Uzasadnienie
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K. decyzją z dnia [...] Nr [...], wydaną na podstawie art. 156 § 1 pkt 4 i art. 157 Kodeksu postępowania administracyjnego stwierdziło nieważność decyzji wydanej na rzecz R.D. przez Prezydenta Miasta D. z dnia [...] nr [...] uznającej kwotę wypłaconego R.D. zasiłku pielęgnacyjnego w okresie od [...] do [...] w łącznej wysokości [...] zł, przyznanego na mocy decyzji nr [...] z dnia [...] za nienależnie pobrane świadczenia i zobowiązującej R.D. do zwrotu tej kwoty oraz ustawowych odsetek. W uzasadnieniu decyzji organ ten przybliżył wpierw istotę instytucji stwierdzenia nieważności, a w szczególności odwołał się do przesłanki stanowiącej, że stwierdza się nieważność decyzji administracyjnej w przypadku skierowania jej do osoby nie będącej stroną w sprawie.
Następnie organ ten przedstawił stan faktyczny w sprawie i na jego podstawie uznał, że tylko J.D., w imieniu którego działa opiekun prawny R.D., może być zobowiązany do zwrotu nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego. Tym samym, zdaniem organu wypowiadającego się w sprawie, wymieniona powyżej decyzja Prezydenta Miasta D. skierowana została do osoby nie będącej stroną w sprawie.
Z rozstrzygnięciem tym nie zgodził się R.D., który wyraził swoje niezadowolenie. W odwołaniu tym wystąpił o umorzenie kwoty nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego. Podkreślił, że powyższe świadczenie pobierane było w sposób nieświadomy i nie jest w stanie spłacić tej kwoty, ponieważ posiadane środki umożliwiają jedynie przeżycie oraz opłaty mediów i czynszu.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K. decyzją z dnia [...] Nr [...] wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 Kodeksu postępowania administracyjnego utrzymało w mocy decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. Nr [...] z dnia [...] stwierdzającą nieważność decyzji Prezydenta Miasta D. z dnia [...] nr [...]. W uzasadnieniu decyzji przedstawiono wpierw dotychczasowy przebieg postępowania, a następnie zamieściło stwierdzenie, że pierwotna decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. z dnia [...] zasługuje na utrzymanie w mocy. W rozstrzygnięciu tym podtrzymano stanowisko zaprezentowane w pierwszej decyzji, a sprowadzające się do tego, że decyzja Prezydenta Miasta D. z dnia [...] skierowana została do osoby nie będącej stroną, ponieważ stroną w tym postępowaniu jest J.D., a nie jego opiekun prawny R.D. W konkluzji uzasadnienia tego rozstrzygnięcia zamieszczono stwierdzenie, że jedynym zobowiązanym do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia może być J.D., nadto osoba ta będzie również uprawniona do wystąpienia z wnioskiem o umorzenie nienależnie pobranego świadczenia.
Z decyzją tą nie zgodził się R.D., który wniósł skargę do Wojewódzkiego Sadu Administracyjnego w Gliwicach. W skardze tej podkreślił, że z uwagi na sytuację finansową nie jest w stanie zwrócić nienależnie pobranego świadczenia. Na poparcie swojego stanowiska przedstawił zestawienie dochodów oraz ponoszonych wydatków. Nadto zwrócił uwagę na konieczność ponoszenia okazjonalnych wydatków związanych z zakupem wersalki z uwagi na stan zdrowia brata.
W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K. wniosło o oddalenie skargi i przywołało analogiczną argumentację do tej, którą zamieściło w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje
Skarga zasługuje na uwzględnienie.
Kontrola legalności zaskarżonej decyzji przeprowadzona w oparciu o postanowienia art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269) wykazała, że zaskarżona decyzja nie odpowiada wymogom prawa. Stosownie do postanowień art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.
Zgodnie z art. 145 § 1 pkt 1 wyżej wymienionej ustawy sąd administracyjny uwzględniając skargę uchyla decyzję w całości lub w części, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy albo naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, względnie wystąpiła przesłanka uzasadniająca wznowienie postępowania.
W pierwszej kolejności przyjdzie zauważyć, że skarga zasługiwała na uwzględnienie, jednakże nie tylko z tych powodów, które podał skarżący w swojej skardze.
Na wstępie niniejszych rozważań przyjdzie zwrócić uwagę na stan faktyczny występujący w sprawie, jak również na obowiązujące unormowania prawne. Jak wynika z przedłożonych akt administracyjnych J.D. jest osobą całkowicie ubezwłasnowolnioną, co wynika z mocy zaświadczenia wystawionego przez Sąd Rejonowy w D. z dnia [...], a jego opiekunem prawnym jest R.D. J.D. jako osobie legitymującej się znacznym stopniem niepełnosprawności przyznany został zasiłek pielęgnacyjny, natomiast Zakład Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] przyznał J.D. rentę inwalidzką łącznie z dodatkiem pielęgnacyjnym.
Dodatkowo z przedłożonych akt administracyjnych wynika, że Prezydent Miasta D. decyzją z dnia [...] uchylił swoją decyzję z dnia [...] przyznającą J.D. zasiłek pielęgnacyjny. Natomiast decyzją z dnia [...] powyższy organ uznał kwotę wypłaconego J.D. zasiłku pielęgnacyjnego za nienależnie pobrane świadczenie oraz zobowiązał R.D. do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia. Stosownie natomiast do postanowień art. 16 ust. 6 ustawy o świadczeniach rodzinnych zasiłek pielęgnacyjny nie przysługuje osobie uprawnionej do dodatku pielęgnacyjnego. Natomiast po myśli art. 30 ust. 1 tej ustawy, osoba która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne jest obowiązana do ich zwrotu, a za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się między innymi świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania.
Przy ocenie prawidłowości zaskarżonej decyzji zwrócić uwagę należy na treść art. 30 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Stosownie do postanowień tego przepisu, do zwrotu obowiązana jest osoba, która pobrała nienależne świadczenia rodzinne. Z treści wskazanego unormowania wynika, że w pierwszej kolejności należy ustalić kim jest osoba pobierająca nienależne świadczenie. Z uregulowań ustawy o świadczeniach rodzinnych wynika, że w zakresie zasiłku pielęgnacyjnego osobą pobierającą świadczenie jest adresat tego świadczenia, czyli osoba wskazana w decyzji przyznającej to świadczenie. Wskazane ujęcie zakłada zatem tożsamość osoby będącej adresatem przyznanego świadczenia i pobierającej to świadczenie. Sytuacja ta ulega modyfikacji wówczas, gdy występuje rozbieżność między osobą będącą adresatem świadczenia a osobą faktycznie je pobierającą. Tego typu rozbieżność wystąpi wówczas, gdy zasiłek pielęgnacyjny przysługiwał będzie niepełnosprawnemu dziecku, ponieważ świadczenie będzie przyznane dziecku, jednakże w ramach postępowania administracyjnego dziecko to będzie reprezentowane przez ustawowego przedstawiciela, czyli rodzica.
W takiej sytuacji osobą pobierającą świadczenie będzie nie dziecko lecz rodzic, ponieważ to on będzie dysponował tym świadczeniem. W analogiczny sposób widzieć należy sytuację osoby ubezwłasnowolnionej całkowicie, ponieważ osoba taka w postępowaniu administracyjnym nie może samodzielnie uczestniczyć i w jej imieniu występuje ustanowiony dla niej opiekun. Z tego wynika, że świadczenie jest przyznawane osobie ubezwłasnowolnionej, jednakże pobierane jest przez opiekuna tej osoby. Podkreślić należy, że w ramach prowadzonego postępowania opiekun reprezentuje ubezwłasnowolnionego i przekazuje organowi administracji publicznej wszelkie informacje dotyczące sytuacji prawnej osoby uprawnionej. Oznacza to, że osobą pobierającą świadczenie jest nie osoba ubezwłasnowolniona, lecz jej opiekun prawny. W tym miejscu przyjdzie zwrócić uwagę na fakt, że w indywidualnych przypadkach mogą wystąpić sytuacje, kiedy ubezwłasnowolniony całkowicie będzie uczestniczył w czynnościach prawnych, jednakże działania takie nie będą prawnie skuteczne.
W konkluzji przyjąć należy, że w sprawach dotyczących zwrotu nienależnie pobranego świadczenia stroną jest nie osoba ubezwłasnowolniona jako adresat świadczenia, lecz opiekun prawny, który pobiera przyznane osobie ubezwłasnowolnionej świadczenie i nim zarządza, a zatem jest osobą pobierającą świadczenie w rozumieniu art. 30 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych.
Przeprowadzone powyżej rozważania należy przenieść na grunt rozpatrywanej sprawy. Prezydent Miasta D. decyzja z dnia [...] uznał kwotę zasiłku pielęgnacyjnego wypłaconego na rzecz J.D. za świadczenie nienależnie pobrane i zobowiązał opiekuna prawnego R.D. do zwrotu tego nienależnie pobranego świadczenia. Natomiast Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K. mocą zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji z dnia [...] stwierdziło nieważność decyzji Prezydenta Miasta D. z dnia [...], a w uzasadnieniu wskazało, że decyzja została skierowana do osoby nie będącej stroną w tym postępowaniu, ponieważ stroną jest J.D., jako osoba będąca adresatem przyznanego jej zasiłku pielęgnacyjnego. Powyższa analiza stanu normatywnego w zakresie przyznawania świadczeń rodzinnych i pobierania ich przez przedstawicieli ustawowych, w tym opiekunów osób całkowicie ubezwłasnowolnionych, skłania do przyjęcia stanowiska, że stroną w ramach postępowania dotyczącego zwrotu nienależnie pobranego świadczenia jest opiekun prawny, ponieważ tylko on może podejmować prawnie wiążące czynności prawne.
Mając na uwadze poczynione uwagi przyjdzie stwierdzić, że Prezydent Miasta D. w decyzji z dnia [...] w sposób prawidłowy oznaczył stronę tego postępowania administracyjnego i zażądał zwrotu nienależnie pobranego świadczenia od opiekuna prawnego całkowicie ubezwłasnowolnionego J.D. Z kolei Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K. w swoich decyzjach podjęło odmienną interpretację unormowań ustawy o świadczeniach rodzinnych i uznało, że stroną w ramach takiego postępowania jest osoba, która jest adresatem zasiłku pielęgnacyjnego, a zatem osoba ubezwłasnowolniona i ona obowiązana jest do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia. Okoliczność ta, zdaniem wskazanego organu wyczerpała przesłankę przewidzianą art. 156 § 1 pkt 4 Kodeksu postępowania administracyjnego, ponieważ decyzja skierowana została do osoby nie będącej stroną. Powyższe rozważania pozwalają uznać, że stanowisko zaprezentowane przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K. nie jest prawidłowe i nie znajduje umocowania w treści art. 30 ust.1 ustawy o świadczeniach rodzinnych.
Tym samym w sprawie tej powyższy organ dopuścił się naruszenia przepisu prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, jak również przepisów postępowania administracyjnego w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy, czyli wyczerpane zostały przesłanki uwzględnienia wniesionej skargi przewidziane w treści art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
Odrębną kwestią na którą należy zwrócić uwagę jest ustalenie czy R.D. złożył wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy. Treść pisma skarżącego z dnia [...] jest dwuznaczna, ponieważ z jednej strony wnosi on o ponowne rozpatrzenie sprawy, jednakże wyraźnie akcentuje, że chodzi mu o umorzenie kwot nieprawidłowo pobranego zasiłku pielęgnacyjnego. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K. w uzasadnieniu swojego rozstrzygnięcia sygnalizuje, że w przyszłości opiekun J.D. będzie mógł wystąpić z wnioskiem o umorzenie nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego, jednakże stwierdzenie takie nie jest trafne, ponieważ R.D. już taki wniosek w tym piśmie złożył. W kontekście treści przedmiotowego pisma powyższy organ winien wspólnie ze skarżącym ustalić jego charakter, czy jest ono wnioskiem o ponowne rozpatrzenie rozstrzygnięcia zamieszczonego w decyzji z dnia [...], czy też jest tylko żądaniem uruchomienia postępowania w zakresie umorzenia nienależnie pobranego świadczenia.
Powyższa okoliczność nie została przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K. wyjaśniona, a odgrywa ona istotną rolę dla oceny prawidłowości działań tego organu, a tym samym wyczerpuje przesłankę uwzględnienia skargi przewidzianą w art. 145 § 1 pkt 1 lit. c wyżej wymienionej ustawy. Jednocześnie należy dostrzec, że z uwagi na uchylenie obu decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K., okoliczność ta nie ma znaczenia dla dalszych czynności prawnych podejmowanych przez ten organ.
Konsekwencją niniejszego wyroku jest powrót sprawy do Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K., które stosownie do wskazań zamieszczonych w niniejszym wyroku winno wyjaśnić, czy J.D. był osobą faktycznie pobierającą przyznany mu zasiłek pielęgnacyjny, czy też zasiłek ten pobierany był przez jego brata a zarazem opiekuna prawnego R.D.
Sąd orzekł o wykonalności zaskarżonej decyzji po myśli art. 152 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, ponieważ mocą zaskarżonej decyzji utrzymano w mocy rozstrzygnięcie organu wyższego stopnia stwierdzającego nieważność decyzji zobowiązującej do zwrotu nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego.
Wobec powyższego na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi uchylono zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. z dnia [...].
mw