Uzasadnienie
Decyzją z dn. [...].07.2003 r. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi odmówił stwierdzenia nieważności decyzji Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej Wydział Rolnictwa i Leśnictwa w [...] z dn. [...] lipca 1964 r. oraz utrzymanej nią w mocy decyzji Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w C. z dn. [...].04.1964 r.
W uzasadnieniu stwierdzono, że decyzją z dn. [...].04.1964 r. została przejęta na własność Państwa jako opuszczona nieruchomość rolna o pow. 14,9770 ha, położona we wsi i gminie K., stanowiąca własność W. R. Przejęcie nastąpiło na podstawie przepisów art. 2 ustawy z dn. 13.07.1957 r. o zmianie dekretu z dn. 18.04.1955 r. o uwłaszczeniu i o uregulowaniu innych spraw związanych z reformą rolną i osadnictwem rolnym (Dz. U. Nr 39, poz. 174 ze zm.) oraz przepisów rozporządzenia Rady Ministrów z dn. 05.08.1961 r. w sprawie opuszczonych gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 39, poz. 198). Warunkiem przejęcia gospodarstwa było łączne spełnienie dwóch warunków:
opuszczenie gospodarstwa przez właściciela (także jego małżonka, wstępnych i zstępnych w postaci rodziców i dzieci), zaniechanie uprawy gospodarstwa w całości lub w większej części, co w przedmiotowej sprawie miało miejsce.
Wobec tego, iż nie doszło do naruszenia prawa materialnego w postępowaniu dotyczącym przejęcia gospodarstwa rolnego stanowiącego własność W. R., Minister nie miał podstaw do stwierdzenia nieważności kontrolowanej w trybie nadzoru decyzji.
Wskutek wniesionego przez E. G. wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z dn. [...].09.2003 r. utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję stwierdzając ponownie, że na dzień wydania orzeczenia o przejęciu gospodarstwa, co nastąpiło [...].04.1964 r., nikt w nim nie zamieszkiwał, a grunty leżały odłogiem. Właściciel opuścił je na początku wojny, a po jej zakończeniu nigdy on, jak i jego rodzina nie powrócili do tego miejsca. Taki stan faktyczny odpowiada zastosowanym przepisom prawa, a zatem nie doszło do naruszenia prawa materialnego przy wydaniu decyzji objętej postępowaniem nieważnościowym.
W skardze do Naczelnego Sądu Administracyjnego E. G. wniosła o stwierdzenie nieważności obydwu decyzji Ministra, gdyż jej zdaniem "uniemożliwiają one zwrot nieruchomości rolnej we wsi K.". Wskazała, iż W. M. jest spadkobierczynią w - po mężu W. R., właścicielu majątku. Po W. zaś dziedziczy ona oraz M. G. Przy tym W. R. pozostawił jeszcze jednego spadkobiercę do pozostałej części majątku - brata W. R.. W. i W. przeprowadzili postępowanie spadkowe po W. R., jak również uiścili ciążące na nich z tego tytułu podatki. Przed wojną majątkiem W., zwanym Osada M. zarządzał brat W., natomiast po wojnie do 1955 r. gospodarstwo było dzierżawione przez obywatela K.. Wdowa po właścicielu zwróciła się po wojnie o zwrot majątku, jednakże nakazano jej aby wykazała się tytułem własności, czego nie mogła zrobić.
W odpowiedzi na skargę Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wniósł o jej oddalenie, odwołując się do argumentów zawartych w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje.
Skarga zasługuje na uwzględnienie, aczkolwiek z innych przyczyn, niż w niej podniesione.
Sąd stosownie do art. 134 § 1 ustawy z dn. 30.08.2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270) rozstrzyga o granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi. Sąd zatem poddał ocenie legalność zaskarżonej decyzji nie tylko w aspekcie zarzutów podniesionych przez skarżącą, lecz przede wszystkim zbadał kompetencje Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi do oceniania w postępowaniu nieważnościowym decyzji wydawanych przez Prezydia Rad Narodowych Wydziałów Rolnictwa i Leśnictwa na podstawie przepisów ustawy z dn. 13.07.1957 r. o zmianie dekretu z dn. 18.04.1955 r. o uwłaszczeniu i uregulowaniu innych spraw związanych z reformą rolną i osadnictwem rolnym.
O tym, który organ jest właściwy do stwierdzenia nieważności decyzji administracyjnej decyduje art. 157 § 1 kpa. Wniosek o stwierdzenie nieważności decyzji rozpoznaje zgodnie z tym przepisem organ wyższego stopnia, a gdy decyzja została wydana przez ministra lub samorządowe kolegium odwoławcze - ten organ. Organy niższego stopnia wymienia natomiast art. 17 kpa, określając dla orzekających na podstawie przepisów kpa organów I instancji, organy doń nadrzędne.
Art. 2 ust. 2 ustawy z dn. 13.07.1957 r. o zmianie dekretu z dnia 18 kwietnia 1955 r. o uwłaszczeniu i o uregulowaniu innych spraw, związanych z reformą rolną i osadnictwem (Dz. U. Nr 39, poz. 174) po zmianie dokonanej ustawą z dn. 15.07.1961 r. zmieniającą ustawę z dn. 13 lipca 1957 r. o zmianie dekretu z dnia 18 kwietnia 1955 r. o uwłaszczeniu i o uregulowaniu innych spraw, związanych z reformą rolną i osadnictwem rolnym (Dz. U. nr 32, poz. 161) stanowił, że o przejęciu gospodarstwa rolnego w trybie tego przepisu, a zatem bez wniosku właściciela i bez odszkodowania na jego rzecz, orzekał właściwy do spraw rolnych organ prezydium powiatowej rady narodowej. Cytowany przepis obowiązywał w takim brzmieniu do 1 lipca 1982 r., kiedy to utracił moc wobec wejścia w życie ustawy z dn. 26.03.1982 r. o ochronie gruntów rolnych i leśnych (Dz. U. Nr 11, poz. 79). Powołana ustawa przewidywała w art.. 39 ust. 6 możliwość wydawania decyzji o przejęciu gruntów na rzecz Państwa z urzędu i bez odszkodowania w sytuacji, gdy nowy właściciel wyłączył grunty z produkcji, a poprzedni ich właściciel odmówił przejęcia tych gruntów pod uprawy. A zatem instytucja ta była w celu, przesłankach i trybie przejęcia podobna do regulacji zawartej w art. 2 ust. 1 ustawy z dn. 13.07.1957 r. o zmianie dekretu z dnia 18 kwietnia 1955 r. o uwłaszczeniu i o uregulowaniu innych spraw, związanych z reformą rolną i osadnictwem (Dz. U. Nr 39, poz. 174), który to przepis dawał możliwość przejęcia gospodarstwa opuszczonego, a więc nie uprawianego przez właściciela. Początkowo ustawa przyznawała kompetencje w zakresie przejęcia gruntów (art. 45 ust.
- naczelnikowi gminy, zaś od dnia 20 lipca 1988 r. organem właściwym stał się organ administracji państwowej o właściwości ogólnej stopnia podstawowego. Z dniem wejścia w życie ustawy z dn. 10.05.1990 r. - Przepisy wprowadzające ustawę o samorządzie terytorialnym i ustawę o pracownikach samorządowych (Dz. U. Nr 32, poz. 291) przestały istnieć dotychczasowe terenowe organy administracji państwowej, a ich kompetencje przejęły organy nowo utworzonych gmin oraz organy administracji rządowej. Zgodnie z art. 3 pkt 14 j) ustawy z dn. 17.05.1990 r. o podziale zadań i kompetencji określonych w ustawach szczególnych pomiędzy organy gminy, a organy administracji rządowej oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz. U. Nr 34, poz. 198 ze zm.), sprawy z zakresu art. 45 ust. 1 ustawy z dn. 26.03.1982 r. o ochronie gruntów rolnych i leśnych przeszły do właściwości organów gminy, jako zadania zlecone. Jednakże przepis ten został skreślony z dniem 1 stycznia 1992 r., kiedy to art. 43-45 ustawy z dn. 26.03.1982 r. o ochronie gruntów rolnych i leśnych, zostały uchylone na mocy ustawy z dnia 25.10.1991r. o zmianie ustawy o podatku rolnym i ustawy o ochronie gruntów rolnych i leśnych (Dz.U. Nr 114, poz. 494), i od tego czasu zarówno nowa ustawa z dn. 03.02. 1995 r. o ochronie gruntów rolnych i leśnych (Dz. U. Nr 16, poz. 78 ze zm.), jak i inne przepisy prawa powszechnie obowiązującego nie określają do właściwości jakich organów należy obecnie omawiana kategoria spraw.
Tym samym w obecnym stanie prawnym właściwymi do orzekania w sprawach określonych w art. 39 ust. 6 cytowanej ustawy z dn. 26.03.1982 r. o ochronie gruntów rolnych i leśnych byłyby również jednostki samorządu terytorialnego, dla których organem wyższego stopnia są stosownie do art. 1 ust. 1 ustawy z dn. 12.10.1994 r. o samorządowych kolegiach odwoławczych (Dz. U. nr 122, poz. 593 ze zm.) samorządowe kolegia odwoławcze, jeżeli przepisy szczególne nie stanowią inaczej.
Jednocześnie ustawą z dn. 29.12. 1998 r. o zmianie niektórych ustaw w związku z wdrożeniem reformy ustrojowej państwa (Dz. U. Nr 162, poz. 1126) zmieniono treść art. 17 pkt 1-3 kpa i samorządowe kolegia odwoławcze są organami wyższego stopnia w stosunku do jednostek samorządu terytorialnego, chyba, że ustawy szczególne stanowią inaczej.
Wojewoda natomiast zgodnie z art. 7 pkt 4 ustawy z dn. 05.06.1998 r. o administracji rządowej w województwie (Dz. U. nr 22, poz. 268 ze zm.) jest organem wyższego stopnia w rozumieniu kpa tylko wtedy, jeżeli ustawy szczególne tak stanowią.
Wobec przyjęcia przez obowiązujące przepisy, z wyjątkiem wyraźnej odmiennej regulacji, właściwości samorządowych kolegiów odwoławczych jako organów wyższego stopnia od decyzji wydawanych przez jednostki samorządu terytorialnego przy jednoczesnej kompetencji wojewody w tym zakresie tylko w wypadku wyraźnej podstawy ustawowej, należy stwierdzić, iż wobec braku przepisu wskazującego na wojewodę, organem właściwym do rozpoznania wniosku o stwierdzenie nieważności w niniejszej sprawie będzie samorządowe kolegium odwoławcze, nie zaś minister.
Obydwie zatem decyzje wydane przez Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z naruszeniem przepisów o właściwości dotknięte są wadą nieważności przewidzianą w art. 156 § 1 pkt 1) kpa.
Mając powyższe na względzie należało na podstawie art. 145 § 1 pkt 2 oraz art. 135 cyt. ustawy z dn. 30.08.2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi w zw. z art. 97 § 1 ustawy z dn. 30.08.2002 r. Przepisy wprowadzające ustawę - Prawo o ustroju sądów administracyjnych i ustawę - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1271 ze zm.), stwierdzić nieważność obydwu decyzji wydanych przez Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi.
O kosztach nie orzeczono ze względu na brak stosownego wniosku skarżącej w tym przedmiocie.