Uzasadnienie
Główny Geodeta Wojewódzki w Piotrkowie Trybunalskim decyzją nr G.VI.8221/71/88 z dnia 13 lipca 1988 r., wydaną w wyniku odwołania Bronisławy i Stanisława małżonków F., uchylił decyzję Naczelnika Gminy w K. z dnia 20 maja 1988 r. w części dotyczącej ustalenia odszkodowania za wywłaszczoną nieruchomość o powierzchni 2,12 ha, położoną w miejscowości K., i ustalił odszkodowanie za grunt w wysokości 738.351 zł, utrzymując tę decyzję w mocy w pozostałej części. W uzasadnieniu stwierdził, że w wyniku wywłaszczenia właścicielom pozostało jeszcze gospodarstwo rolne o powierzchni 3,44 ha wraz z zabudowaniami, które może być racjonalnie użytkowane na cele dotychczasowe. Nie znajdowało wobec tego podstaw w art. 50 ust. 4 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości /Dz.U. nr 22 poz. 99 ze zm./ żądanie właścicieli objęcia wywłaszczeniem także pozostałej części ich nieruchomości. Odszkodowanie za wywłaszczony grunt zostało ustalone według cen wolnorynkowych, które kształtują się na tamtejszym terenie w granicach od 100 do 200 tys. zł za 1 ha.
W skardze do Naczelnego Sądu Administracyjnego na tę decyzję Bronisława i Stanisław małżonkowie F. domagali się jej uchylenia, kwestionując ustalenie, że pozostała po wywłaszczeniu część gospodarstwa rolnego, w którego skład wchodzi 0,5 ha lasu, nadaje się do racjonalnego wykorzystania na dotychczasowe cele.
W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie. Stwierdził, że pozostała skarżącym reszta gospodarstwa rolnego o strukturze gruntów: RIVb - 0,35 ha, RV - 1,94 ha, RVI - 0,70 ha, PSV - 0,23 ha i las - 0,22 ha może być racjonalnie użytkowana na cele dotychczasowe, co znalazło potwierdzenie w opinii biegłego do spraw rolnictwa i za czym przemawia także fakt, iż praca w rolnictwie nie stanowi dla skarżących wyłącznego źródła utrzymania. Wprawdzie gospodarstwo to leży w rejonie oddziaływania Kopalni Węgla Brunatnego w B. i jest narażone na szkodliwe wpływy, to jednak ewentualne szkody podlegają wyrównaniu na podstawie przepisów prawa górniczego.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Określony w art. 50 ust. 4 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości /Dz.U. nr 22 poz. 99 ze zm./ warunek nienadawania się nieruchomości do racjonalnego wykorzystywania na dotychczasowe cele, od którego uzależniona jest realizacja żądania właściciela objęcia wywłaszczeniem całej nieruchomości, należy w odniesieniu do gospodarstw rolnych rozumieć nie tylko jako brak możliwości kontynuowania przez właściciela, na części nieruchomości rolnej nie objętej wywłaszczeniem, tej samej rodzajowo produkcji rolnej, ogrodniczej, dochodowej, opłacalnej w wymiarze jednostkowym i społecznym, dotychczasowej produkcji. Zasadniczym bowiem celem każdego gospodarstwa rolnego - stosownie do art. 163 par. 1 Kc - powinna być towarowa produkcja rolna. Produkcja ta, a tym samym wykorzystanie nieruchomości będą tylko wówczas racjonalne, gdy wartość pożytków uzyskanych z nieruchomości /obiektywnie rzecz biorąc/ może przewyższać wielkość nakładów niezbędnych do uzyskania tych pożytków.
W tym aspekcie sprawa nie została należycie wyjaśniona z naruszeniem zasad przewidzianych w art. 7, 77 par. 1 i art. 80 Kpa. W szczególności nie udowodniono zasadniczej dla skarżących przesłanki rozstrzygnięcia sprawy, iż pozostała po wywłaszczeniu część nieruchomości rolnej nadaje się do racjonalnego użytkowania na dotychczasowe cele, powołując się w tym zakresie wyłącznie na opinię biegłego do spraw rolnictwa. Zadaniem biegłego jest dostarczenie organowi orzekającemu wiadomości specjalnych /art. 84 par. 1 Kpa/ w celu ułatwienia należytej oceny zebranego w sprawie materiału. Nie może natomiast opinia biegłego sama być źródłem materiału faktycznego sprawy ani tym bardziej stanowić podstawy ustalenia okoliczności będących przedmiotem oceny biegłego. W żadnym też wypadku organ orzekający nie może być związany konkluzjami opinii biegłego.
W rozpatrywanej sprawie opinia biegłego ogranicza się do wykazania powierzchni i rodzaju użytków części gospodarstwa rolnego pozostawionej skarżącym po wywłaszczeniu oraz do konkluzji, że "pozostałe po wykupie gospodarstwo rolne nadaje się do racjonalnego użytkowania", i stwierdzenia, że "osoby znajdujące się w tym gospodarstwie pracują poza rolnictwem". Ani biegły, ani też organy orzekające w sprawie nie zadały sobie trudu, aby dokonać oceny możliwości racjonalnego wykorzystania nieruchomości pozostałej po wywłaszczeniu na podstawie całokształtu konkretnych warunków występujących na tamtejszym terenie, przede wszystkim zaś warunków związanych z funkcjonowaniem Kopalni Węgla Brunatnego. Ograniczenie się do stwierdzenia, że wszelkie występowanie szkody w gospodarstwie, będące następstwem działalności Kopalni, będą przez nią wyrównywane, świadczy dobitnie, że kwestia racjonalności wykorzystania gospodarstwa rolnego, w rozumieniu przewagi pożytków nad wydatkami bez względu na ich źródło, nie była należycie rozważona. Tymczasem w oświadczeniu pełnomocnika Kopalni, złożonego na posiedzeniu Sądu w dniu 12 stycznia 1989 r., wynika, że działalność Kopalni powoduje odwodnienie gruntów i z tego powodu Kopalnia musi wypłacać skarżącym odszkodowanie. Na nieruchomości skarżących przeprowadzane są odwierty, co powoduje niszczenie plonów. Ponadto czynności wywłaszczeniowe prowadzone są sukcesywnie w stronę nieruchomości skarżących i mogą objąć pozostałą część ich nieruchomości nawet w następnym roku. Okoliczności te, jako niewątpliwie istotne dla oceny żądania skarżących, powołującego się na art. 50 ust. 4 cytowanej ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczeniu nieruchomości, powinny być szczegółowo i wnikliwie rozważone przez organy orzekające. Uzasadnia to konieczność uchylenia z mocy art. 207 par. 1 i 2 pkt 3 Kpa zaskarżonej decyzji oraz decyzji wydanej przez organ pierwszej instancji. Orzeczenie o kosztach postępowania zostało wydane na podstawie art. 208 Kpa.