Uzasadnienie
Wyrokiem z dnia 20 listopada 2001 r., sygn.akt IV SA 2088/99, Naczelny Sąd Administracyjny w Warszawie uchylił decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] października 1999 r., Nr [...], odmawiającą wszczęcia postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności:
- Zarządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia [...] listopada 1950 r. w sprawie ustanowienia zarządu państwowego nad firmą "T." w K. łącznie z należącymi do niej stacjami hodowlanymi
- Orzeczenia Ministra Rolnictwa z dnia [...] sierpnia 1958 r. o przejęciu na własność Państwa w/w firmy wraz reprezentowanymi przez tę firmę spółkami z o.o.: "H. " i " Z.".
Odmawiając wszczęcia postępowania nadzorczego Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi powołał się na wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 5 lutego 1998 r. sygn.akt IV SA 626/96, w którym przyjęto pogląd, iż do żądania wszczęcia postępowania nadzorczego w przedmiocie stwierdzenia nieważności decyzji nacjonalizacyjnych dotyczących majątku spółek kapitałowych nie są legitymowane osoby, będące co prawda spadkobiercami wspólników, niemniej nie będące członkami organów spółek, upoważnionymi do reprezentowania tych podmiotów.
W uzasadnieniu wyroku z dnia 20 listopada 2001 r. Naczelny Sąd Administracyjny podniósł, iż rozstrzygając w powyższy sposób organ nie zastosował się do wskazań zamieszczonych we wcześniejszym orzeczeniu Naczelnego Sądu Administracyjnego -wyroku z dnia 6 sierpnia 1996 r., sygn. akt IV SA 372/95 - uchylającym decyzję Ministra Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej z dnia [...] lutego 1995 r., Nr [...], odmawiającą stwierdzenia nieważności wymienionych na wstępie orzeczeń nacjonalizacyjnych. W ocenie Sądu uznanie przez organ administracji publicznej, iż wyrok z dnia 6 sierpnia 1996 r. nie jest dla niego wiążący co do kierunku postępowania (szczegółowego wyjaśnienia wszystkich okoliczności mających znaczenie dla merytorycznego rozpoznania sprawy), przyjęcie natomiast, w oparciu o wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego zapadły w zupełnie innej sprawie, że zachodzą przesłanki do odmowy wszczęcia postępowania administracyjnego narusza zasady postępowania administracyjnego (w szczególności art.8 k.p.a. wymagającego prowadzenia postępowania w taki sposób, aby pogłębiać zaufanie obywateli do organów Państwa) w stopniu powodującym konieczność uchylenia zaskarżonej decyzji. W konkluzji swoich wywodów Sąd podniósł, iż orzekający w sprawie organ administracji państwowej stosownie do wytycznych zawartych w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 6 sierpnia 1996 r. przeprowadzi szczegółowe postępowanie zmierzające do wyjaśnienia wszystkich okoliczności niezbędnych do orzeczenia w przedmiocie stwierdzenia nieważności kwestionowanych w postępowaniu nieważnośćiowym decyzji administracyjnych.
Rozpatrując sprawę ponownie Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z dnia [...] stycznia 2003 r., znak [...], umorzył postępowanie administracyjne w sprawie. Jak wynika z uzasadnienia decyzji, została ona oparta na tych samych założeniach, co decyzja z dnia [...] października 1999 r., uchylona wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 listopada 2001 r., tj. na braku legitymacji skarżących do żądania wszczęcia postępowania nadzorczego. Decyzja ta została utrzymana w mocy zaskarżoną obecnie decyzją z dnia [...] lutego 2003 r., znak [...], w której Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi podtrzymał w całości dotąd prezentowane stanowisko.
W skardze na powyższą decyzję skarżący podnieśli, iż w żadnym z dwóch dotychczasowych wyroków Naczelnego Sądu Administracyjnego nie zakwestionowano faktu, iż skarżącym przysługuje przymiot strony w rozumieniu art.28 k.p.a. Ponadto skarżący odwołali się do wyroku Sądu z dnia 16 sierpnia 1991 r., sygn.akt IV SA 693/91, stwierdzającego, iż jeżeli umowa spółki nie wyłącza wstąpienia do spółki spadkobierców na miejsce zmarłego wspólnika (art.138 k.h.), to wstępują oni do spółki z mocy samego prawa spadkowego i wykonując swoje prawa w spółce (art.184 k.h.) nabywają przymiot strony w rozumieniu art.28 k.p.a. w sprawach wynikających ze stosunków administracyjno -prawnych.
W odpowiedzi na skargę Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko w sprawie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje. Skarga jest zasadna.
Sąd wyszedł poza żądanie skargi i stwierdził nieważność zaskarżonej decyzji oraz decyzji ją poprzedzającej albowiem oba te akty te wydano z rażącym naruszeniem art. 30 ustawy z 11 maja 1995 r. o Naczelnym Sądzie Administracyjnym (Dz. U. Nr 74, poz. 368 z późn. zm.), obowiązującej w dacie orzekania przez Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi.
Przywołany wyżej przepis ustawy o Naczelnym Sądem Administracyjnym, uchylonej z dniem 1 stycznia 2004 r. na mocy art.3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Przepisy wprowadzające ustawą - Prawo o ustroju sądów administracyjnych i ustawą - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1271), przewidywał, iż ocena prawna wyrażona w orzeczeniu Naczelnego Sądu Administracyjnego wiąże w sprawie ten Sąd, jak i organ, którego działanie lub bezczynność było przedmiotem zaskarżenia. Ocena prawna wyrażona w orzeczeniu Naczelnego Sądu Administracyjnego wiązała zarówno wówczas, gdy dotyczyła zastosowania przepisów prawa materialnego, jak i wtedy gdy odnosiła się do przepisów postępowania administracyjnego. W konsekwencji powyższego na organie administracji rozpatrującym sprawę ponownie spoczywał obowiązek uwzględnienia oceny prawnej zawartej w uzasadnieniu wyroku Sądu, bez względu na poglądy prawne wyrażone w orzeczeniach sądowych zapadłych w innych sprawach, a tym bardziej w orzeczeniach wydanych w innych sprawach przez organy administracji. Konieczność podporządkowania się ocenie prawnej Sądu mogła ulec wyłączeniu tylko w wypadku istotnej zmiany stanu prawnego lub faktycznego, a także po wzruszeniu wyroku w drodze rewizji nadzwyczajnej.
Należy stwierdzić, iż wskazane powyżej okoliczności wyłączające zastosowanie art.30 ustawy o Naczelnym Sądzie Administracyjnym nie zaszły w niniejszej sprawie. Z racji powyższego, rozpoznając sprawę ponownie Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi związany był oceną prawną wyrażoną w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 listopada 2001 r., uchylającego decyzję Ministra z dnia [...] października 1999 r. Jednocześnie ocena ta wiąże Wojewódzki Sąd Administracyjny na zasadzie art.99 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. i 270) w związku z art.97 ust.l ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Przepisy wprowadzające ustawę - Prawo o ustroju sądów administracyjnych i ustawę - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1271).
Stosownie do wytycznych zamieszczonych w orzeczeniu Naczelnego Sądu Administracyjnego Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi winien był przeprowadzić szczegółowe postępowanie zmierzające do wyjaśnienia wszystkich okoliczności niezbędnych do orzeczenia w przedmiocie stwierdzenia nieważności kwestionowanych w postępowaniu nieważnościowym orzeczeń administracyjnych. Organ został zatem zobowiązany do merytorycznego rozpatrzenia sprawy. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi nie podjął jednakże działań w tym kierunku, powołując się natomiast na brak legitymacji po stronie wnioskodawców umorzył postępowanie administracyjne w sprawie. Niezależnie od niemożliwości pogodzenia takiego rozstrzygnięcia z wytycznymi Sądu należy dodatkowo podkreślić, iż decyzja organu jest wadliwa także z punktu widzenia przepisów art.138 w zw. z art.l27§3 k.p.a. Należy bowiem wziąć pod uwagę, iż wyrokiem z dnia 20 listopada 2001 r. Naczelny Sąd Administracyjny uchylił wyłącznie decyzję z dnia [...] października 1999 r., wydaną w trybie art. l27§3 k.p.a. - utrzymującą w mocy decyzję z dnia [...] czerwca 1999 r. o odmowie wszczęcia postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności orzeczeń nacjonalizujących, nie uchylił natomiast decyzji z dnia [...] czerwca 1999 r. W konsekwencji powyższego Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi winien był ponownie rozpoznać wniosek skarżących z dnia [...] czerwca 1999 r., złożony stosownie do art.l27§3 k.p.a. i zgodnie z art.138 k.p.a. zająć stanowisko w przedmiocie dalszego bytu decyzji z dnia [...] czerwca 1999r. Trybu tego organ nie zachował i nie wypowiadając się_ w kwestii utrzymania lub wyeliminowania z obrotu prawnego nieostatecznej decyzji z dnia [...] czerwca 1999 r., decyzjami z dnia [...] stycznia i [...] lutego 2003 r. orzekł o umorzeniu postępowania administracyjnego w sprawie "o stwierdzenie nieważności" orzeczeń nacjonalizacyjnych na podstawie art.105 § 1 k.p.a.
Biorąc powyższe pod uwagę Wojewódzki Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji na podstawie art.145 par.2 oraz art.200 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz.1270) w związku z art.97 ust.l ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Przepisy wprowadzające ustawę - Prawo o ustroju sądów administracyjnych i ustawę - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1271).