Uzasadnienie
Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego wniósł o wyjaśnienie zagadnienia budzącego wątpliwości prawne i powodującego rozbieżności w orzecznictwie, powstałego na tle interpretacji art. 3 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego /Dz.U. nr 17 poz. 75 ze zm./, a także art. 7 pkt 4 ustawy z dnia 24 maja 1974 r. o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin /Dz.U. 1983 nr 13 poz. 68 ze zm./, przedstawiając je w formie pytania "czy kombatant internowany na terytorium byłego ZSRR /tj. mający taki zapis w legitymacji kombatanckiej/ może nabyć prawo do renty inwalidzkiej wojennej".
W uzasadnieniu wniosku podano, że wątpliwość dotyczy osób, które uzyskały status kombatanta na podstawie zaświadczeń władz radzieckich lub rosyjskich, stwierdzających fakt internowania i przebywania w obozie dla internowanych również po 1945 r. Dokumenty powyższe w stosunku do różnych osób różnie określały charakter obozów, w których osoby te przebywały, nazywając je "łagrami" albo "obozami dla internowanych" także wtedy, gdy dotyczyło to tego samego obozu. Organy rentowe przyjmują, że zapis o internowaniu uniemożliwia nabycie przez takie osoby prawa do renty inwalidzkiej wojennej, mimo że ich aktualne inwalidztwo pozostaje w związku z warunkami panującymi w obozie. Jest to wynikiem regulacji przyjętej w ustawie o kombatantach, która w kwestii prawa do renty inwalidzkiej wojennej odsyła do ustawy z dnia 29 maja 1974 r. o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin, pomijając kombatantów, którzy status ten uzyskali z tytułu przebywania w niewoli lub obozach dla internowanych.
Rodzaje działalności uprawniające do uznania danej osoby za kombatanta, wskazane w przepisach art. 1 do 3 ustawy o kombatantach, obejmują przebywanie w niewoli lub obozach dla internowanych, o ile było to spowodowane działalnością kombatancką wymienioną w art. 1 ust. 2 ustawy /art. 3 pkt 1 ustawy/. Ustawa o kombatantach przyznaje kombatantom i osobom represjonowanym w rozumieniu jej art. 4 uprawnienie do renty inwalidzkiej wojennej na podstawie ustawy z 29 maja 1974 r. o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin /art. 12/, pomijając jednak osoby przymusowo zesłane i deportowane do ZSRR i nie uwzględniając osób, które uzyskały status kombatanta w związku z "przebywaniem w niewoli lub obozach dla internowanych". Wątpliwości dotyczą jedynie kombatantów, którzy ten status uzyskali w związku z pobytem w niewoli lub obozach dla internowanych, skoro ustawa o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin wśród okoliczności uzasadniających inwalidztwo wojenne wymienia w art. 7 pkt 4 również pobyt w niewoli lub w obozach dla internowanych.
Zakresy pojęć "kombatant" i "inwalida wojenny" nie są identyczne. Zakres pierwszego z tych pojęć jest szerszy od zakresu drugiego z nich. Każdy inwalida wojenny jest kombatantem albo osobą represjonowaną, ale nie każdy kombatant /osoba represjonowana/ jest jednocześnie inwalidą wojennym. Wcześniejsza ustawa o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin wraz z ustawą o kombatantach tworzą system zabezpieczenia osób zasłużonych dla Ojczyzny oraz osób pokrzywdzonych /represjonowanych/. Ustawa o kombatantach i ustawa o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin, pozostają ze sobą w związku i łącznie regulują pełny katalog okoliczności uzasadniających uznanie wymienionych w niej stanów faktycznych za inwalidztwo wojenne. Zdaniem przedstawiającego zagadnienie można pominięcie w odesłaniu do ustawy o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin zawartym w art. 12 ustawy o kombatantach sytuacji wymienionych w art. 3 pkt 1 tej ustawy /a więc przebywanie w niewoli lub w obozach internowanych, spowodowane działalnością kombatancką/ uzasadniać z legislacyjnego punktu widzenia tym, że inwalidztwo powstałe w związku z pobytem w niewoli lub w obozie dla internowanych uznane było w art. 7 pkt 4 ustawy o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin za inwalidztwo pozostające w związku z działaniami wojennymi lub mającymi charakter wojennych.
Ograniczenie w odesłaniu do art. 3 ust. 2 ustawy o kombatantach było spowodowane i uzasadnione potrzebą umieszczenia "nowych" okoliczności wymienionych w tym przepisie w katalogu ustawy o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin, dotąd bowiem nie były one w nim ujęte. Nie zmienia tego fakt, że art. 3 pkt 1 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. odwołuje się do szerszego katalogu przyczyn internowania niż ustawa z dnia 29 maja 1974 r. Przepis art. 7 pkt 4 ustawy o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin jest ogólniejszy i jako taki mieści w sobie każde internowanie z przyczyn działalności kombatanckiej. Dotyczy to jednak tylko okresu lat 1939-1945, co oznaczałoby, że osoby internowane na terenie b. ZSRR po 1945 r., nie mogą nabyć prawa do renty inwalidzkiej z tytułu inwalidztwa powstałego w związku z tym internowaniem, mimo posiadania statusu kombatanta.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje
Ustawa z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego /Dz.U. nr 17 poz. 75 ze zm./ w preambule stwierdza między innymi, że "ówczesne władze Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich" (...) są winne "cierpień zadanych wielu obywatelom Państwa Polskiego, ze względów narodowościowych, politycznych i religijnych", a "kombatantom oraz ofiarom represji należny jest głęboki szacunek (...) oraz szczególna troska i opieka ze strony instytucji państwowych (...)".
Art. 1 tej ustawy określa kto w jej rozumieniu jest kombatantem, art. 2 wskazuje jakie rodzaje działalności uznane są za działalność równorzędną z działalnością kombatancką, a art. 3 zalicza do okresów działalności kombatanckiej lub z nią równorzędnej czas przebywania w niewoli lub obozach internowania, spowodowanego działalnością kombatancką określoną w art. 1 ust. 2 /art. 3 pkt 1/, a także w więzieniach i obozach karnego zesłania /łagrach/ w ZSRR, spowodowanego działalnością, o której mowa w art. 1 ust. 2 i art. 2 /art. 3 pkt 2 ustawy/. Ustawa ta ma zastosowanie nie tylko do kombatantów, ale również do "osób represjonowanych", a wymienione w niej represje, to między innymi okresy przebywania z przyczyn politycznych, religijnych i narodowościowych: w więzieniach i łagrach ZSRR /art. 4 ust. 1 pkt 4 lit. "a" oraz na przymusowych zesłaniach i deportacji w ZSRR /art. 4 ust. 1 pkt 3 lit. "b".
W rozdziale 3 ustawy, określającym uprawnienia emerytalne, przewidziano dla kombatantów będących inwalidami wojennymi lub wojskowymi świadczenia pieniężne i inne uprawnienia określone w przepisach o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin. Powyższe świadczenia i uprawnienia przysługują na tych samych zasadach również osobom, które zostały zaliczone do jednej z grup inwalidów wskutek inwalidztwa pozostającego w związku z pobytem w miejscach, o których mowa w art. 3 pkt 2, a więc między innymi "w więzieniach i obozach karnego zesłania /łagrach/ w ZSRR" i w art. 4 ust. 1 pkt 1, 2, 3 lit. "a" oraz pkt 4, to jest między innymi "z przyczyn politycznych, religijnych i narodowościowych w więzieniach i łagrach ZSRR".
Z powyższego wynika, że możliwość nabycia prawa do renty inwalidzkiej wojennej na podstawie ustawy z dnia 29 maja 1974 r. o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin /t.j. Dz.U. 1983 nr 13 poz. 68 ze zm./ nie dotyczy osób przymusowo zesłanych i deportowanych do ZSRR (...) i jest ograniczona do osób przebywających w więzieniach i obozach karnego zesłania /łagrach/ w ZSRR.
Ustawa o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin, w rozdziale 2 dotyczącym uprawnień inwalidów wojennych, za inwalidztwo powstałe w związku z działaniami wojennymi lub mającymi charakter wojennych uznaje inwalidztwo będące następstwem zranień, kontuzji i innych obrażeń lub chorób doznanych między innymi w związku z pobytem w niewoli lub w obozie dla internowanych /art. 7 pkt 4/. Ustawa o kombatantach uzupełnia "katalog sytuacji" będących przyczyną inwalidztwa wojennego, wymienionych w ustawie o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin
Zakresy obu powołanych wyżej ustaw były już przedmiotem analizy Sądu Najwyższego w uchwale z dnia 9 listopada 1993 r., II UZP 24/93 /OSNCP 1994 z. 6 poz. 124/, w myśl której "działalność kombatancka określona w art. 1 ust. 2 pkt 5 ustawy z dnia 24 maja 1991 r. o kombatantach (...) upoważnia do uznania kombatanta za inwalidę wojennego, jeżeli jego inwalidztwo powstało w okolicznościach określonych w art. 7 ustawy z dnia 29 maja 1974 r. o zaopatrzeniu inwalidów wojennych (...)". W uzasadnieniu uchwały podano, iż "już sam tytuł ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. wskazuje, że ma ona szerszy zakres w stosunku do podmiotów objętych ustawą o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin. Zdaniem Sądu Najwyższego intencją ustawodawcy było potraktowanie w jednakowy sposób wszystkich kombatantów". Z rozważań zawartych w uchwale wynika, że ustawa o kombatantach obejmuje szerszy krąg osób niż ustawa o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin, co w uzasadnieniu uchwały zostało sformułowane w ten sposób, iż "wprawdzie każdy żołnierz, o którym mowa w art. 6 ustawy o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin jest równocześnie kombatantem w rozumieniu art. 1 ust. 2 ustawy o kombatantach, jednakże nie każda osoba legitymująca się działalnością kombatancką, była żołnierzem w tym znaczeniu".
Przedstawione uwagi pozwalają na stwierdzenie, że ustawa o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin, uchwalona w roku 1974 i wielokrotnie nowelizowana, z oczywistych względów nie wymienia w przepisach art. 6, art. 7 i art. 8 niektórych sytuacji uzasadniających uznanie działalności kombatanckiej za przesłankę powstania inwalidztwa wojennego. Uzupełnienie tych sytuacji zawiera ustawa o kombatantach i obecnie one również mogą stanowić podstawę do ubiegania się o rentę inwalidzką wojenną. Kombatant, który w związku z działalnością kombatancką, rozumianą stosownie do art. 1 ust. 2 ustawy o kombatantach, przebywał w niewoli lub w obozach internowania i stał się w związku z tym inwalidą na skutek zranień, kontuzji i innych obrażeń lub chorób nabywa prawo do renty inwalidzkiej wojennej, o ile pobyt w tych miejscach trwał w latach 1939-1945, do którego to okresu ogranicza się ustawa z dnia 29 maja 1974 r. o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin.
Art. 12 ust. 2 ustawy o kombatantach przyznaje między innymi prawo do renty inwalidzkiej wojennej przewidzianej w przepisach o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin nawet osobom, które nie będąc kombatantami w rozumieniu art. 1 ust. 2, zostały zaliczone do jednej z grup inwalidów wskutek inwalidztwa pozostającego w związku z pobytem w (...) "więzieniach i obozach karnego zesłania /łagrach/ w ZSRR" bez ograniczenia latami wojny.
Pojęcie "internowanie" /przebywanie w obozie dla internowanych/ oznacza skierowanie i osadzenie w specjalnie utworzonych obozach oddziałów państwa wojującego, które przekroczyły granice państwa neutralnego oraz osadzenie w obozach do zakończenia wojny obywateli państwa nieprzyjacielskiego, co mogło nastąpić w okresie wojny, to jest w latach 1939-1945. Nie można więc mówić o internowaniu obywateli polskich w ZSRR po 1945 r., skoro po tej dacie obozy dla internowanych - w rozumieniu ustawy o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin i ustawy o kombatantach - nie istniały. Takie stanowisko zajęła także Główna Komisja Badania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, Instytut Pamięci Narodowej w piśmie z dnia 27 lutego 1995 r., skierowanym do Zarządu Głównego Związku Sybiraków.
Obozy nazywane przez władze radzieckie "obozami internowania" nie mogą jednak być za takie uznawane, a pobyt w nich jest tożsamy z pobytem w łagrach. Osadzenie w nich dokonywane było bowiem z przyczyn politycznych, obozy zaś podlegały nadzorowi NKWD /Głównego Zarządu do Spraw Jeńców Wojennych i Internowanych/, a następnie Wydziału Obozów Kontrolno-Filtracyjnych NKWD. Warunki życia były w nich analogiczne do tych, jakie panowały w łagrach, a decydujące dla ich statusu było to, że uwięzieni w nich polscy żołnierze i członkowie ruchu oporu byli zmuszani do niewolniczej, wyniszczającej pracy. Służyły więc one represjom wobec osób osadzonych w nich z przyczyn politycznych. O "internowaniu" nie można mówić po zakończeniu wojny.
Nie można też przyjmować, że ustawodawca pozbawił uprawnień do otrzymania świadczeń z ustawy o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin tych kombatantów-inwalidów wojennych, którzy poddani byli w ZSRR represjom już po zakończeniu wojny 1939-1945 r. Takie stanowisko pozostaje ponadto w sprzeczności nie tylko z nazwą ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego, ale też z treścią jej preambuły, w której zawarta jest intencja ustawodawcy, iż "kombatantom oraz ofiarom represji należny jest głęboki szacunek wszystkich rodaków oraz szczególna troska i opieka ze strony instytucji państwowych (...)"
Zaświadczenie władz radzieckich lub rosyjskich stwierdzające fakt "internowania" w ZSRR po zakończeniu drugiej wojny światowej operuje więc swego rodzaju fikcją, bowiem w rzeczywistości było to "przebywanie" w więzieniach i obozach karnego zesłania /łagrach/ w ZSRR" w rozumieniu art. 3 pkt 2 ustawy o kombatantach. Status i faktyczny charakter takich obozów, nazywanych przez te władze "obozami dla internowanych", określa w myśl art. 8 ust. 1 pkt 2 Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na podstawie opinii Głównej Komisji Badania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, stwierdzając faktyczny charakter obozów, w których osadzani byli po 1945 r. obywatele polscy w ZSRR.
W świetle ujawnionych faktów historycznych, Kierownik Urzędu powinien dokonywać w legitymacjach kombatanckich wpisów odpowiadających rzeczywistości, a nie bezkrytycznie posługiwać się sformułowaniami zawartymi w dokumentach wydawanych przez władze radzieckie lub rosyjskie, używające pojęć, których treść jest nieadekwatna do treści tych samych pojęć, przyjętych w ustawie o kombatantach i prawie międzynarodowym. Internowanie w ZSRR nie miało nic wspólnego z tą instytucją, przewidzianą w nie ratyfikowanych przez b. ZSRR Konwencjach Haskiej z 1907 r. i Genewskiej z 1929 r. Prowadzi to do wniosku, że kombatant-inwalida wojenny doznający represji po zakończeniu wojny "w obozach internowania", nabywa prawo do renty inwalidzkiej wojennej, jako przebywający "w więzieniach lub obozach karnego zesłania w ZSRR".
Kierując się tymi względami podjęto uchwałę jak w sentencji.