Orzeczenie Sądu Najwyższegoz 21 października 1997 r., sygn. akt III ZP 8/97

Uzasadnienie

1. 1. W myśl art. 25 ust. 1 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego /Dz.U. nr 17 poz. 75 ze zm./ osoby, które uzyskały uprawnienia kombatanckie na podstawie dotychczasowych przepisów, zachowują te uprawnienia z wyjątkiem osób taksatywnie wyliczonych w ust.
2. 2. Przedstawione zagadnienie prawne sprowadza się do wykładni tego przepisu. W szczególności chodzi o wyjaśnienie, czy osobę, pobierającą przed dniem wejścia w życie tej ustawy rentę inwalidy wojennego, można pozbawić tego świadczenia na postawie art. 25 ust.

1. 2. Udzielenie odpowiedzi na przedstawione pytanie wymaga rozważenia, czy zawarte w art. 25 ust. 1, ust. 2 określenie "uprawnienia kombatanckie" obejmuje także prawo do renty inwalidy wojennego.

1. 2. Prawo do renty inwalidy wojennego reguluje ustawa z dnia 29 maja 1974 r. o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin /t.j. Dz.U. 1983 nr 13 poz. 68 ze zm./. Ustawa ta, tak jak poprzednio obowiązująca ustawa z dnia 23 stycznia 1968 r. o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin /Dz.U. nr 3 poz. 11 ze zm./, nie zawiera pojęcia "kombatant", a tylko "inwalida wojenny" i "inwalidztwo powstałe w związku z działaniami wojennymi lub mającymi charakter wojennych". W stosunku do renty inwalidy wojennego ustawa ta nigdy nie odnosiła i nadal nie odnosi pojęcia "uprawnienie kombatanckie". Inwalidzi wojenni uznani zostali za kombatantów dopiero z mocy ustawy z dnia 23 października 1975 r. o dalszym zwiększeniu świadczeń dla kombatantów i więźniów obozów koncentracyjnych /Dz.U. nr 34 poz. 186/, co zostało następnie potwierdzone w ustawie z dnia 26 maja 1982 r. o szczególnych uprawnieniach kombatantów /Dz.U. nr 16 poz. 122/ oraz w omawianej ustawie z dnia 24 stycznia 1991 r. Ustawowe zaliczenie inwalidów do kręgu kombatantów nie oznacza jednak, że prawo do pobierania renty inwalidy wojennego jest uprawnieniem kombatanckim, to znaczy takim, którego źródłem jest jedna ze wskazanych wyżej ustaw o kombatantach. Te ustawy natomiast przyznały inwalidom wojennym dodatkowe uprawnienia przewidziane dla wszystkich kombatantów.

Należy podkreślić, że pojęcia "kombatant" i "inwalida wojenny" nie są pojęciami tożsamymi. Utrwalony jest pogląd, że nie każdy kombatant jest inwalidą wojennym. Jeżeli zaś chodzi o inwalidę wojennego, to wprawdzie najczęściej inwalida wojenny jest kombatantem, ale występują także sytuacje, że nie odpowiada on pojęciu kombatanta, co oznacza, iż jego działalność, w wyniku której stał się inwalidą, nie jest działalnością kombatancką w rozumieniu przepisów o kombatantach. Odnosi się to na przykład do osób, które stały się inwalidami z tytułu inwalidztwa będącego następstwem zranień lub kontuzji doznanych w związku z rozminowywaniem kraju w czasie pełnienia służby w Siłach Zbrojnych Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej po zakończeniu wojny 1939-1945 /por. art. 8 pkt 5 ustawy o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin/.

W stanie prawnym obowiązującym przed wejściem w życie ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach, ani w doktrynie ani w orzecznictwie sądowym nie było wątpliwości, że źródłem prawa do renty inwalidzkiej wojennej dla kombatantów będących inwalidami wojennymi są przepisy regulujące uprawnienia inwalidów wojennych i wojskowych, tj. przepisy ustawy z dnia 29 maja 1974 r. o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin. Taki wniosek był wyprowadzony z brzmienia art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 23 października 1975 r. o dalszym zwiększeniu świadczeń dla kombatantów i więźniów obozów koncentracyjnych, a następnie art. 9 ust. 1 ustawy z dnia 26 maja 1982 r. o szczególnych uprawnieniach kombatantów. Przepisy te stanowiły, że kombatantom będącym inwalidami wojennymi przysługują świadczenia pieniężne i inne uprawnienia przewidziane w przepisach o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin.

Przepis art. 4 ust. 1 ustawy z 1975 r., jak i art. 9 ust. 1 ustawy z 1982 r., odnosił się tylko do inwalidów wojennych /w art. 9 ust. 1 ustawy z 1982 r. dodatkowo wymieniono także inwalidów wojskowych/. Kwestię, kto jest inwalidą wojennym /wojskowym/, regulowały przepisy ustawy z dnia 29 maja 1974 r. o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin. Dlatego za słuszny należy uznać pogląd, że przepisy art. 4 ust. 1 ustawy z 1975 r. i art. 9 ust. 1 późniejszej ustawy z 1982 r. mają charakter deklaratywny. Nie stwarzają one bowiem dla inwalidów wojennych /wojskowych/ żadnego prawa w zakresie objętym ustawą o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin, a jedynie stanowią potwierdzenie przysługujących im praw na postawie tej ustawy. Można więc nawet twierdzić, że nie mają one charakteru normatywnego. Dlatego osobom spełniającym wymagania przewidziane w ustawie o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin do renty inwalidy wojennego przyznawano takie renty oraz inne uprawnienia przewidziane w tej ustawie na podstawie jej przepisów, a nie na podstawie przepisów kolejnych ustaw o kombatantach. Dotyczyło to także, między innymi, inwalidów wojennych, których inwalidztwo pozostawało w związku z pobytem w obozie jenieckim.

Charakter konstytutywny miał natomiast przepis art. 4 ust. 2 ustawy z 1975 r., a następnie art. 9 ust. 2 ustawy z 1982 r. Te przepisy stanowiły bowiem źródło prawa więźniów obozów koncentracyjnych i więzień hitlerowskich do świadczeń pieniężnych i innych uprawnień przewidzianych w przepisach o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin. Chodzi o osoby, których osadzenie w obozie koncentracyjnym lub więzieniu hitlerowskim nie było spowodowane wcześniejszą ich działalnością wymienioną w ustawie o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin. Określenie tych osób w art. 9 ust. 2 ustawy z 1982 r. jako "kombatantów" należy uznać za umowne, gdyż kombatantami są osoby, które legitymują się czynnym udziałem w walce /por. art. 13 ustawy o kombatantach z 1975 r./.

Jeżeli chodzi o art. 12 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r., to deklaratywny charakter ma także jego ust.

1. Stanowi on bowiem, tak jak poprzednio omówione przepisy, iż kombatantom będącym inwalidami wojennymi lub wojskowymi oraz pozostałym po nich członkom rodziny przysługują świadczenia pieniężne i inne uprawnienia przewidziane w przepisach o zaopatrzeniu inwalidów wojennych oraz ich rodzin. Te osoby mają zatem przyznawane renty inwalidy wojennego na podstawie ustawy o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin, a nie ustawy o kombatantach.

Charakter konstytutywny ma natomiast ust. 2 art.

12. W przepisie tym - w porównaniu do poprzedniego stanu prawnego - znacznie rozszerzono krąg osób uprawnionych do świadczeń pieniężnych i innych uprawnień przewidzianych w ustawie o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin, co jest zrozumiałe z uwagi na okres, w którym ustawa ta została uchwalona. Tylko w stosunku do osób wymienionych w art. 12 ust. 2 ustawa z dnia 24 stycznia 1991 r. stanowi źródło uprawnień do świadczeń przewidzianych w przepisach ustawy o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin i dlatego te osoby powinny wykazać się posiadaniem uprawnień kombatanckich.

3. Ustawa z dnia 29 maja 1974 r. o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin i ustawa z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach są aktami prawnymi równorzędnymi, z tym iż przepisy ustawy o kombatantach są późniejsze i - pod względem podmiotowym - mają charakter przepisów ogólnych /odnoszą się do wszystkich osób w niej wymienionych/, natomiast przepisy ustawy o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin mają charakter przepisów szczególnych /odnoszą się tylko do inwalidów wojennych i wojskowych/. Nie ma podstawy do wniosku, że ustawa z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach jest ustawą "nadrzędną" w stosunku do ustawy o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin i że jej przepisy mogą niejako "automatycznie" uchylać przepisy ustawy o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin. Zmiana przepisów ustawy o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin może zatem nastąpić tylko w drodze wyraźnej zmiany ustawowej. Słuszności tego stanowiska dowodzą zmiany dokonane w tej ustawie już po wejściu w życie ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach, których celem było dostosowanie ustawy o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin do ustawy o kombatantach. I tak:

a. na mocy art. 35 ustawy z dnia 17 października 1991 r. o rewaloryzacji emerytur i rent /Dz.U. nr 104 poz. 450 ze zm./ w ustawie o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin zmieniono lub wykreślono przepisy dające uprawnienia do renty inwalidy wojennego z powodu inwalidztwa doznanego w czasie pełnienia służby w Siłach Zbrojnych Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej w okresie walk o utrwalenie władzy ludowej, a także funkcjonariuszom MO i organów bezpieczeństwa oraz członkom ORMO i funkcjonariuszom Straży Ochrony Kolei pełniącym wojskową służbę komunikacyjną w pułku podlegającym dowództwu grupy operacyjnej "Wisła"; pozostawiono tylko uprawnienia z powodu uczestniczenia w walkach z oddziałami UPA oraz grupami Wehrwolfu /na wzór ustawy z 1991 r. o kombatantach/;

b. z mocy art. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1993 r. o zmianie ustawy o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin /Dz.U. 1994 nr 10 poz. 37/ dodano w art. 8 jako nowy tytuł do uznania za inwalidę wojennego "udział w Powstaniu Wielkopolskim oraz Powstaniach Śląskich" - dostosowując tym samym we wskazanym zakresie ustawę o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin do ustawy o kombatantach.

Ustawa z dnia 17 października 1991 r. o rewaloryzacji weszła w życie z dniem 15 listopada 1991 r., a więc blisko rok po wejściu w życie ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach. Przez ten czas przepisy ustaw o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin i o kombatantach w zakresie wyżej omówionym nie były zatem zsynchronizowane. Dokonanie w ustawie o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin wyżej wymienionych zmian dowodzi natomiast słuszności stanowiska, że zmian tej ustawy nie można domniemywać. Muszą one następować na mocy konkretnego przepisu odnoszącego się do tej ustawy i wynikać z jego treści. Dlatego pozbawienie prawa do renty inwalidy wojennego, przyznanej na mocy tej ustawy, mogłoby nastąpić w wyniku wyraźnego przepisu. Taki przepis mógłby być zawarty nawet w ustawie o kombatantach, ale treść jego powinna być jednoznaczna. Ustawodawca może pozbawić praw nabytych szczególnie wówczas, jeżeli uznaje je za nabyte niesłusznie, ale przepis, będący wyrazem takiej woli ustawodawcy, musi być sformułowany w sposób jasny, nie nasuwający wątpliwości. Wymaga tego zasada bezpieczeństwa prawnego.

4. Osoby będące inwalidami wojennymi w rozumieniu ustawy o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin, których źródłem prawa do tego świadczenia jest ta ustawa, nie musiały i nadal nie muszą, wykazywać się posiadaniem uprawnień kombatanckich, o których jest mowa w kolejnych ustawach o kombatantach. Żaden przepis ustawy o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin nie zawiera bowiem takiego wymagania. Natomiast - niewątpliwie - posiadaniem takich uprawnień muszą legitymować się osoby, których źródłem prawa do renty przewidzianej w ustawie o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin były /i są nadal/ przepisy kolejnych ustaw o kombatantach. Ma to istotne znaczenie dla dokonania prawidłowej wykładni zawartego w art. 25 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach określenia "uprawnienia kombatanckie". Przeprowadzona wykładnia art. 4 ustawy o kombatantach z 1975 r., art. 9 ustawy o kombatantach z 1982 r. i art. 12 ustawy o kombatantach z 1991 r. uprawnia do wniosku, że określeniem tym nie jest objęta renta inwalidy wojennego przyznana na postawie ustawy o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin, ponieważ to świadczenie nie było - i nie jest - związane ze spełnianiem wymagań dotyczących posiadania uprawnień przewidzianych w tychże ustawach. Określeniem tym natomiast objęte są renty inwalidzkie osób, które nabyły prawo do takich świadczeń na podstawie kolejnych ustaw o kombatantach, oraz uprawnienia przyznane wszystkim osobom, które uzyskały dotychczas status kombatanta, przewidziane w tych ustawach.

Ani w dotychczasowym orzecznictwie Sądu Najwyższego, ani Trybunału Konstytucyjnego nie rozważano, jak należy rozumieć pojęcie "uprawnienia kombatanckie". W uchwale Sądu Najwyższego z dnia 2l grudnia 1993 r. II UZP 25/93 /OSNCP 1994 nr 11 poz. 200/, jak i w orzeczeniu Trybunału Konstytucyjnego z dnia 15 lutego 1994 r. K 15/93 /OTK 1994 cz. I poz. 4/ powtarza się określenie zawarte w przepisach. Jeżeli chodzi o uchwałę Sądu Najwyższego, to z uwagi na treść pytania prawnego nie występowała wówczas potrzeba rozważania tego problemu, bowiem uchwała dotyczyła stosowania art. 25 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach, tj. samej zasady pozbawiania uprawnień kombatanckich, a nie zakresu tego pozbawienia. Rozważania takiego nie zawierają także inne orzeczenia Sądu Najwyższego, w tym wyroki w sprawach: III ARN 98/95, III ARN 21/96 i III ARN 3/96 /OSNAPU 1996 nr 22 poz. 327, 328 i 329/.

Przepis art. 25 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. jest przepisem przejściowym, regulującym sytuację prawną osób, które uzyskały określone uprawnienia kombatanckie na podstawie dotychczasowych przepisów. Tymi dotychczasowymi przepisami były przepisy ustawy z dnia 29 maja 1982 r., a poprzednio ustawy z dnia 23 października 1975 r. Skoro zaś - jak wyżej wykazano - źródłem prawa do renty inwalidy wojennego dla kombatantów będących inwalidami wojennymi są przepisy regulujące uprawnienia inwalidów wojennych i wojskowych, a nie przepisy kolejnych ustaw o kombatantach, to uprawniony jest wniosek, że takie renty nie mogą być objęte określeniem "uprawnienia kombatanckie" z art. 25 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. Za takim stanowiskiem przemawia także art. 26 tejże ustawy, który wyraźnie stanowi, że osoby, o których mowa w art. 25, pozbawione prawomocną decyzją uprawnień kombatanckich, tracą uprawnienia wynikające z ustawy. W przypadku inwalidów wojennych chodzi więc tylko o uprawnienia przyznane na podstawie tej ustawy.

Utrata przez osoby wymienione w art. 25 ust. 2 statusu kombatanta i związanych z nim uprawnień, których źródłem jest ustawa o kombatantach, jest niewątpliwie wyrazem dezaprobaty dla działalności tych osób, uznanej przez ustawodawcę za niemoralną. Osoby te zostały więc pozbawione zaszczytnego tytułu kombatanta i uprawnień z nim związanych. Nie ma jednak podstaw prawnych do pozbawienia ich także prawa do renty inwalidy wojennego, którą otrzymali na postawie ustawy o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin. Pozbawienie takie - jak wyżej podkreślono - musiałoby mieć podstawę w wyraźnym przepisie prawa, zawierającym wskazania, że chodzi także o rentę inwalidy wojennego. Dodatkowym argumentem przemawiającym za takim stanowiskiem jest zaopatrzeniowy charakter tego świadczenia. Renta inwalidy wojennego jest w polskim systemie prawa świadczeniem szczególnym. Nie jest ono bowiem przyznawane ani na podstawie przepisów o zaopatrzeniu emerytalnym, ani też innych przepisów o ubezpieczeniu społecznym, które określają szereg wymagań, od łącznego spełnienia których uzależnione jest przyznanie przewidzianych świadczeń rentowych.

Natomiast przyznanie renty inwalidy wojennego jest uzależnione wyłącznie od występowania inwalidztwa, z tym iż musi ono pozostawać w związku z działaniami wojennymi lub mającymi taki charakter. Stanowi więc ze strony Państwa sui generis rekompensatę za utraconą zdolność do zatrudnienia i zarobkowania. W tym sensie zatem ma charakter odszkodowawczy, co podkreślano niejednokrotnie w orzecznictwie Sądu Najwyższego /tak wyrok II UKN 112/90 oraz uchwały: II UZP 112/92, II UZP 4/92, II UZP 9/92 i II UZP 12/92/.

5. Ustawa z dnia 24 stycznia 1991 r. została znowelizowana ustawą z dnia 25 kwietnia 1997 r. o zmianie ustawy o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i powojennych /Dz.U. nr 68 poz. 436/. W znowelizowanym art. 26 po wyrazach "z ustawy" dodano wyrazy "z wyjątkiem uprawnień, o których mowa w art. 12". Oznacza to, że osoby wymienione w art. 25, pozbawione prawomocną decyzją uprawnień kombatanckich, zachowują jednak uprawnienia określone w art. 12 ustawy, a tym samym prawo do renty inwalidzkiej wojennej. Dlatego aktualne brzmienie art. 26 może stanowić dodatkowy argument dla stanowiska, że osoby wymienione w art. 25, które otrzymały przed dniem 1 stycznia 1991 r. renty inwalidzkie wojenne z ustawy o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin /która to ustawa stanowiła źródło prawa ich świadczeń/, zachowały prawo do tej renty także po wejściu w życie ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. Osoby te nie są więc objęte dyspozycją art. 3 ustawy z dnia 25 kwietnia 1992 r. o zmianie ustawy o kombatantach. Powyższy przepis natomiast niewątpliwie odnosi się do osób, których źródłem prawa do renty inwalidzkiej przewidzianej w ustawie o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin były przepisy kolejnych ustaw o kombatantach.

Zmiany treści art. 26 nie można traktować jako dającej wyraz temu, że dopiero nowelizacja wymienionego przepisu stworzyła podstawę do ponownego pobierania przez osoby określone w art. 25 ust. 2 pkt 1 ustawy z 1991 r. renty inwalidy wojennego, przyznanej na podstawie ustawy o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin. Nowelizacja przepisów może bowiem wskazywać także kierunek, w jakim należało dokonać wykładni przepisów w brzmieniu obowiązującym przed ich zmianą. Odnosi się to również do art. 25 ust. 2 omawianej ustawy. Znaczenie zmiany przepisu należy rozważać w świetle także innych przepisów danego aktu prawnego oraz innych aktów prawnych mających z nim związek.

Kierując się powyższymi argumentami prawnymi, Sąd Najwyższy podjął uchwałę o treści przytoczonej w sentencji. Podjęta uchwała jest zgodna z poglądem przedstawionym we wniosku prokuratora Prokuratury Krajowej, występującego w tej sprawie przed Sądem Najwyższym.