Uzasadnienie
Decyzją z dnia 17.03.1994 r. Wojewoda, po rozpatrzeniu wniosku Ryszarda P., odmówił stwierdzenia nieważności decyzji Prezydium Powiatowej Rady Narodowej, Wydział Rolnictwa i Leśnictwa w Ł. z dnia 10.08.1968 r. orzekającej przejęcie na własność Państwa gospodarstwa rolnego położonego we wsi E. o pow. 5,93 ha. Jako podstawę prawną decyzji wskazał art. 156 par. 1 pkt 2 Kpa.
W uzasadnieniu ww. decyzji stwierdził, że kontrolowaną w trybie nadzoru decyzją przejęto na rzecz Państwa - w trybie art. 2 ustawy z dnia 13 lipca 1957 r. o zmianie dekretu z dnia 18 kwietnia 1955 r. o uwłaszczeniu i uregulowaniu innych spraw związanych z reformą rolną i osadnictwem rolnym /Dz.U. nr 39 poz. 174; zm. Dz.U. 1961 nr 32 poz. 161/ - przedmiotowe gospodarstwo rolne.
Z dołączonych do akt sprawy dokumentów wynika, że w czasie przeprowadzonej w dniu 30 maja 1968 r. lustracji gospodarstwa ustalono, iż jego właściciel nie żyje od 1945 r., a spadkobiercy znajdują się poza granicami kraju. Całość gruntów znajdowała się w posiadaniu miejscowych rolników, którzy użytkowali je bez wiedzy właścicieli gospodarstwa. Powyższą okoliczność potwierdzili przesłuchani w dniu 1 marca 1994 r. świadkowie.
"Zgodnie z przepisami rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 5 sierpnia 1961 r. - w sprawie opuszczonych gospodarstw rolnych /Dz.U. nr 39 poz. 198; zm. Dz.U. 1974 nr 22 poz. 131/ za gospodarstwo rolne opuszczone uważa się gospodarstwo, na którym nie zamieszkuje właściciel ani jego małżonek, dzieci lub rodzice, a przy tym gospodarstwo to nie jest w całości lub w większej części uprawiane oraz poddawane właściwym zabiegom agrotechnicznym przez właściciela bądź użytkownika albo dzierżawcę.
W niniejszej sprawie bezsporne jest, iż na gospodarstwie nie zamieszkiwał nikt spośród podanych wyżej osób, przy czym brak jest podstaw do uznania, iż okoliczności opuszczenia gospodarstwa aczkolwiek niezależne od właścicieli mieszczą się w dyspozycji par. 1 pkt 2 cyt. rozporządzenia, zgodnie z którą do gospodarstw upuszczonych nie zalicza się tych, których właścicielami są osoby nieletnie, ubezwłasnowolnione lub ograniczone w zdolnościach do czynności prawnych, powołane do służby wojskowej lub pozbawione wolności w wykonaniu zarządzenia właściwego organu.
Brak jest również podstaw do przyjęcia, iż gospodarstwo było uprawiane przez użytkownika albo dzierżawcę, ponieważ ze względu na brak kontaktów z osobami zainteresowanymi, żadne umowy w tym zakresie nie były zawierane."
Od powyższej decyzji wniósł odwołanie Ryszard P. Domagając się jej uchylenia podniósł, że przepis art. 2 ust. 1 cyt. ustawy stanowi, iż za opuszczone gospodarstwo uważa się takie, które zostało opuszczone po dniu 28 kwietnia 1955 r. Skarżący nie opuścił gospodarstwa tylko został w 1940 r. przymusowo wywieziony na Sybir. Ponadto gospodarstwo to nie kwalifikowało się do uznania za opuszczone, ponieważ "było uprawiane przez samoistnych użytkowników z rodziny jak i sąsiadów".
Naruszone również zostały przepisy postępowania administracyjnego, ponieważ nie wystąpiono do sądu o wyznaczenie przedstawiciela dla nieobecnych stron /art. 45 byłego Kpa/.
Decyzją z dnia 28.10.1994 r. Minister Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej, po rozpatrzeniu ww. odwołania utrzymał zaskarżoną decyzję w mocy, uznając, iż przedmiotowe gospodarstwo spełniało kryteria gospodarstwa opuszczonego.
Powyższa decyzja, na skutek złożonej przez Ryszarda P. skargi została przez Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem z dnia 25 stycznia 1996 r. /II SA 1794/94/ - uchylona.
W uzasadnieniu ww. wyroku Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że nie zostało w niniejszej sprawie wyjaśnione, czy w związku z pismem matki skarżącego z 1974 r. nie było prowadzone w niniejszej sprawie postępowanie w trybie nadzoru, zakończone wydaniem stosownej decyzji.
Po ponownym rozpoznaniu sprawy decyzją z dnia 24.06.1966 r. Minister Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej utrzymał decyzję organu I instancji w mocy.
W związku z zaleceniami zawartymi w wyroku NSA z dnia 25 stycznia 1996 r. wyjaśnił, że nie jest możliwe uzupełnienie akt sprawy o akta Wojewódzkiego Biura Geodezji i Urządzeń Rolnych z 1974 r., ponieważ zostały one zniszczone w związku z upływem okresu ich przechowywania. Na podstawie wnikliwej analizy materiału dowodowego ustalono jednakże, iż organ stopnia wojewódzkiego nie rozstrzygał niniejszej sprawy w formie decyzji administracyjnej, jak sugerował to NSA w uzasadnieniu wyroku.
Złożony w 1974 r. przez Annę P. wniosek o uzyskanie informacji dotyczącej stanu prawnego jej gospodarstwa przekazany został Ministerstwu Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej, które pismem z dnia 11.11.1974 r. udzieliło stronie odpowiedzi.
Ponadto zauważył, że upoważniony przez Annę P. do gospodarowania pozostawionym gospodarstwem Stanisław P. zmarł w 1955 r. Pozostające bez opieki grunty objęli w użytkowanie samoistnie i bez zgody spadkobierców okoliczni rolnicy. Za zgodą władz wprowadzona została do zabudowań Helena S. i jej syn Tadeusz S. Ponieważ spadkobiercy właściciela gospodarstwa przebywali poza granicami kraju i adresy ich nie były znane organom, w budynku Prezydium Gromadzkiej Rady Narodowej w P. wywieszone zostało odpowiednie obwieszczenie w dniach 9-23 lipca 1968 r.
Na powyższą decyzję ze skargą do Naczelnego Sądu Administracyjnego wystąpił Ryszard P. Domagając się uchylenia ww. decyzji podniósł zarzuty zawarte w uprzednio złożonym odwołaniu.
Odpowiadając na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko i argumentację zawarte w zaskarżonej decyzji.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Skardze nie można odmówić słuszności. Sprawa niniejsza nie została bowiem wyjaśniona w stopniu pozwalającym na jej prawidłowe rozstrzygnięcie. Niewątpliwie wpływ na to miała dokonana przez Ministra Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej interpretacja przepisów stanowiących podstawę prawną badanej w trybie nadzoru decyzji.
Materialnoprawną podstawę orzeczenia Prezydium Powiatowej Rady Narodowej - Wydział Rolnictwa i Leśnictwa w Ł. z dnia 10.08.1968 r., stanowił art. 2 ustawy z dnia 13 lipca 1957 r. o zmianie dekretu z dnia 18 kwietnia 1955 r. o uwłaszczeniu i uregulowaniu innych spraw związanych z reformą rolną i osadnictwem rolnym, w brzmieniu nadanym ustawą z dnia 15 lipca 1961 r. zmieniającą ustawę z dnia 13 lipca 1957 r. (...) /Dz.U. nr 32 poz. 161/ - uchylony w 1982 r. ustawą z dnia 26 marca 1982 r. - o ochronie gruntów rolnych i leśnych /art. 51/.
Stosownie do jego treści "gospodarstwa rolne i działki określone w art. 15 ust. 1 dekretu z dnia 18 kwietnia 1955 r. o uwłaszczeniu (...), jeżeli zostały opuszczone przez właściciela po dniu 28.04.1955 r. oraz wszelkie inne gospodarstwa rolne opuszczone przez właścicieli mogą być przejęte na własność Państwa bez odszkodowania i w stanie wolnym od obciążeń, z wyjątkiem służebności gruntowych, których utrzymanie uznane zostanie za niezbędne".
W art. 3 ust. 2 cyt. ustawy zawarta została delegacja upoważniająca Radę Ministrów do wydania rozporządzenia ustalającego warunki, w jakich gospodarstwa rolne uważane są za opuszczone przez właściciela.
Wykonując tę delegację Rada Ministrów wydała w dniu 5 sierpnia 1961 r. rozporządzenie w sprawie opuszczonych gospodarstw rolnych.
Zgodnie z par. 1 ust. 1 cyt. rozporządzenia "za gospodarstwo rolne opuszczone uważa się gospodarstwo, na którym nie zamieszkuje właściciel ani jego małżonek, dzieci lub rodzice, a przy tym gospodarstwo to nie jest w całości lub większej części uprawiane oraz poddawane właściwym zabiegom agrotechnicznym przez właściciela, użytkownika albo dzierżawcę".
W ustępie 2 par. 1 cyt. rozporządzenia wskazano przypadki, w których ww. gospodarstwa rolne nie są uznawane za opuszczone.
I tak "do gospodarstw rolnych opuszczonych nie zalicza się gospodarstw, których właścicielami są osoby nieletnie, ubezwłasnowolnione lub ograniczone w zdolnościach do czynności prawnych albo osoby powołane do służby wojskowej lub pozbawione wolności w wykonaniu zarządzenia właściwego organu".
Wynikające z zastosowania art. 2 cyt. ustawy - dla byłych właścicieli przejętego przez Państwo gospodarstwa - konsekwencje /utrata prawa własności gospodarstwa rolnego bez odszkodowania/ obligują nie tylko do wnikliwej oceny zgodności decyzji z przepisami ustawy, jak i wydanych z jej upoważnienia aktów wykonawczych, ale także do literalnej interpretacji ich istotnych postanowień.
Rozpatrując niniejszą sprawę organy administracji państwowej w zasadzie pominęły treść art. 2 par. 1 cyt. wyżej rozporządzenia Rady Ministrów, ograniczając się do lakonicznego stwierdzenia, że wymienione w tym przepisie przesłanki nie zachodzą.
Przepis ten wymienia negatywne przesłanki, których wystąpienie wykluczało możliwość uznania gospodarstwa rolnego za opuszczone, a tym samym przejęcia go w trybie art. 2 ustawy z dnia 13 lipca 1957 r.
Nie zalicza się między innymi do gospodarstw rolnych opuszczonych gospodarstw, których właścicielami są osoby pozbawione wolności w wykonaniu zarządzenia właściwego organu.
Poza sporem jest, że skarżący dobrowolnie gospodarstwa nie opuścił. W 1940 r. wraz z rodziną był deportowany, na podstawie zarządzenia określonych władz okupacyjnych, w głąb Związku Radzieckiego.
Jego pobyt na Syberii, gdzie miał obowiązek meldować się u komendanta obozu - był w istocie pozbawieniem wolności. Zawarte w ustępie 2 par. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 5 sierpnia 1961 r. sformułowanie - nie ograniczające pozbawienia wolności do terytorium Polski i do zarządzeń władz polskich - oznacza, w dosłownym tego słowa znaczeniu, każde pozbawienie wolności, w tym również poza granicami kraju.
Zauważyć należy, że spod reżimu art. 2 ustawy z dnia 13 lipca 1957 r. ustawodawca wyłączył właścicieli gospodarstw rolnych, którzy zostali pozbawieni wolności za popełnione występki, a także zbrodnie. Tym bardziej więc z ochrony tego przepisu winni skorzystać obywatele polscy, którzy w następstwie działań podjętych przeciwko narodowi polskiemu deportowani zostali z kraju.
W demokratycznym państwie prawnym nie do przyjęcia jest pozbawienie obywatela jego majątku na skutek sytuacji spowodowanej bezprawnym działaniem władz okupacyjnych. Oceniając decyzję nacjonalizacyjną organ nadzoru winien mieć na uwadze aktualnie obowiązujące zasady wynikające w szczególności z art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej i również w ich świetle rozważyć legalność kontrolowanej decyzji.
Obowiązujący system prawny, w którym ochrona wolności człowieka i prawa własności zostały podniesione do rangi zasad konstytucyjnych /art. 31 i art. 64 Konstytucji/ obliguje organy administracyjne do usuwania skutków bezprawia popełnionego w przeszłości. Stąd też rozpatrywanie takich jak niniejsza sprawa wymaga szczególnej wnikliwości. Wyjaśnić w związku z tym należy, jaki charakter miał pobyt skarżącego w Związku Radzieckim oraz czy i kiedy uzyskał on realną możliwość powrotu na stałe do Polski.
Uwzględniając powyższe Naczelny Sąd Administracyjny uznając, iż sprawa nie została wyjaśniona w wyczerpujący sposób na zasadzie art. 22 ust. 2 pkt 3 ustawy z dnia 11 maja 1995 r. o Naczelnym Sądzie Administracyjnym - orzekł jak w sentencji.