak dochód w tym roku, w którym dochodzi do wypłaty nagrody.
Przepis ten miał wprawdzie charakter incydentalny, ale zawiera wskazówkę interpretacyjną co do tego, jak dla obowiązku opłacania składek na ubezpieczenie społeczne w danym roku traktowana jest nagroda z zakładowego funduszu nagród należna za rok poprzedni. Zgodnie z par. 57 omawianego rozporządzenia nie jest to rok za który nagroda przysługuje, lecz rok, w którym została wypłacona.
Interpretacja taka koresponduje też z przepisami ustawy z dnia 26 lipca 1993 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych /t.j. Dz.U. 1993 nr 90 poz. 416 ze zm./.
Zgodnie z art. 11 ust. 1 w związku z art. 12 ust. 2 tej ustawy za przychody ze stosunku służbowego lub pracy rozumie się - między innymi - nagrody, które wypłacone zostały w roku kalendarzowym objętym obowiązkiem podatkowym. Nie ma przy tym - wobec braku wyraźnych normatywnych uregulowań przeciwnych - wystarczających podstaw do określania okresu uzyskania dochodu /stanowiącego część przychodu/ odmiennie w odniesieniu do podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne i obowiązku podatkowego.
Dlatego też Sąd Najwyższy doszedł do wniosku, że wypłacone sędziom i prokuratorom w roku 1998 nagrody z zakładowego funduszu nagród za 1997 r. stanowiły dochód uzyskany przez nich w 1998 r., a więc w czasie, w którym obowiązek opłacania składek na ubezpieczenie społeczne od wynagrodzeń sędziów i prokuratorów już nie istniał.
W konsekwencji podmioty wypłacające powyższe nagrody nie były zobowiązane do opłacenia od nich składek na ubezpieczenie społeczne.