Uzasadnienie
Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z dnia [...] sierpnia 2001 r. po rozpatrzeniu wniosku H. S. odmówił stwierdzenia nieważności orzeczenia Wojewody [...] z dnia [...] sierpnia 1947 r. w części, dotyczącej uchylenia aktu nadania ziemi z dnia [...] maja 1946 r. K. S. (gospodarstwa rolnego o powierzchni 16.0378 ha, położonego we wsi M.).
W uzasadnieniu decyzji stwierdził co następuje. Powiatowy Urząd Ziemski w T. orzeczeniem z dnia [...] kwietnia 1946 r. dokonał podziału poniemieckiej nieruchomości położonej we wsi M. i przyznał czterem osadnikom w tym K. S. po koło 15,17 ha ziemi do użytkowania wraz z częścią zabudowań. Orzeczenie podziałowe zostało utrzymane w mocy orzeczeniem [...] Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego w S. z dnia [...] września 1946 r. Przed zakończeniem postępowania podziałowego Powiatowy Urząd Ziemski w T. wydał w dniu [...] maja 1946 r. akty nadania ziemi obejmujące poszczególne części podzielonej nieruchomości. Akt nadania otrzymał m.in. K. S. Minister Rolnictwa i Reform Rolnych działając na podstawie art. 101 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 22 marca 1928 r. o postępowaniu administracyjnym uchylił orzeczenie Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego z dnia [...] września 1946 r. Jako przyczynę uchylenia podał sprzeczność orzeczenia z obowiązującymi przepisami w zakresie przydziału gospodarstw poniemieckich.
Wojewoda [...] orzeczeniem z dnia [...] sierpnia 1947 r. uchylił z urzędu akty nadania ziemi w tym akt nadania K. S., powołując się na art. 73 i 101 cyt. rozporządzenia o postępowaniu administracyjnym.
Wniosek o stwierdzenie nieważności orzeczenia Wojewody [...] z dnia [...] sierpnia 1947 r. wniósł następca prawny K. S. – H. S. podnosząc, że K. S. jako były właściciel dóbr ziemskich S. pow. P. był uprawniony do uwłaszczenia w trybie art. 17 dekretu z dnia 6.09.1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej. Dowolne jest według niego przyjęcie przez organ, że akt nadania ziemi został wydany bez podstawy prawnej. Odnosząc się do argumentu wnioskującego organ stwierdził, że prawo do nabycia na własność gospodarstwa rolnego miały trzy grupy uprawnionych:
- - właściciele już istniejących, ale niewielkich obszarowo gospodarstw w celu ich upełnorolnienia,
- - bezrolni robotnicy i pracownicy rolni oraz drobni dzierżawcy,
- - wywłaszczeni właściciele majątków ziemskich.
K. S. w ocenie organu nie należał do żadnej kategorii osób uprawnionych do nabycia gospodarstwa. Przed wydaniem aktu nadania nie przeprowadzono postępowania dowodowego w celu ustalenia jego uprawnień. Gdyby zaś to uczyniono wówczas okazałoby się, że przejęty na cele reformy rolnej majątek nie należał do niego, lecz do jego matki P. S.. Uchylenie aktu nadania ziemi przez Wojewodę było słuszne i brak jest przesłanek do stwierdzenia nieważności tego orzeczenia.
Po ponownym rozpoznaniu sprawy na wniosek H. S. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z dnia [...].07.2003 r. utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...].08.2001 r. W uzasadnieniu decyzji podtrzymując uprzednio zajęte stanowisko stwierdził, że K. S. nie był uprawniony do uzyskania gospodarstwa rolnego na podstawie art. 17 dekretu z dnia 6.09.1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej. Nie był ani właścicielem, jak początkowo twierdził, ani też współwłaścicielem majątku przejętego na cele reformy rolnej. Sam przyznał w piśmie z dnia 20 lipca 1947 r., że właścicielem majątku była jego matka P. S.. Gdyby nawet obecnie wykazał, że był osobą uprawnioną, to w takim przypadku mogły żądać wznowienia postępowania zakończonego orzeczeniem Wojewody z [...].08.1947 r., a nie stwierdzenia nieważności tego orzeczenia.
Skargę na powyższą decyzję do Naczelnego Sądu Administracyjnego wniósł H. S. W skardze zarzuca:
- - naruszenie art. 156 § 1 pkt 2 kpa poprzez przyjęcie, że w sprawie nie zachodzą przesłanki do stwierdzenia nieważności orzeczenia Wojewody [...] z dnia [...] sierpnia 1947 r.
- - naruszenie art. 7 i 8 kpa poprzez utrzymanie w mocy orzeczenia z [...].08.1947 r., co rażąco narusza interes społeczny oraz słuszny interes obywateli, a także zasadę zaufania obywateli do państwa.
Wnosi o:
- - uchylenie zaskarżonej decyzji i utrzymanej nią w mocy decyzji z dnia [...].08.2001 r.,
- - stwierdzenie nieważności orzeczenia Wojewody [...] z dnia [...].08.1947 r., w części uchylającej akt nadania ziemi K. S.,
- - zasądzenie kosztów postępowania.
W uzasadnieniu zarzutów skarżący podniósł, że orzeczenie Wojewody [...] z dnia [...].08.1947 r. zostało wydane z rażącym naruszeniem ówcześnie obowiązującego prawa tj. art. 101 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 22.03.1928 r. o postępowaniu administracyjnym. Przepis ten zawiera zamknięty katalog przesłanek, uzasadniających uchylenie decyzji z powodu jej nieważności. W sprawie niniejszej żadna z przesłanek nie zaszła, w związku z czym argumenty przytoczone przez Ministra są nieuzasadnione. Nadto skarżący wskazuje, że z decyzji Urzędu Ziemskiego w G. z dnia [...].09.1946 r. wynika, że K. S. otrzymał nadanie ziemi na podstawie art. 17 dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej. W decyzji tej zawarte jest stwierdzenie, że "parcelanci (...) S. są rolnikami, majątki ich przeszły na rzecz reformy rolnej, rezygnując z przysługującego im ustawowego zaopatrzenia (art.
17) dekretu z 6.09.1944 r., otrzymali parcele o obszarze nie przekraczającym norm obowiązujących". Powyższe stwierdzenie zdaniem skarżącego czyni niezrozumiałym zarzut Wojewody [...], że nadanie gospodarstwa rolnego nastąpiło bez podstawy prawnej.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie i podtrzymał stanowisko, że kwestionowane orzeczenie nie jest dotknięte żadną z wad wymienionych w art. 156 § 1 kpa.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje.
Skarga jest uzasadniona.
Skarżący domagając się stwierdzenia nieważności orzeczenia Wojewody [...] z dnia [...].08.1947 r. w części, dotyczącej uchylenia aktu nadania ziemi z dnia [...] maja 1946 r. K. S. podnosił, że orzeczenie zostało wydane z rażącym naruszeniem prawa, gdyż nie zaistniała żadna z przesłanek nieważności wymienionych w art. 101 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 22.03.1928 r. o postępowaniu administracyjnym. W podstawie prawnej kwestionowanego orzeczenia organ powołał art. 101 cyt. rozporządzenia bez wskazania, która z przesłanek nieważnościowych zaistniała. Z uzasadnienia orzeczenia wynika, iż uznał, że akt nadania ziemi został wydany "bez podstawy prawnej".
Wkroczenie władzy nadzorczej w tok postępowania administracyjnego w trybie art. 101 ustawodawca uważa za sytuację wyjątkową, dopuszczalną w ściśle ograniczonych granicach. Przepis, na który powołał się organ w orzeczeniu z dnia [...].08.1947 r. należy interpretować tylko w ten sposób, że dotyczy on jedynie decyzji całkowicie pozbawionych podstawy prawnej. Niedopuszczalne jest rozciąganie uprawnień władzy nadzorczej, wynikających z art. 101 na takie decyzje, które opierają się na przepisach obowiązujących, chociaż błędnie przez organ stosowanych. Jest to pogląd prezentowany w orzecznictwie Trybunału Administracyjnego w okresie międzywojennym i podzielony w rozstrzygnięciach NSA. Kontrolując legalność kwestionowanego orzeczenia w postępowaniu nadzorczym organ uznał, że akt nadania ziemi został wydany bez jakiejkolwiek podstawy prawnej i że jego uchylenie było uzasadnione (zgodnie z prawem).
Zajmując takie stanowisko przyjął, że K. S. nie miał uprawnień do uwłaszczenia w trybie art. 17 dekretu z dnia 6.09.1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, ponieważ nie był ani właścicielem, ani współwłaścicielem majątku ziemskiego, przejętego na cele reformy rolnej. Ustalenie to nie znajduje oparcia w zebranym materiale dowodowym. Skarżący we wniosku o stwierdzenie nieważności twierdzi, że K. S. był właścicielem dóbr ziemskich S. w powiecie p. o powierzchni 124,91 ha przejętych na cele reformy rolnej, choć na okoliczność tę nie przedstawił żadnych dowodów. Organ nie kwestionuje, że majątek ziemski został przejęty na cele reformy rolnej, ale nie ustalił kto był jego właścicielem w dacie wejścia w życie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Z akt wynika, że majątek ziemski stanowił własność ojca K. S. – J., który zmarł w 1939 r. Akta stanu cywilnego wskazują, że jego następcami prawnymi byli: żona P. i dwaj synowie.
Nie zostało ujawnione w toku postępowania by przed uchyleniem aktu nadania ziemi ustalono, że K. S. nie był uprawniony do uwłaszczenia w trybie art. 17 dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Uzasadnienie orzeczenia z dnia [...].08.1947 r. przemawia za stanowiskiem, że mógł być uprawniony do takiego uwłaszczenia. Organ wskazuje na niewłaściwy tryb nadania ziemi, a nie na brak jakiejkolwiek podstawy prawnej, skoro stwierdza, że K. S. winien się ubiegać o nadanie gospodarstwa rolnego na podstawie art. 17 dekretu. Również w orzeczeniu Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia [...].04.1947 r. wskazuje się, że K. S., a właściwie jego matce P. przysługuje uprawnienie, wynikające z art. 17dekretu. Nie zostało więc w istocie wyjaśnione, kto był uprawniony do uwłaszczenia w trybie art. 17 dekretu. Organ wskazując na P. S., jako uprawnioną do uwłaszczenia we wskazanym trybie nie wykazał, że przejęty na cele reformy rolnej majątek stanowił jej wyłączną własność.
Pełnomocnik skarżącego na rozprawie oświadczył, że brat K. S. otrzymał gospodarstwo rolne w związku z przejęciem majątku na cele reformy rolnej i jego uprawnienia do uwłaszczenia nie były kwestionowane. Stwierdzenie K. S. zawarte w podaniu z dnia 20 lipca 1947 r., że jego matka posiadała gospodarstwo przejęte na cele reformy rolnej, na co powołuje się organ, nie daje podstaw do przyjęcia, że w sensie prawnym była właścicielką majątku z wyłączeniem synów. Ustalenie, że tylko P. S. była uprawniona do uwłaszczenia winno być prawidłowo wykazane i oparte na nie budzących wątpliwości dowodach. Brak też ustaleń, czy w dacie wydania aktu nadania ziemi K. S., jego matka żyła.
W świetle powyższych rozważań, wobec przeprowadzenia postępowania z naruszeniem art. 7 i 77 kpa bez wyjaśnienia wszystkich istotnych okoliczności sprawy, co mogło mieć wpływ na rozstrzygnięcie należało na podstawie art., 145 § 1 pkt 1 lit e. ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. 02.153.1270) uchylić zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję z dnia [...] sierpnia 2001 r.