Uzasadnienie
I. Przedstawione zagadnienie prawne powstało na tle następującej sprawy. Wnioskodawca pobierający rentę inwalidzką od 13 maja 1990 r. nie został umieszczony w spisie osób uprawnionych do nieodpłatnego nabycia świadectw rekompensacyjnych z tego powodu, że przed dniem 15 listopada 1991 r. nie otrzymywał dodatku ani wzrostu do renty z tytułu pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, a świadectwo pracy stwierdzające zatrudnienie w szczególnych warunkach złożył dopiero we wrześniu 1997 r. Wnioskodawca natomiast bronił się zarzutem, że stosowne zaświadczenia złożył wraz z wnioskiem o rentę, lecz zostały one zagubione przez organ rentowy.
Wątpliwości dotyczą wykładni przepisu art. 3 pkt 2 ustawy z dnia 6 marca 1997 r. o zrekompensowaniu okresowego niepodwyższania płac w sferze budżetowej oraz utraty niektórych wzrostów lub dodatków do emerytur i rent /t.j. Dz.U. 2000 nr 23 poz. 294/, który stanowi, że osobami uprawnionymi do rekompensaty są osoby będące przed dniem 15 listopada 1991 r. emerytami i rencistami uprawnionymi do wzrostów lub dodatków z tytułu pracy w szczególnych warunkach, które utraciły prawo do wzrostów lub dodatków. Niejasna redakcja tego przepisu pozwala na jego dwojaką interpretację.
Określenie "emeryci i renciści uprawnieni do dodatków i wzrostów do emerytury przed dniem 15 listopada 1991 r." można rozumieć w ten sposób, że chodzi tu o osoby, które przed wskazaną datą miały ustalone zarówno prawo do emerytury lub renty, jak i prawo do dodatków lub wzrostów do tych świadczeń. Takie stanowisko zajął Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 21 września 1999 r., II UKN 113/99 /dotychczas nie publikowany/ stwierdzając, że emeryci lub renciści, którzy przed dniem 15 listopada 1991 r. nie złożyli wniosku o przyznanie im prawa do wzrostów lub dodatków - nie posiadali ustalonego prawa do tych dodatkowych świadczeń - nie są osobami uprawnionymi do nabycia rekompensaty świadczeń, których nie utracili.
Podstawę do odmiennej interpretacji daje użycie w omawianym przepisie określenia "osoby uprawnione do wzrostów i dodatków". Może to oznaczać osoby, które spełniły wszystkie warunki wymagane do przyznania im tych wzrostów i dodatków, niezależnie od tego czy przed wskazaną datą ubiegały się o to prawo. Taki pogląd wyraził Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 6 maja 1999 r., II UKN 427/98 /dotychczas nie publikowany/ stwierdzając, że przepis art. 3 pkt 2 powołanej ustawy nie ogranicza kręgu podmiotowego wyłącznie do osób, które pobierały dodatki lub wzrosty do emerytur i rent przed 15 listopada 1991 r., ale dotyczy także tych emerytów i rencistów, którzy w tej dacie spełniali warunki do ich nabycia, jednakże nie mogli tego prawa realizować. Podobny pogląd wyraził Prokurator Krajowy we wniosku z dnia 18 kwietnia 2000 r.
II. Aby rozstrzygnąć tę wątpliwość należy odpowiedzieć na pytanie, jakie osoby zostały uznane przez ustawodawcę za skrzywdzone wskutek zmiany przepisów w zakresie ubezpieczenia społecznego do tego stopnia, że wymagana była szczególna regulacja ustawowa zobowiązująca Skarb Państwa do naprawienia tej szkody. Omawiana ustawa ma bowiem charakter nadzwyczajny i nie jest częścią systemu prawa ubezpieczeń społecznych. Świadczenia w niej przewidziane mają charakter jednorazowy i mają na celu zaspokojenie roszczeń określonego w ustawie kręgu pracowników sfery budżetowej oraz emerytów i rencistów. Zakres działania ustawy w stosunku do emerytów i rencistów określony jest w art. 1 pkt 2, który stanowi, że ustawa określa sposób zrekompensowania utraty niektórych wzrostów lub dodatków do emerytur i rent z tytułu pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze.
Uprawnienie do wzrostu emerytury lub renty z tytułu zatrudnienia w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze przysługiwało na podstawie art. 54 ust. 2 pkt 2 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin /Dz.U. nr 40 poz. 267 ze zm./. Przepisy obowiązujące przed wejściem tej ustawy w życie przewidywały dodatki z tego tytułu. Pod rządem ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników uprawnionymi do emerytury lub renty ze wzrostem 15 procent lub 10 procent podstawy wymiaru były osoby legitymujące się określonym stażem pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze na zasadach uregulowanych w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego oraz wzrostu emerytur i rent inwalidzkich dla pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze /Dz.U. nr 8 poz. 43 ze zm. i zmianą tytułu/.
Spełnienie tych warunków przez osoby, które spełniły jednocześnie warunki do uzyskania emerytury lub renty, dawało tym osobom uprawnienia w zakresie wysokości tych świadczeń, podobnie jak uprawnienie do wzrostu emerytur i rent o 1 procent podstawy wymiaru za każdy rok pracy ponad 20 lat na podstawie art. 29 ust. 2 i 35 ust. 2 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników.
Ustawa z dnia 17 października 1991 r. o rewaloryzacji emerytur i rent, o zasadach ustalania emerytur i rent oraz o zmianie niektórych ustaw /Dz.U. nr 104 poz. 450 ze zm./ wprowadziła odmienne od dotychczasowych zasady ustalania wysokości emerytur i rent, które wykluczały wzrosty do emerytur i rent z tytułu okresów pracy. Wyszczególniający w sposób wyczerpujący dodatki do emerytur i rent przepis art. 21 ust. 1 tej ustawy nie przewidywał dodatku z tytułu pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze i w ust. 4 stanowił, że do emerytur i rent przysługujących na podstawie przepisów obowiązujących przed dniem wejścia w życie ustawy nie przysługują żadne inne dodatki, wzrosty ani zwiększenia poza wymienionymi w ust.
1. Regulacja w tym zakresie miała zastosowanie z mocy art. 26 ust. 1 ustawy rewaloryzacyjnej zarówno do wniosków o ustalenie wysokości świadczeń zgłaszanych po wejściu w życie tej ustawy, do których prawo powstało wcześniej, jak i do świadczeń przyznanych przed dniem wejścia w życie ustawy na podstawie przepisów dotychczasowych.
Omawiane uregulowanie spowodowało utratę uprawnień do wzrostów przez trzy grupy osób, które przed wejściem w życie ustawy spełniły warunki do uzyskania prawa do emerytury lub renty i przepracowały wymagany okres w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze. Pierwsza grupa to osoby, które przed dniem wejścia w życie ustawy nie miały ustalonego prawa do emerytury lub renty. Pod rządem ustawy nie mogły one domagać się tych świadczeń ze wzrostem. Druga grupa to osoby, które miały ustalone prawo do emerytury lub renty, lecz przed wejściem w życie ustawy nie występowały o przyznanie wzrostów - nie złożyły udokumentowanych wniosków. Pod rządem ustawy nie mogły one skutecznie zgłaszać żądania o przyznanie wzrostów. Trzecia grupa to osoby, które miały przyznane prawo do emerytury lub renty wraz z przysługującymi wzrostami, lub spełniały warunki do przyznania tych uprawnień na podstawie przepisów dotychczasowych /postępowanie przed organem rentowym było w toku/.
Przy przeliczaniu na podstawie omawianej ustawy świadczeń przysługujących tej ostatniej grupie wzrosty zostały pominięte i dotychczasowe świadczenie zrewaloryzowane na podstawie ustawy zostało zmniejszone.
W odniesieniu do dwóch pierwszych grup uregulowanie uniemożliwiające realizację uprawnień nabytych na podstawie przepisów dotychczasowych nie stanowiło novum w systemie prawa ubezpieczeń społecznych. Na przykład z dniem 1 stycznia 1991 r. weszła w życie ustawa z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników /t.j. Dz.U. 1998 nr 7 poz. 25/, która wprowadziła istotne zmiany w zakresie wzrostów do emerytur i rent pracowniczych. Utraciła moc ustawa z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin /t.j. Dz.U. 1989 nr 24 poz. 133 ze zm./, która w art. 17 ust. 2 uprawniała osoby mające prawo do emerytury lub renty pracowniczej do wzrostu tego świadczenia o 1 procent za każdy rok pracy w gospodarstwie rolnym. Wprowadzony do ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin przepis art. 131 nie przewidywał takich uprawnień, a miał on zastosowanie do spraw wszczętych po wejściu w życie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników z mocy art. 121 tej ustawy.
Oznaczało to, że po wejściu w życie omawianej zmiany osoby spełniające warunki do emerytury lub renty pracowniczej legitymujące się okresem pracy w gospodarstwie rolnym nie mogły żądać przyznania emerytury lub renty ze wzrostem, a osoby, które miały ustalone prawo do emerytury lub renty /emeryci i renciści/, lecz do wejścia zmiany w życie nie wystąpiły o doliczenie okresu pracy w gospodarstwie rolnym, utraciły prawo do żądania wzrostu.
Stanowiący podstawę prawną utraty prawa do żądania wzrostów z tytułu pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze przepis art. 26 ust 1 pkt 1 ustawy rewaloryzacyjnej ma identyczne brzmienie jak powołany przepis art. 121 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników. I w jednym i w drugim wypadku chodzi o wzrosty do emerytury i renty, które chociaż były przyznawane na podstawie różnych przepisów, obliczane były na takich samych zasadach /określony procent podstawy wymiaru/. Nie było także istotnej różnicy przy dochodzeniu świadczeń po ogłoszeniu obu ustaw. Osoby spełniające warunki do wzrostów z tytułu pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze miały prawo do żądania tych wzrostów od ogłoszenia ustawy rewaloryzacyjnej do jej wejścia w życie, mogły jednak uznać to żądanie za bezcelowe wiedząc, że po wejściu w życie ustawy wzrosty te utracą. Osoby spełniające warunki do wzrostów z tytułu pracy w gospodarstwie rolnym po ogłoszeniu ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników miały zamkniętą drogę do dochodzenia wzrostów, ponieważ ustawa ta nie przewidywała vacatio legis.
Podobieństwo tych regulacji wskazuje na brak przyczyn, dla których ustawodawca miałby uznać za celowe zrekompensowanie emerytom i rencistom utraty prawa do żądania wzrostów w związku z ustawą rewaloryzacyjną, skoro nie widział takiej potrzeby wobec utraty podobnego prawa w związku z ustawą uchwaloną kilka miesięcy wcześniej. A nie było takiej potrzeby, ponieważ emeryci i renciści, którzy przed wejściem w życie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników korzystali ze wzrostów, zachowali to prawo i nadal z niego korzystali - chociaż w innej postaci - po wejściu w życie ustawy rewaloryzacyjnej.
O ile pozbawienie w ustawie rewaloryzacyjnej prawa do żądania wzrostów osób, które nabyły do nich prawo na podstawie przepisów dotychczasowych, lecz z prawa tego nie korzystały, nie było niczym nadzwyczajnym, to pozbawienie wzrostów osób należących do trzeciej z omawianych grup, to jest emerytów i rencistów, którzy korzystali ze wzrostów do emerytur i rent z tytułu pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, było uregulowaniem nie mającym precedensu. Chociaż z powodu niedoskonałości systemu waloryzacji emerytury i renty traciły realną wartość, nigdy wcześniej nie było przypadku, aby zmniejszano nominalnie słusznie nabyte świadczenia. Skutkiem omawianej regulacji było zmniejszenie dotychczasowego świadczenia, co mieściło się w intencjach ustawodawcy. Przepis art. 32 ust. 3 stanowił, że w przypadku ustalenia na zasadach określonych w ustawie świadczenia w kwocie niższej od dotychczasowego, obniżenie świadczenia następuje od dnia 1 stycznia 1992 r. Emeryci i renciści, którzy spodziewali się korzystać ze słusznie przyznanego im świadczenia do czasu ustania warunków uprawniających do emerytury lub renty, a którym świadczenie to odebrano, zostali zmianą zasad ustalania emerytur i rent pokrzywdzeni. W stosunku do tej grupy można dopatrywać się podstaw do przyznania im rekompensaty.
III. Przepis art. 26 ustawy rewaloryzacyjnej w swoim pierwotnym brzmieniu wprowadził daleko idące ograniczenia w zakresie korzystania z praw nabytych. Stanowił on, że przepisy ustawy stosuje się do wniosków o świadczenia, zgłoszonych począwszy od dnia wejścia w życie ustawy. Oznaczało to, że osoby, które na podstawie przepisów dotychczasowych spełniły wszystkie warunki do przyznania emerytury lub renty, lecz nie ubiegały się o te świadczenia, nie mogą realizować swoich praw po wejściu w życie ustawy, jeżeli według zasad określonych w ustawie warunków tych nie spełniają. Ta sama zasada dotyczyła realizacji uprawnień w zakresie wysokości świadczeń. O zgodności tej regulacji z obowiązującą wówczas Konstytucją rozstrzygał Trybunał Konstytucyjny w orzeczeniu z dnia 11 lutego 1992 r., K 14/91 /OTK 1992 cz. 1 poz. 7/. Orzeczeniem tym uznano przepis art. 26 ustawy rewaloryzacyjnej za niezgodny z art. 1 Konstytucji RP w części wysławiającej zasadę państwa prawnego i art. 70 ust. 1 i ust. 2 pkt 1 Konstytucji RP w zakresie w jakim dotyczył osób, którym przyznano prawo do świadczeń, lub które spełniły warunki do ich nabycia przed wejściem w życie powołanej ustawy bez względu na datę zgłoszenia wniosku o świadczenia. To ostatnie zdanie dotyczy osób, które pod rządem dotychczasowych przepisów spełniły warunki do nabycia świadczeń, czyli emerytury lub renty. W uzasadnieniu tego orzeczenia stwierdzono, że zasadą ochrony praw nabytych objęte są zarówno prawa nabyte w drodze skonkretyzowanych decyzji, jak i prawa nabyte in abstracto. Potrzeba ochrony ekspektatywy praw wynika z natury systemu ubezpieczeń społecznych opartego na założeniu, że w zamian za składki tworzy się gwarancja przyszłych stopniowo narastających praw.
Po przyjęciu przez Sejm tego orzeczenia omawiany przepis został zmieniony ustawą z dnia 2 grudnia 1993 r. o zmianie ustawy o rewaloryzacji emerytur i rent, o zasadach ustalania emerytur i rent oraz o zmianie niektórych ustaw /Dz.U. nr 127 poz. 583/. Został dodany ust. 2, który stanowił, że do osób, które do dnia wejścia w życie ustawy nie zgłosiły wniosku o emeryturę i rentę, mimo że spełniły łącznie warunki do nabycia prawa do tych świadczeń, stosuje się przepisy dotychczasowe. Mocą tej ustawy dotychczasową treść art. 26 oznaczono ust. 1 i pozostał on nie zmieniony. W innych zatem kwestiach niż ustalenie prawa do emerytur i rent, także w kwestii wysokości tych świadczeń, nadal obowiązywała zasada stosowania przepisów ustawy rewaloryzacyjnej do wniosków zgłoszonych po wejściu jej w życie.
Kwestii zachowania praw nabytych w zakresie wysokości świadczeń dotyczy pierwsza część zacytowanego fragmentu orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego, mówiąca o osobach, którym przyznano prawo do świadczeń. Tym samym orzeczeniem został uznany za niezgodny z art. 1 Konstytucji RP przepis art. 21 ust. 4 ustawy rewaloryzacyjnej w zakresie w jakim pogarsza warunki osób, o których mowa w tym przepisie. W uzasadnieniu do tej kwestii Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że ochrona praw nabytych nie ma charakteru absolutnego i może podlegać modyfikacjom, zwłaszcza w okresie systemowych zmian prawa. W przypadku uznania za dostatecznie uzasadnione ograniczeń nabytych praw emerytalno-rentowych mniej korzystne rozwiązania nie mogą być jednak wprowadzone bez zagwarantowania bezpieczeństwa prawnego. Podobnie w orzeczeniu z dnia 29 stycznia 1992 r., K 15/92 w sprawie zniesienia indeksacji wynagrodzeń w sferze budżetowej z mocą wsteczną, Trybunał Konstytucyjny nie uznał za niezgodne z Konstytucją dokonanie zmiany w systemie wynagrodzeń, lecz brak zapewnienia jakiegokolwiek okresu dostosowawczego.
Oba orzeczenia zobowiązywały ustawodawcę do naprawienia tych błędów. W wykonaniu tego zobowiązania została wydana ustawa z dnia 6 marca 1997 r. o zrekompensowaniu okresowego niepodwyższania płac w sferze budżetowej oraz utraty niektórych wzrostów do emerytur i rent /t.j. Dz.U. 2000 nr 23 poz. 294/. Stosownie do treści orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego, ustawa nie rekompensuje skutków niekorzystnej zmiany przepisów, lecz skutki braku mechanizmów dostosowujących do tej zmiany. W celu zniwelowania tych skutków ustawa wprowadziła świadectwa rekompensacyjne, zmienione następnie na nominalną rekompensatę.
IV. Zgodnie z art. 3 pkt 2 ustawy o rekompensatach, uprawnionymi do rekompensat są osoby będące przed dniem 15 listopada 1991 r. emerytami i rencistami, uprawnionymi do wzrostów lub dodatków z tytułu pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, które utraciły prawo do wzrostów lub dodatków. Nie należą do tego kręgu z całą pewnością osoby, które przed wskazaną datą spełniały warunki do uzyskania prawa do emerytury lub renty ze wzrostami, lecz z prawa tego nie korzystały. Za emeryta lub rencistę może bowiem być uznana osoba, która zgłosiła udokumentowane żądanie, na podstawie którego powinna być jej przyznana emerytura lub renta, poczynając od daty wcześniejszej niż 15 listopada 1991 r. Decyzja ustalająca prawo do świadczeń nie jest tu najistotniejsza, bowiem mogła wystąpić bezczynność lub błąd organu rentowego. Wyłączenie spod działania ustawy grupy osób, które spełniały warunki do nabycia prawa, lecz go nie realizowały, oznacza, że ustawa nie rekompensuje w całości praw nabytych. Zgodnie z obowiązującą ogólnie zasadą sformułowaną w art. 76 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników, a obecnie w art. 100 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych /Dz.U. nr 162 poz. 1118/, o powstaniu prawa decyduje data spełnienia wszystkich warunków wymaganych do jego nabycia, a nie data przyznania prawa. Osób, które spełniły warunki do nabycia emerytury i renty ze wzrostami, lecz nie realizowały tego prawa, ustawa nie obejmuje.
Zawarte w art. 3 ust. 2 ustawy o rekompensatach sformułowanie nie daje podstaw do innego traktowania osób, które skorzystały z prawa do emerytury lub renty - przed dniem 15 listopada 1991 r. były emerytami lub rencistami - lecz nie korzystały ze wzrostów z tytułu pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze. Także te osoby nie są objęte rekompensatami. Wyrażenie "uprawnieni do wzrostów lub dodatków, którzy prawo to utracili" wcale nie oznacza, że chodzi tu o wszystkie osoby będące emerytami lub rencistami, które przepracowały wymagany okres w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze przed ustaleniem prawa do emerytury lub renty. Gdyby taka była intencja ustawodawcy, użyłby właśnie takiego sformułowania i wówczas emeryci i renciści mogliby udowadniać swoje prawa świadectwami stwierdzającymi pracę w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze. Użyte w omawianym przepisie określenie "uprawnienie do wzrostów lub dodatków" i "utracone prawo" nie oznacza prawa in abstracto.
Prawo do wzrostów lub dodatków nie jest bowiem samodzielnym prawem do świadczeń, takim, jak prawo do emerytury lub renty. Spełnienie warunków do powstania "prawa do wzrostów lub dodatków" ma skutek w zakresie wysokości świadczenia. Przepisy prawa ubezpieczeń społecznych rozróżniają pojęcia "prawo do świadczenia" i "wysokość świadczenia". Czyni tak przepis art. 80 ust. 1 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników stanowiący podstawę prawną do żądania przez emerytów i rencistów zwiększenia świadczenia. Przez określenie "emeryci i renciści uprawnieni do wzrostów lub dodatków" należy rozumieć osoby, które miały ustalone prawo do emerytury lub renty wraz ze wzrostami lub dodatkami.
W stosunku do osób, które przed wejściem w życie ustawy rewaloryzacyjnej nie występowały o przyznanie wzrostów, pod rządem ustawy nie mogły już o nie wystąpić. W stosunku do tych osób nie jest adekwatne określenie "utraciły", bowiem nie mogły one utracić tego, czego nie miały. Natomiast utraciły prawo do wzrostów i dodatków osoby, które takie prawo miały przyznane lub spełniły warunki do jego przyznania /złożyły udokumentowany wniosek, który na skutek bezczynności lub błędu organu rentowego nie został załatwiony/. Tylko te osoby mają prawo do rekompensaty zgodnie z nazwą ustawy i jej art. 1 pkt 2, które przewidują zrekompensowanie utraty wzrostów i dodatków do emerytur i rent z tytułu pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze.
O tym, że intencją ustawy było zrekompensowanie przysługujących, a następnie utraconych świadczeń, świadczy uregulowanie zawarte w załączniku do ustawy. Uzależnia on wysokość rekompensat między innymi od wysokości przysługującego wzrostu lub dodatku i hipotetycznego okresu, w którym uprawniony spodziewał się te świadczenia otrzymywać. Wysokość rekompensaty ustalona jest przy założeniu, że wzrost lub dodatek przysługiwał w dniu 14 listopada 1991 r. Utrata jest rekompensowana poczynając od 15 listopada 1991 r. Na podstawie obowiązującego w dacie wejścia w życie ustawy o rekompensatach art. 101 ust. 1 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników zwiększone świadczenia nie mogły być wypłacane za okres wcześniejszy, niż od miesiąca, w którym został zgłoszony wniosek /poprzednio nie wcześniej niż trzy miesiące/. Osoby, które złożyły dowody stwierdzające pracę w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze po wejściu w życie ustawy o rekompensatach /w 1997 r./, nie mogłyby liczyć na wzrost emerytury lub renty od daty wcześniejszej niż miesiąc zgłoszenia wniosku, nawet gdyby ustawa rewaloryzacyjna nie zniosła wzrostów i dodatków.
Gdyby przyjąć, że emeryci i renciści, którzy przed 15 listopada 1991 r. nie wystąpili o przyznanie wzrostów, mimo że spełnili do tego warunki, są uprawnieni do rekompensat, musieliby oni przy wniosku o umieszczenie w spisie osób uprawnionych złożyć dowody potwierdzające ich prawa. Organ rentowy musiałby ustalić zarówno prawo do wzrostu, jak i jego wysokość /15, 10 lub 5 procent podstawy wymiaru/. W rezultacie musiałby potraktować takie żądanie jako wniosek o przyznanie wzrostu, a wniosek taki z mocy obowiązujących w dacie wejścia w życie ustawy o rekompensatach przepisów art. 26 ust. 1 i art. 21 ust. 4 ustawy rewaloryzacyjnej nie mógł być uwzględniony.
Z tych przyczyn na przedstawione zagadnienie prawne Sąd Najwyższy udzielił odpowiedzi jak w uchwale.
[Notka]
Postanowieniem z dnia 27 czerwca 2000 r., II UKN 606/99, Sąd Najwyższy postanowił ponownie przedstawić składowi powiększonemu zagadnienie prawne rozpatrzone w niniejszej uchwale; patrz też odmienny wyrok z dnia 6 maja 1999 r., II UKN 427/98, publikowany poniżej pod pozycją 623.
Zdanie Odrębne
Zdanie odrębne SSN Beaty Gudowskiej do uchwały z dnia 27 kwietnia 2000 r., III ZP 2/00
Nie podzielam poglądu prawnego wyrażonego w uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 27 kwietnia 1997 r., w sprawie III ZP 2/00.
W moim przekonaniu odpowiedź na pytanie zadane przez skład trzech sędziów powinna być pozytywna i brzmieć:
"Emeryci i renciści, którzy przed dniem wejścia w życie ustawy z dnia 17 października 1991 r. o rewaloryzacji emerytur i rent, o zasadach ustalania emerytur i rent oraz o zmianie niektórych ustaw /Dz.U. nr 104 poz. 450 ze. zm./ byli - na podstawie przepisów wymienionych w art. 1 tej ustawy - uprawieni do nabycia prawa do wzrostów lub dodatków z tytułu pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, lecz nie wystąpili o ich przyznanie, mają prawo do zrekompensowania ich utraty na podstawie art. 3 pkt 2 ustawy z dnia 6 marca 1997 r. o zrekompensowaniu okresowego niepodwyższania płac w sferze budżetowej oraz utarty niektórych wzrostów lub dodatków do emerytur i rent /t.j. Dz.U. 2000 nr 23 poz. 294/".
Pogląd odmienny, wyrażony w uchwale, uważam za nieprawidłowy i niezgodny z treścią powołanego w niej przepisu art. 3 pkt 2 ustawy z dnia 6 marca 1997 r. /zwanej dalej "ustawą o rekompensowaniu"/, który - jako legitymowane do rekompensaty - określa osoby będące przed dniem 15 listopada 1991 r. emerytami i rencistami, uprawnionymi do nabycia prawa do wzrostów lub dodatków z tytułu pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze na podstawie przepisów wymienionych w art. 1 ustawy z dnia 17 października 1991 r. /dalej nazywaną "ustawą o rewaloryzacji"/, które utraciły prawo do wzrostów lub dodatków.
1. Uchwała dotyczy osób, które przed dniem 15 listopada 1991 r. nabyły prawo do wzrostów lub dodatków, ale nie zdążyły o nie wystąpić do organu rentowego. Wyłączając ich prawo do rekompensaty pomija jednak, że jest ono prawem pochodnym od posiadania /i utraty/ uprawnienia do zwiększenia świadczeń z tytułu wykonywania pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze. Z pochodności zaś tych uprawnień wynika, że niemożliwym jest twierdzenie, iżby osoba uprawniona do wzrostu emerytury lub renty nie nabywała prawa do rekompensaty z tytułu ich utraty.
Treść przepisu art. 3 pkt 2 ustawy o rekompensowaniu pozostaje w powiązaniu z decyzją ustawodawcy, polegającą na usunięciu z systemu ubezpieczeń pewnego rodzaju świadczeń, decyzją wyjątkową i zawsze łączącą się z pokrzywdzeniem uprawnionych. Ustawodawca podjął taką decyzję w ustawie o rewaloryzacji; art. 45 ust. 1 tej ustawy spowodował utratę mocy przepisu art. 54 ust. 1 pkt 2 i ust. 2 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin /Dz.U. nr 40 poz. 267 ze zm./, będącego podstawą prawną wypłaty wzrostów lub dodatków, sprecyzowanych w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 23 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze /Dz.U. nr 8 poz. 43 ze zm./.
Oczywiste jest, że rekompensata pojmowana może być tylko jako odpłata za świadczenia niewypłacane po dniu 15 listopada 1991 r., a więc dotyczyć świadczeń na przyszłość, nie zaś tych, które były przed tą datą realizowane, toteż o utracie uprawnienia do nabycia /nie uprawnienia do świadczenia/ wzrostu lub dodatku z tytułu pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze decyduje tylko to, że po dniu 14 listopada 1991 r. wniosek o ich przyznanie nie może być uwzględniony. Szkoda polega nie na tym, że świadczenia zostają obniżone przez zaprzestanie wypłaty wzrostów lub dodatków, ale na tym, że uprawnieni nie mogą już uzyskać świadczeń uzupełnionych wzrostami lub dodatkami, ani zwiększonych przez wliczenie do ich podstawy rekompensat /art. 15 ust. 3 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, Dz.U. nr 162 poz. 1118 ze zm./. W konsekwencji niższa będzie wysokość ich renty lub emerytury, choć przez taki sam okres, jak inni uprawnieni wykonywali pracę w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze.
2. Rozstrzygnięcie zawarte w uchwale narusza zasadę równości, albowiem osoby, które przed dniem wejścia w życie ustawy o rewaloryzacji spełniły wszelkie warunki do emerytury lub renty zwiększonej z tytułu wykonywania pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, zostały podzielone w zakresie prawa do zrekompensowania ich utraty według nieistotnego kryterium formalnego, jakim jest data zgłoszenia wniosku. Łączenie faktu spełniania warunków do świadczeń z ubezpieczenia społecznego ze złożeniem wniosku o świadczenia nie znajduje wytłumaczenia. Zastrzeżenie to nie jest istotne dla prawa do świadczeń z ubezpieczenia społecznego, które nabywa się ipso iure. Chwila zgłoszenia wniosku jest doniosła tylko dla ustalenia wysokości świadczeń oraz daty podjęcia ich wypłaty, a nie ma żadnego znaczenia dla ustalenia prawa do świadczeń. Wniosek o świadczenia może być zgłoszony w każdym czasie. Jest też oczywiste, że data wniosku może pozostawać w oderwaniu od momentu spełnienia warunków do uzyskania prawa do świadczeń, a także ich realizacji.
Nie jest wobec tego uzasadnione zarówno twierdzenie, że o osobach uprawnionych do nabycia prawa do wzrostów lub dodatków można mówić tylko w przypadku, gdy realizowały wypłaty należnych im świadczeń, jak i twierdzenie, że chodzi o osoby, które spełniły warunki do ich przyznania oraz złożyły udokumentowany wniosek o ich przyznanie, ale - czy to na skutek błędu, czy bezczynności organu rentowego - wniosek nie został rozpoznany i świadczenia nie były wypłacane. Nawet gdyby przyjąć, że chodzi wyłącznie o utratę praw skonkretyzowanych, to uchwała, obejmując prawa nieskonkretyzowane, o które tylko zgłoszono wniosek, jest dotknięta wewnętrzną sprzecznością. W takim przypadku szkoda nie polega przecież na realnej utracie świadczeń, ale tylko na utracie prawa do ich nabycia. Podział uprawnionych - twierdzę - może przebiegać tylko według, także dyskusyjnego, kryterium pobierania świadczeń. Trzecie, przyjęte w uchwale kryterium złożenia wniosku czy niezłożenia wniosku niczym się nie tłumaczy.
3. To, że po wejściu w życie ustawy o rewaloryzacji wniosek o przyznanie wzrostu lub zwiększenia świadczenia nie może już być uwzględniony, nie przemawia na rzecz tezy sformułowanej w uchwale, lecz stanowi argument za przyjęciem faktu utraty tych świadczeń także przez osoby, które nie zgłosiły wniosku pod rządem ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym.
Łączenie nabycia prawa do świadczeń ze złożeniem o nie wniosku, i to w określonym terminie, wprowadza instytucję swego rodzaju przedawnienia roszczeń o ustalenie prawa do świadczeń z ubezpieczenia społecznego, które - choć świadczenia mogą być przyznane tylko za okres wsteczny określony w ustawie - nie przedawniają się. Sąd Najwyższy zwracał uwagę na oddzielenie tych roszczeń wskazując, że czym innym jest prawo do świadczeń, a czym innym ich wypłata /por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 14 września 1995 r. II URN 34/95 - OSNAPU 1996 nr 6 poz. 88; z dnia 7 czerwca 1995 r., II URN 56/94 -OSNAPU 1995 nr 24 poz. 302 i z dnia 10 czerwca 1997 r., II UKN 176/97 -OSNAPU 1998 nr 9 poz. 278/.
W uchwale zawarta jest natomiast taka konstrukcja, jakby o oddaleniu wniosku o ustalenie prawa do świadczeń przesądzało jego spóźnienie. Wadliwość tej konstrukcji, ujawniona wobec osób, które po dniu 15 listopada 1991 r. domagały się świadczeń, do których prawo nabyły, a o które dotąd nie zgłosiły roszczeń została dostrzeżona przez ustawodawcę, który dokonał zmiany treści przepisu art. 26 ustawy o rewaloryzacji /por. art. 1 pkt 1 ustawy zmieniającej z dnia 2 grudnia 1993 r. - Dz.U. nr 127 poz. 583/.
4. Osoby, które spełniły warunki określone w powołanym rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 17 lutego 1983 r., nabyły prawo do przewidzianych w nim świadczeń. Brak możliwości uzyskania wypłat po dniu 15 listopada 1991 r. dotyka jednakowo tych uprawnionych, którzy złożyli wnioski i pobierali świadczenia, więc swe prawa zrealizowali, jak i tych, których wnioski zgłoszone po tej dacie spotkają się z odmową wypłaty świadczeń. Od tego twierdzenia nie ma i nie może być żadnych odstępstw. Dyskutować można tylko o tym, czy i na jakich warunkach możliwe jest pozbawienie uprawnionych ich praw.
Ze względu na charakter unormowania, niwelującego prawa nabyte, zostało ono objęte skargą konstytucyjną. W orzeczeniu z dnia 11 lutego 1992 r., K 14/91 /OTK 1992 cz. 1 poz. 7/, zniesienie tzw. dodatków branżowych, choć potraktowane jako pozbawienie emerytów i rencistów praw nabytych, nie budziło kontrowersji, albowiem nie były na te świadczenia pobierane składki; za krzywdzące zostało uznane pozbawienie choćby niewielkiej rekompensaty osób zatrudnionych bez należytego wynagrodzenia przy pracach szkodliwych, uciążliwych, niebezpiecznych lub stresujących. Pojawił się jednak problem, jaki zakres nadać kategorii praw nabytych. W szczególności, czy chronić tylko prawa ustalone, czy także tzw. ekspektatywy pełne, a więc prawa tych osób, które przed zniesieniem danego świadczenia spełniły wszystkie wymagane w prawie dotychczasowym warunki. Nie podlegało jednak kwestii, że dla ochrony tych praw /lub ich pełnych ekspektatyw/ nie miało żadnego znaczenia zgłoszenie wniosku o ich przyznanie, a uprawnienie powstałe niezależnie i poza decyzją organu rentowego określone zostało jako istniejące in abstracto.
Potwierdza to moją tezę, że jeżeli w przepisach jest mowa o osobach uprawnionych do wzrostów lub dodatków, to są to osoby mające do nich prawo, bez względu na to czy wniosły o jego skonkretyzowanie w decyzji o ustalenie, czy o realizację w formie wypłaty. Nadanie wnioskowi o świadczenia cechy i funkcji elementu budowy prawa do świadczeń z ubezpieczenia społecznego nie znajduje uzasadnienia ani w ugruntowanej praktyce, ani w żadnym z przepisów prawa pozytywnego.
Zdanie odrębne SSN Jerzego Kuźniara do uchwały Sądu Najwyższego z dnia 27 kwietnia 2000 r., III ZP 2/00
Przedstawione do rozstrzygnięcia składowi powiększonemu Sądu Najwyższego zagadnienie prawne powstało na tle wykładni art. 3 pkt 2 ustawy z dnia 6 marca 1997 r. o zrekompensowaniu okresowego niepodwyższania płac w sferze budżetowej oraz utraty niektórych wzrostów lub dodatków do emerytur rent /t.j. Dz.U. 2000 nr 23 poz. 294/.
Przepis ten określa jako osoby uprawnione do nieodpłatnego nabycia świadectw rekompensacyjnych "osoby będące przed dniem 15 listopada 1991 r. emerytami i rencistami uprawnionymi do wzrostów lub dodatków z tytułu pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze na podstawie przepisów wymienionych w art. 1 ustawy z dnia 17 października 1991 r. o rewaloryzacji emerytur i rent (...), które utraciły prawo do wzrostów lub dodatków (...)".
Z treści tego przepisu wynika, że odnosi się on do osób, które przed dniem 15 listopada 1991 r. były emerytami lub rencistami, a więc osobami, które miały ustalone prawo do tych świadczeń /por. art. 5 pkt 4 i 5 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin - Dz.U. nr 40 poz. 267 ze zm. - obecnie art. 4 pkt 1 i 11 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych - Dz.U. nr 162 poz. 1118 ze zm./ Następną przesłanką warunkującą prawo tych osób do rekompensaty jest wymaganie, by były one uprawnione do wzrostu lub dodatków z tytułu pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze na podstawie przepisów wymienionych w art. 1 ustawy z dnia 17 października 1991 r. o rewaloryzacji oraz utraciły prawo do tych wzrostów lub dodatków.
Zgodnie z art. 76 obowiązującej do dnia 31 grudnia 1998 r. ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników, prawo do świadczeń określonych w ustawie powstawało z dniem spełnienia się wszystkich warunków wymaganych do nabycia tego prawa, a jeżeli pracownik pobierał zasiłek chorobowy, prawo do emerytury lub renty inwalidzkiej powstawało z dniem zaprzestania pobierania tego zasiłku. Zasada ta funkcjonuje również w obecnym stanie prawnym, przepis art. 100 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych /Dz.U. nr 162 poz. 1118 ze zm./, stanowi bowiem, że prawo do świadczeń określonych w ustawie powstaje z dniem spełnienia wszystkich warunków wymaganych do nabycia tego prawa.
Uregulowania powyższe upoważniają do wyrażenia poglądu, że prawo do świadczeń powstaje ex lege. Powstanie prawa do świadczeń odróżnić należy od jego ustalenia deklaratoryjną decyzją organu rentowego oraz od prawa do pobierania świadczenia /por. np., uzasadnienie uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 27 listopada 1989 r. - III UZP 11/89 - OSNCP 1990 z. 6 poz. 72/. Zgłoszenie przez osobę uprawnioną wniosku oraz wydanie przez organ rentowy deklaratoryjnej decyzji ustalającej prawo do świadczeń i ich pobierania stanowi jedynie realizację prawa do świadczeń, które to prawo powstaje ex lege z dniem spełnienia wszystkich wymaganych do jego nabycia warunków.
Oznacza to, że nie samo prawo, a tylko jego realizacja wymaga wystąpienia z wnioskiem o ustalenie prawa do świadczenia, otwierając możliwość wypłaty. Należy przy tym zauważyć, że postępowanie w sprawie świadczeń emerytalno-rentowych wszczyna się na podstawie wniosku uprawnionego, do którego należy dołączyć odpowiednie dokumenty stwierdzające okoliczności uzasadniające przyznanie świadczenia, przy czym wniosek taki obejmuje także przyznanie go w przysługującej wysokości, a więc obejmującej również należne dodatki. Rzeczą pracodawcy było nie tylko udzielanie pracownikowi informacji o przysługujących świadczeniach i współdziałanie z nim w gromadzeniu dokumentów o zatrudnieniu, ale nadto wydawanie zaświadczeń niezbędnych do ustalania prawa do świadczeń oraz ich wysokości /art. 96 ust. 1 pkt 1,3 i 4 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin - Dz.U. nr 40 poz. 267 ze zm./.
Również w aktualnym stanie prawnym ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r., o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych utrzymuje zasadę, że prawo do świadczeń w niej określonych powstaje z dniem spełnienia wszystkich warunków wymaganych do nabycia tego prawa /art. 100 ust. 1/, zaś postępowanie w sprawach świadczeń wszczyna się na podstawie wniosku zainteresowanego, który może być złożony za pośrednictwem płatnika składek /art. 116 ust. 1 i 3/.
Pracodawca także i obecnie obowiązany jest do współdziałania z pracownikiem w gromadzeniu dokumentacji niezbędnej do przyznania świadczenia, a także do wydawania pracownikowi lub organowi rentowemu zaświadczeń, niezbędnych nie tylko do ustalenia prawa do świadczeń, ale i ich wysokości /art. 125 ust. 1 pkt 1 i 2/
Przytoczenie tych ogólnych uwag dotyczących prawa do świadczeń oraz postępowania w sprawach świadczeń, daje wsparcie stanowisku, że należycie przygotowany wniosek o przyznanie świadczenia obejmuje również przyznanie go w pełnej należnej wysokości, a więc wraz z przysługującymi - także z mocy prawa - dodatkami. Oznacza to, przechodząc do treści art. 3 pkt 2 ustawy z dnia 6 marca 1997 r., że uprawnienia do wzrostu lub dodatków z tytułu pracy w szczególnych warunkach lub szczególnym charakterze przysługujące w oparciu o przepisy rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego oraz wzrostu emerytur rent inwalidzkich dla pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze /Dz.U. nr 8 poz. 43 ze zm./, nie należy ograniczać jedynie do sytuacji faktycznego wypłacania tych świadczeń przed 15 listopada 1991 r., ale objąć nim również osoby, które przed tą datą spełniały konieczne dla przyznania prawa do wzrostu podstawy wymiaru świadczenia o 10 procent lub 15 procent /tak np. w wyroku z dnia 16 grudnia 1998 r., II UKN 395/98 - OSNAPU 2000 nr 4 poz. 160/.
Innymi słowy, użyte w przepisie sformułowanie "osoby będące przed dniem 15 listopada 1991 r. emerytami i rencistami uprawnionymi do wzrostów lub dodatków (...), które utraciły to prawo (...)" oznacza, że chodzi o osoby, które były uprawnione do otrzymania wzrostów lub dodatków, a więc miały do nich prawo także wtedy, gdy nie zostało ono zrealizowane. Jedynym warunkiem nieodpłatnego nabycia świadectw rekompensacyjnych jest, aby osoba uprawniona była przed dniem 15 listopada 1991 r. emerytem i rencistą, a więc, aby przed tą datą złożyła wniosek o przyznanie /realizację/ świadczenia, spełniając warunki do otrzymania wzrostu lub dodatku, a więc także wtedy, gdy bądź to nie wystąpiła z odrębnym, formalnym, wnioskiem o przyznanie dodatku, bądź też nie przedstawiła stosownych zaświadczeń uzasadniających przyznanie dodatku. Rzeczą sądu jest - w przypadku sporu - wyjaśnienie na podstawie przedstawionych przez zainteresowanego dowodów /zaświadczeń/, czy emeryt i rencista przed tą datą miał takie prawo.
W mojej ocenie, nie ma podstaw do ograniczania prawa do umieszczenia w spisie osób uprawnionych do nieodpłatnego nabycia świadectw rekompensacyjnych /obecnie prawa do rekompensaty/ tylko do takich emerytów i rencistów, którzy przed tą datą - 15 listopada 1991 r. - pobierali dodatki i wzrosty, a w każdym razie mieli ustalone do nich prawo decyzją organu rentowego, a wyłączenie z kręgu uprawnionych tych, którzy w tej dacie spełniali warunki do nabycia wzrostów i dodatków /byli do nich uprawnieni/, ale ze względów na likwidację tych świadczeń przez ustawę o rewaloryzacji nie mogli przysługującego prawa zrealizować. Prawo to - co ponownie należy podkreślić - istniało z mocy ustawy, a nie zostało jedynie deklaratoryjnie potwierdzone przez organ rentowy.
Powyższym wnioskom nie stoi na przeszkodzie art. 21 ust. 2 ustawy z dnia 6 marca 1997 r. stanowiący, iż: "Do rekompensat nie stosuje się przepisów dotyczących świadczeń ze stosunku pracy i ubezpieczeń społecznych". Oznacza on jedynie, że rekompensata z tej ustawy, jest czymś odrębnym od świadczeń z ubezpieczenia społecznego, regulowanym tą właśnie ustawą. Ma ona pochodny w stosunku do utraconych wzrostów lub dodatków do emerytur i rent charakter, zaś powyższe rozważania dotyczą przesądzenia prawa do takich wzrostów lub dodatków należnych z mocy przepisów rozporządzenia z dnia 7 kwietnia 1983 r., czego pochodną jest rekompensata uregulowana tym odrębnym aktem prawnym.
Wszystko to - w mojej ocenie - powinno przemawiać za twierdzącą odpowiedzią na przedstawione zagadnienie prawne i stwierdzeniem, że tacy emeryci i renciści, mają prawo do zrekompensowania utraty tych wzrostów lub dodatków na podstawie art. 3 ust. 2 ustawy z dnia 6 marca 1997 r., także wtedy, gdy nie wystąpili z formalnym wnioskiem o ich przyznanie przed dniem 15 listopada 1991 r.
Zdanie odrębne SSN Teresy Romer do uchwały z dnia 27 kwietnia 2000 r., III ZP 2/00
Nie zgadzam się z treścią podjętej uchwały z niżej przytoczonych powodów.
Zgodnie z art. 3 ust. 2 ustawy z dnia 6 marca 1997 r. o zrekompensowaniu okresowego niepodwyższania płac w sferze budżetowej oraz utraty niektórych wzrostów lub dodatków do rent i emerytur /Dz.U. nr 30 poz. 164/ uprawnionymi do nieodpłatnego nabycia świadectw rekompensacyjnych są osoby będące przed dniem 15 listopada 1991 r. emerytami lub rencistami uprawnionymi do wzrostów lub dodatków z tytułu pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze na podstawie przepisów wymienionych w art. 1 ustawy z dnia 17 października 1991 r. o rewaloryzacji emerytur i rent, o zasadach ustalania emerytur i rent oraz o zmianie niektórych ustaw /Dz.U. nr 104 poz. 450 ze zm./, które utraciły prawo do wzrostów lub dodatków (...).
Przepisu tego nie można interpretować zwężająco przez przyjęcie, że prawo do nieodpłatnego nabycia świadectw rekompensacyjnych na mocy ustawy z dnia 6 marca 1997 r. przysługuje tylko tym emerytom lub rencistom, którzy dodatki te pobierali przed dniem 15 listopada 1991 r., przed wejściem w życie ustawy z dnia 17 października 1991 r. wymienionej poprzednio.
Przepis art. 3 ust. 2 ustawy z dnia 6 marca 1997 r. nie ogranicza kręgu podmiotowego uprawnionych wyłącznie do osób, które pobierały dodatki lub wzrosty z tytułu pracy w szczególnych warunkach przed dniem 17 października 1991 r. Prawa do świadczeń nie utożsamia się z "pobieraniem świadczeń". Art. 3 ust. 2 ustawy z dnia 6 marca 1997 r. uzależnia prawo do nieodpłatnego nabycia świadectw rekompensacyjnych od "bycia emerytem bądź rencistą" przed dniem 17 października 1991 r. oraz "bycia uprawnionym do wzrostów i dodatków", a nie od pobierania tych wzrostów czy dodatków.
Nie można w obowiązujących przepisach znaleźć podstaw do ograniczenia prawa do nieodpłatnego nabycia świadczeń rekompensacyjnych wyłącznie do tych emerytów i rencistów, który przed dniem 15 listopada 1991 r. pobierali dodatki i wzrosty z tytułu pracy w szczególnych warunkach, a wyłączenia z kręgu uprawnionych, tych emerytów i rencistów, którzy w tej dacie spełniali warunki do nabycia prawa do tych wzrostów i dodatków, jednakże ze względu na wyłączenie, niezgodne z Konstytucją, tych świadczeń ustawą z dnia 17 października 1991 r. o rewaloryzacji (...) prawa tego zrealizować nie mogli.