Uzasadnienie
Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w B. decyzjami z dnia 2 i 7 października 1996 r. zobowiązał komorników Sądu Rejonowego w B. III i IV rewiru do zapłaty, między innymi, nie uiszczonych składek na ubezpieczenie społeczne wraz z odsetkami za zwłokę, po ustaleniu w wyniku przeprowadzonej kontroli, że nie zostały odprowadzone składki od wypłaconych w latach 1992-1996 nagród z okazji: Dnia Kobiet, 1 maja, 15 sierpnia, 11 listopada, Bożego Narodzenia i Nowego Roku. Zdaniem organu rentowego, wypłacone nagrody nie miały charakteru "nagród okolicznościowych wypłacanych w związku z uroczystym dniem, gdyż nie były związane z uroczystym dniem zakładu pracy, zawodem lub związane z uprawnieniami pracowników w sferze praw honorowych i dlatego nie mogły podlegać wyłączeniu z podstawy wymiaru składek na zasadzie par. 7 ust. 1 pkt 7 rozporządzenia Rady Ministrów z 29 stycznia 1990 r. w sprawie wysokości i podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne (...) /t.j. Dz.U. 1993 nr 68 poz. 330 ze zm./, zwanego dalej rozporządzeniem.
W odwołaniach od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych-Oddziału w B., komornicy Sądu Rejonowego w B. wnosili o zmianę zaskarżonych decyzji i ustalenie, że nie mają obowiązku opłacania składek od nagród okolicznościowych wypłaconych w latach 1992-1993. Odwołujący kwestionowali interpretację przez organ rentowy pojęcia "nagrody okolicznościowej w związku z uroczystym dniem" w rozumieniu par. 7 ust. 1 pkt 7 rozporządzenia. Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w B. wyrokami z 21 maja 1997 r. (...) oraz 25 marca 1997 r. (...) zmienił zaskarżone decyzje ustalając, że komornicy nie są obowiązani do opłacania składek na ubezpieczenie społeczne od nagród wypłaconych z okazji 3 maja i 11 listopada oraz odsetek od nagród wypłaconych z okazji 8 marca 1994 r. i 1995 r. W pozostałym zakresie odwołania zostały oddalone. Z ustaleń obu składów rozpoznających sprawy wynika, że w związku z nieprecyzyjnym i nieokreślonym pojęciem "uroczystego dnia" i "sfery praw honorowych" w par. 7 ust. 1 pkt 7 rozporządzenia - pojęcia te należy interpretować ściśle, co nie oznacza, że należy je ograniczać jedynie do uroczystego dnia zakładu pracy, związanego z zawodem lub uprawnieniami pracowników w sferze praw honorowych.
Zdaniem Sądu Wojewódzkiego, w przepisie tym chodzi o dni uroczyste dla całego społeczeństwa, narodu "mające charakter świąt niezwykle podniosłych o ogromnym znaczeniu historycznym". Charakter taki mają jedynie święta 3 maja i 11 listopada i dlatego też nagrody wypłacone z okazji tych dni należy wyłączyć z podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne. W związku z tym, że poprzednia kontrola ZUS w 1992 r. nie zakwestionowała nieopłacenia składek od wypłat nagród z okazji Dnia Kobiet - zdaniem Sądu - bezpodstawne jest obecnie obciążanie wnioskodawcy odsetkami za zwłokę w opłaceniu składek z tytułu tych wypłat.
W pozostałej części, zdaniem obu składów orzekających, odwołania podlegały oddaleniu jako, że pozostałe święta, z okazji których były wypłacane nagrody, mimo że są obchodzone przez większość społeczeństwa, nie mają aż tak podniosłego charakteru i dlatego nie można ich zaliczyć do "uroczystych dni" w rozumieniu par. 7 ust. 1 pkt 7 powołanego rozporządzenia.
Od powyższych wyroków apelację złożyły obie strony wnosząc o ich zmianę w części dla nich niekorzystnej. Zarówno komornicy Sądu Rejonowego, jak i Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w B., zaskarżonym wyrokom zarzucali naruszenie par. 7 ust. 1 pkt 7 powołanego rozporządzenia w sprawie wysokości i podstawy wymiaru składek (...) poprzez błędną interpretację pojęcia "uroczysty dzień".
Rozpoznając te apelacje Sąd Apelacyjny w B. stwierdził, że w sprawie powstało zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości, przytoczone w sentencji uchwały i dlatego na zasadzie art. 390 par. 1 w związku z art. 393 pkt 5 Kpc postanowił przedstawić to zagadnienie do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu.
Rozstrzygając przedstawione zagadnienie Sąd Najwyższy wziął pod uwagę co następuje:
Zgodnie z przepisem par. 7 ust. 1 omawianego rozporządzenia w brzmieniu obowiązującym przed dniem 1 lipca 1997 r. "podstawę wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne pracowników stanowi dochód w gotówce i w naturze z tytułu wykonywania pracy w ramach stosunku pracy" z wyjątkiem, między innymi, "nagród okolicznościowych wypłacanych w związku z uroczystym dniem lub też należących do sfery praw honorowych /pkt 7/". Słusznie podkreślił Sąd Apelacyjny w uzasadnieniu swego postanowienia, że przepis ten jest nieprecyzyjny i jego interpretacja mogła nasuwać wiele wątpliwości. Organ rentowy w swej praktyce ograniczył pojęcie "uroczysty dzień" do dnia związanego z danym zakładem pracy lub zawodem. Zdaniem Sądu Apelacyjnego orzekającego w niniejszej sprawie, interpretacja zwężająca nie znajduje podstawy prawnej. W szczególności wypłacane pracownikom świadczenia z okazji uroczystych dni zakładu pracy, jak tradycyjne "barbórkowe", wyłączone były z podstawy wymiaru składek na podstawie par. 7 ust. 1 pkt 6 tegoż rozporządzenia.
Wprawdzie wyłączenia te wymagały, aby podstawą wypłaty świadczeń były przepisy szczególne /karty branżowe/, ale mimo to bezcelowe byłoby w tych dwóch sytuacjach stosować takie same wyłączenia: w pkt 6 wypłaty z okazji uroczystych dni zakładu wynikające z przepisów szczegółowych, a w pkt 7 - wypłaty z okazji uroczystych dni zakładu nie wynikające z żadnych przepisów.
Sąd Najwyższy podziela ten pogląd, jak również stanowisko Sądu Apelacyjnego, że "(...) skoro w przedmiotowym przepisie brak jest jakiegokolwiek sprecyzowania "uroczystego dnia" to decyzja w tym przedmiocie została pozostawiona pracodawcom dokonującym wypłat pracownikom. Pracodawcy w ramach samodzielnej gospodarki finansowej uprawnieni byli do decyzji, jakim świadczeniom pracowniczym nadać charakter nagród okolicznościowych w związku z uroczystym dniem. Oczywiste jest, że "uroczysty dzień" nie mógł być zwykłym dniem, ale nic nie stało na przeszkodzie, aby było to święto o charakterze państwowym /3 maja, 11 listopada, 15 sierpnia/ międzynarodowym /8 marca/, czy też większe święta religijne /Boże Narodzenie, Nowy Rok, Wielkanoc/".
Prawidłowo też Sąd Apelacyjny uznał, że sporne nagrody, określone jako nagrody z okazji "uroczystego dnia", były wypłacane z 20 procentowej części ryczałtu kancelaryjnego, która - zgodnie z przepisem par. 47 ust. 2 zarządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 27 września 1991 r. zmieniającego zarządzenie w sprawie szczegółowych zasad tworzenia i organizacji kancelarii komorniczych oraz ich systemu finansowo-księgowego /Dz.Urz. MS nr 6 poz. 30/ - nie wymaga udokumentowania poniesionych wydatków. Płace personelu kancelarii komornika oraz składki na ubezpieczenie społeczne należne od wynagrodzeń pracowników w myśl par. 41 ust. 1 powołanego zarządzenia, komornik pokrywa ze środków finansowych do wysokości 80 proc. ryczałtu kancelaryjnego i ta część wydatków musi być udokumentowana.
Sąd Najwyższy podziela pogląd Sądu Apelacyjnego, że w okresie przed zmianą przepisu par. 7 rozporządzenia, dokonaną rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 25 lutego 1997 r. /Dz.U. nr 20 poz. 107/, która weszła w życie z dniem 1 lipca 1997 r., nie było przeszkód prawnych, by komornicy - jako pracodawcy samodzielnie uznawali za "uroczyste dni" w rozumieniu przepisu par. 7 pkt 7 ust. 1 rozporządzenia, dni nie związane z zakładem pracy lub zawodem, lecz będące świętami państwowymi, międzynarodowymi lub religijnymi. Podkreślić należy, że oficjalnie obchodzone "uroczyste dni" nie obejmowały ogółu pracowników, lecz tylko niektóre branże i zawody. Praktyka stosowana przez organy rentowe, że nagrody wypłacane w związku z uroczystym dniem nie są wliczane do podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne tylko wówczas, gdy są to dni związane z zakładem pracy lub zawodem, prowadziła więc do dyskryminacji znacznej części pracowników. Takiej interpretacji przepisu, sprzecznej z konstytucyjną zasadą równości wobec prawa wszystkich obywateli, Sąd Najwyższy nie akceptuje.
Skład orzekający w niniejszej sprawie uważa, że skoro przepis omawianego par. 7 ust. 1 pkt 7, ani też żaden inny przepis rozporządzenia, nie określiły zasad przyznawania nagród okolicznościowych, ani nie wprowadziły zakazu wypłacenia ich według uznania pracodawcy, to takie nagrody przyznane przez pracodawcę i wypłacone z funduszu przeznaczonego na inne cele niż wynagrodzenia pracowników i składki na ich ubezpieczenie podlegają - stosownie do tego przepisu - wyłączeniu z podstawy składek na ubezpieczenie społeczne pracowników.
Sąd Najwyższy zauważa, że podjęta w niniejszej sprawie uchwała jest kontynuacją wykładni przepisu par. 7 ust. 1 pkt 7 rozporządzenia dokonanej, w innym nieco aspekcie, w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 2 czerwca 1995 r., II UZP 4/95 /OSNAPU 1995 nr 23 poz. 293/, powołanej w uzasadnieniu przedstawionego zagadnienia oraz w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 3 października 1997 r., II UKN 283/97 /dotychczas niepublikowanego/.
Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy podjął uchwałę jak w sentencji.