Uzasadnienie
Orzeczeniem nr 12 Ministra Handlu Wewnętrznego z dnia 11 maja 1950 r., wydanym na podstawie art. 3 ust. 1 lit. A pkt 13 i ust. 5 oraz art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej /Dz.U. nr 3 poz. 17 ze zm./, przejęto na własność Państwa młyn motorowy w G., należący do Aleksandra i Mieczysława H. /M.P. nr A-61 poz. 718/.
Z protokołu zdawczo-odbiorczego z dnia 5 grudnia 1952 r., dotyczącego przekazania młyna Centrali Rolniczej "Samopomoc Chłopska" w W., wynika, że przejęty przez Państwo młyn motorowy o mocy 80 KM ma zdolność przemiałową faktyczną 12 ton zboża na dobę, a teoretyczną - 18,5 ton zboża na dobę. Integralną częścią tego protokołu jest dokonany spis przejętego majątku. Orzeczeniem Przewodniczącego Komitetu Drobnej Wytwórczości z dnia 18 maja 1960 r. dokonano zatwierdzenia sporządzonego protokołu zdawczo-odbiorczego opisanego młyna.
Janusz H., działając w imieniu własnym i innych spadkobierców Mieczysława i Aleksandra H., we wniosku z dnia 1 października 1990 r. skierowanym do Ministra Rynku Wewnętrznego, uzupełnionym w piśmie z dnia 5 listopada 1990 r., domagał się stwierdzenia nieważności orzeczenia nr 12 Ministra Handlu Wewnętrznego z dnia 11 maja 1950 r. o przejęciu na własność Państwa opisanego w tym orzeczeniu młyna motorowego, gdyż jego zdaniem zostało ono wydane z rażącym naruszeniem prawa, o którym mowa w art. 156 par. 1 pkt 2 Kpa. Zgodnie bowiem z przepisami powołanej ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. przejęciu na własność Państwa podlegały młyny zbożowe o zdolności przemiałowej powyżej 15 ton zboża na dobę, podczas gdy faktyczna zdolność przemiałowa spornego młyna wynosiła 12 ton zboża na dobę, co wynika ze sporządzonego protokołu zdawczo-odbiorczego.
Minister Rynku Wewnętrznego decyzją nr P-0510/773/90/91 z dnia 11 czerwca 1991 r., wydaną na podstawie art. 157 par. 3 w związku z art. 156 par. 1 pkt 2 Kpa, odmówił wszczęcia postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności orzeczenia nr 12 Ministra Handlu Wewnętrznego z dnia 11 maja 1950 r. o przejęciu na własność Państwa młyna motorowego wraz z zabudowaniami, położonego w G. przy ul. K. nr 14. W uzasadnieniu decyzji Minister Rynku Wewnętrznego stwierdził, że podniesiony przez Janusza H. zarzut wadliwie przyjętej większej zdolności przemiałowej młyna motorowego na dobę od określonej w art. 3 ust. 1 lit. A pkt 13 ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej /Dz.U. nr 3 poz. 17 ze zm./ nie jest trafny. Przepis ten dopuszczał przejęcie na własność Państwa młyna zbożowego o zdolności przemiałowej 15 ton zboża na dobę, obliczonej na podstawie długości walców lub powierzchni kamieni młyńskich. Ze sporządzonych protokołów zdawczo-odbiorczych wynika, że zdolność przemiałowa młyna motorowego należącego do Aleksandra i Mieczysława H. wynosiła 18,5 tony. Faktyczna natomiast zdolność przemiałowa młyna, która w dniu przejęcia wynosiła 12 ton, nie wynikała z mocy napędu motorowego, ale z dużego stopnia zużycia maszyn i urządzeń, w tym walców młyńskich. Powołany wyżej przepis ustawy nie mówi o faktycznej zdolności przemiałowej, ale w ogóle o zdolności przemiałowej. Z takiego ustalenia nie można wyprowadzać logicznego wniosku, że zaskarżone orzeczenie zostało wydaną z rażącym naruszeniem prawa. Popełnione ewentualnie błędy w ustaleniach faktycznych mogłyby stanowić podstawę do wznowienia postępowania w sprawie.
Na powyższą decyzję Janusz H. złożył skargę do Naczelnego Sądu Administracyjnego, wnosząc o jej uchylenie jako sprzecznej z prawem. W skardze w szczególności zarzucił błędne przyjęcie w decyzji, że w dniu przejęcia młyna motorowego na rzecz Państwa jego zdolność przemiałowa wynosiła 18,5 tony zboża na dobę. Jest to sprzeczne ze sporządzonymi wówczas protokołami zdawczo-odbiorczymi, które mówią o 12 tonach faktycznej zdolności przemiałowej zboża na dobę. Mniejszą zdolność przemiałową młyna od przyjętej w decyzji potwierdza także ekspertyza rzeczoznawcy z dnia 17 listopada 1990 r., która na podstawie sporządzonej dokumentacji zdawczo-odbiorczej młyna określa jego zdolność przemiałową na 13,44 tony zboża na dobę. Ponadto skarżący zarzuca, że organ rozpoznający niniejszą sprawę nie uwzględnił faktu, iż ani właściciele młyna, ani ich następcy prawni nie otrzymali za przejęty przez Państwo młyn żadnego odszkodowania, a samo wywłaszczenie, wbrew art. 3 ust. 6 powołanej wyżej ustawy, nastąpiło po dniu 31 grudnia 1946 r.
W odpowiedzi na skargę Minister Rynku Wewnętrznego wniósł o jej odrzucenie, wskazując, że skarga w niniejszej sprawie jest niedopuszczalna ze względu na treść art. 14 ustawy z dnia 31 stycznia 1980 r. o Naczelnym Sądzie Administracyjnym oraz o zmianie ustawy - Kodeks postępowania administracyjnego /Dz.U. nr 4 poz. 8/. Na rozprawie sądowej zmodyfikował swoje stanowisko i wniósł o oddalenie skargi.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Skarga zasługuje na uwzględnienie.
Rozpoznając sprawę ze skargi Janusza H. na decyzją Ministra Rynku Wewnętrznego z dnia 11 czerwca 1991 r., odmawiającą wszczęcia postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności orzeczenia nr 12 Ministra Handlu Wewnętrznego z dnia 11 maja 1950 r. o przejęciu na własność Państwa młyna motorowego, położonego w G., należało w szczególności rozważyć, czy w sprawie zostały spełnione przesłanki określone w art. 3 ust. 1 lit. A pkt 13 ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej /Dz.U. nr 3 poz. 17 ze zm./ do wydania orzeczenia o przyjęciu młyna na własność Państwa.
Przepis wskazany jako materialnoprawna podstawa orzeczenia o przejęciu młyna na własność Państwa stanowi, że Państwo przejmuje na własność za odszkodowaniem młyny zbożowe o zdolności przemiałowej powyżej 15 ton zboża na dobę, obliczonej na podstawie długości walców lub powierzchni kamieni młyńskich.
Z załączonych do akt protokołów zdawczo-odbiorczych przekazania omawianego młyna motorowego na rzecz Państwa wynika, że młyn ten stanowił własność Mieczysława i Aleksandra H. i miał przemiałową zdolność teoretyczną 18,5 tony na dobę, a zdolność faktyczną - 12 ton zboża na dobę.
Sąd nie podziela poglądu wyrażonego w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, że wobec braku rozróżnienia w art. 3 ust. 1 lit. A pkt 13 omawianej ustawy teoretycznej zdolności przemiałowej młyna motorowego i zdolności faktycznej za przyjęciem kryterium zdolności teoretycznej przemawia moc napędu motorowego. Powyższe stanowisko organu administracji nie zostało poparte aktualną ekspertyzą techniczną, która wskazywałaby na prawidłowość tego rodzaju twierdzenia, ani też nie wynika wprost z mało czytelnych wykazów składników mienia, dołączonych do protokołów zdawczo-odbiorczych.
Minister Rynku Wewnętrznego, rozpoznając niniejszą sprawę, nie uwzględnił załączonej do akt aktualnej ekspertyzy z dnia 17 listopada 1990 r., sporządzonej przez rzeczoznawcę na podstawie dokumentacji zdawczo-odbiorczej młyna. Z ekspertyzy tej wynika, że młyn - przy używanych wówczas wlewnikach walcowych - miał zdolność przemiałową 13,44 ton zboża na dobę.
W świetle powyższego należało uznać, że orzekając w niniejszej sprawie organ administracji nie zadał sobie trudu, aby prawidłowo ustalić, z wykorzystaniem wszelkich dostępnych środków dowodowych, w tym także dowodu z opinii biegłego, rzeczywistą zdolność przemiałową młyna motorowego w dniu jego przejęcia. W tym aspekcie sprawa nie została należycie wyjaśniona z naruszeniem zasad przewidzianych w art. 7, art. 77 par. 1 i art. 80 Kpa.
Nie można zgodzić się z poglądem wyrażonym w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, że ewentualne błędy w ustaleniach faktycznych co do zdolności przemiałowej młyna w dniu jego przejęcia na rzecz Państwa mogłyby być usunięte w trybie wznowienia postępowania, a nie w trybie stwierdzenia nieważności decyzji. Decyzja administracyjna, jeżeli została wydana wbrew materialnoprawnemu zakazowi, rażąco narusza prawo, a zatem stwierdzenie nieważności takiej decyzji powinno nastąpić na podstawie art. 156 par. 1 pkt 2 Kpa.
W dalszym toku postępowania należy mieć na względzie wyrażany już wyżej pogląd Sądu, że artykuł 3 ust. 1 lit. A pkt 13 ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej /Dz.U. nr 3 poz. 17 ze zm./, powołany jako podstawa prawna orzeczenia o przejęciu młyna motorowego na własność Państwa, dotyczył tylko tych młynów motorowych, których rzeczywista /a nie teoretyczna/ zdolność przemiałowa wynosiła w dniu przejęcia młyna powyżej 15 ton zboża na dobę.
Należy także podnieść, że z przedstawionych akt sprawy nie wynika, w jakim dniu zostało wszczęte postępowanie w sprawie przejęcia omawianego młyna na rzecz Państwa. Z tych względów podniesiony przez skarżącego zarzut, że orzeczenie zapadło po wygaśnięciu terminu ustalonego w art. 3 ust. 6 powołanej ustawy, powinien być oceniony w toku dalszego postępowania, z uwzględnieniem zmiany tego przepisu przez art. 1 pkt 1 dekretu z dnia 20 grudnia 1946 r. o zmianie ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej /Dz.U. nr 72 poz. 394/.
Mając powyższe na względzie, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 207 par. 2 pkt 3 i art. 208 Kpa orzekł jak w sentencji.