Uzasadnienie
Decyzją z dnia [...] Nr [...] Prezydent Miasta G. ustalił J.D. należność w kwocie [...] zł wraz z ustawowymi odsetkami w kwocie [...] zł naliczonymi na dzień wydania decyzji oraz dalszymi odsetkami ustawowymi, z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego na rzecz Z.D., przyznanych na podstawie decyzji z dnia [...] Nr [...] później zmienionej oraz orzekł o obowiązku zwrotu tej należności wraz z odsetkami.
Rozstrzygnięcie to oparto na przepisie art. 27 ust. 1 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (j.t. Dz. U. z 2009 r., Nr 1, poz. 7 ze zm.), zgodnie z którym dłużnik alimentacyjny jest zobowiązany do zwrotu organowi właściwemu wierzyciela należności w wysokości świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego osobie uprawnionej, łącznie z ustawowymi odsetkami. Wskazano, że w okresie od [...] do [...] wypłacono świadczenia z funduszu alimentacyjnego na rzecz Z.D. w kwocie [...] zł, natomiast Komornik Sądowy nie przekazał na poczet świadczeń alimentacyjnych żadnej kwoty.
W odwołaniu J.D. podniósł, iż nie ma obowiązku alimentacyjnego wobec syna Z.D., gdyż obowiązek ten wygasł względem niego w dniu [...], na dowód czego dołączył kopię sentencji wyroku Sądu Rejonowego w G., Wydział V Rodzinny i Nieletnich z dnia [...], sygn. akt [...].
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K. decyzją z dnia [...] Nr [...], w trybie art. 138 § 2 k.p.a., uchyliło w całości zaskarżoną decyzję i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi I instancji.
Kolegium ustaliło, że decyzją nr [...] z dnia [...] organ I instancji przyznał osobie uprawnionej Z.D., świadczenie z funduszu alimentacyjnego w wysokości [...] zł miesięcznie na okres od [...] do [...], z kolei decyzją Nr [...] z dnia [...] uchylił z dniem [...] wskazaną wyżej decyzję przyznającą przedmiotowe świadczenie, gdyż z tym dniem Z.D. został skreślony z listy słuchaczy Policealnej Szkoły [...], a ponadto w [...] ukończył [...] lata. Następnie powołując się na art. 27 ust 1 - 4 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów Kolegium wskazało, że dłużnik alimentacyjny jest zobowiązany do zwrotu organowi właściwemu wierzyciela należności w wysokości świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego osobie uprawnionej z ustawowymi odsetkami, co następuje w drodze decyzji, po zakończeniu okresu świadczeniowego lub po uchyleniu decyzji przyznającej te świadczenia.
Dalej organ odwoławczy zauważył, iż w aktach znajduje się wyrok Sądu Rejonowego w G. Wydział V Rodzinny i Nieletnich z dnia [...] sygn. akt [...], z którego wynika, że J.D. był zobowiązany do płacenia alimentów na rzecz syna Z.D. w wysokości [...] zł miesięcznie. Natomiast w związku z dołączonym do odwołania wyrokiem tego Sądu z dnia [...] sygn. akt [...], na mocy którego ustalono wygaśnięcie obowiązku alimentacyjnego J.D. wobec syna z dniem [...]. Kolegium uznało, że zaskarżona decyzja ustalająca należność do zwrotu z tytułu wypłaconych osobie uprawnionej świadczeń z funduszu alimentacyjnego nie może się ostać w obrocie prawnym, a sprawa wymaga ponownego rozpatrzenia, po uprzednim przeprowadzeniu odrębnego postępowania w sprawie wzruszenia decyzji przyznającej Z.D. świadczenia z funduszu alimentacyjnego, gdyż od tego zależy wysokość należności do zwrotu z tytułu świadczeń alimentacyjnych wypłaconych osobie uprawnionej.
Nadto Kolegium zauważyło, że przy wydawaniu decyzji o żądaniu od dłużnika alimentacyjnego zwrotu świadczeń wypłaconych wierzycielowi z funduszu alimentacyjnego organ I instancji powinien w szczególności mieć na względzie podstawowe zasady postępowania, tj. zasadę przekonywania, prawdy obiektywnej, a w szczególności reguły postępowania wyrażone w art. 77 § 1 oraz 80 k.p.a. Uchylenie zaskarżonej decyzji Kolegium uzasadniło koniecznością przeprowadzenia obszernego postępowania administracyjnego w związku z dołączonym do odwołania nowym dowodem w postaci wyroku sądowego.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego oraz w kolejnych pismach procesowych J.D., wskazywał na niesłuszne wobec niego żądanie zwrotu należności z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego wypłaconych Z.D. Podniósł, że nie zgadza się na zwrot świadczeń wypłaconych synowi po [...], tj. od kiedy wygasł ciążący na nim obowiązek alimentacyjny względem syna.
Wyznaczony z urzędu, na podstawie postanowienia Referendarza sądowego z dnia 10 lipca 2012 r., pełnomocnik adwokat C.C. podtrzymał skargę.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje
W pierwszej kolejności należy wskazać, że zgodnie z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity Dz. U. z 2012 r., poz. 270 – zwanej w skrócie P.p.s.a.) sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie. Natomiast według art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269), kontrola sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Tylko zatem stwierdzenie, iż zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, z naruszeniem prawa dającym podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub z innym naruszeniem przepisów postępowania, jeżeli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy, może skutkować uchyleniem przez Sąd zaskarżonej decyzji (art. 145 § 1 pkt. 1 lit. a, b, c P.p.s.a.). Jednocześnie po myśli art. 134 §1 P.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związanym zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.
Zaskarżona decyzja nie może się ostać, bowiem zapadła z naruszeniem przepisów postępowania mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
Przedmiot zaskarżenia stanowiła decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K., którą uchylono decyzję organu I instancji ustalającą należność do zwrotu z tytułu wypłaconych osobie uprawnionej Z.D. świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Przedmiot kontroli Sądu stanowiła zatem decyzja kasacyjna organu odwoławczego wydana na podstawie art. 138 § 2 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm., w skrócie k.p.a.). Przepis ten dopuszcza wydanie tego rodzaju rozstrzygnięcia tylko wówczas, gdy decyzja organu pierwszej instancji została wydana z naruszeniem przepisów postępowania, a konieczny do wyjaśnienia zakres sprawy ma istotny wpływ na jej rozstrzygnięcie. Przekazując sprawę, organ ten powinien wskazać, jakie okoliczności należy wziąć pod uwagę przy ponownym rozpatrzeniu sprawy. W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego powszechnie przyjęto, że wydanie decyzji kasacyjnej stanowi wyjątek od zasady merytorycznego rozstrzygnięcia sprawy w postępowaniu odwoławczym, a zatem nie może być ona podjęta w innych sytuacjach niż te, które zostały określone w art. 138 § 2 k.p.a. i niedopuszczalna jest wykładnia rozszerzająca tego przepisu (np. wyroki NSA: z dnia 29 marca 2006 r. sygn. akt II OSK 633/05 – Lex nr 198333; z dnia 7 maja 2010 r., sygn. akt II OSK 789/08 – Lex nr 597860).
Zasadniczo zatem chodzi o przesłankę naruszenia przepisów postępowania oraz konieczność przeprowadzenia postępowania wyjaśniającego w zakresie istotnym do rozstrzygnięcia sprawy. Organ odwoławczy może więc powołać się na przepis art. 138 § 2 k.p.a. tylko wówczas gdy wykaże, że przeprowadzenie przezeń dodatkowego postępowania wyjaśniającego nie jest wystarczające do rozstrzygnięcia sprawy, przy czym organ winien w uzasadnieniu decyzji kasacyjnej przekonywująco uzasadnić istnienie przesłanek wymienionych w tym przepisie, a nadto wskazać z jakich przyczyn nie uzupełnił materiału dowodowego w zakresie o jakim mowa w art. 136 k.p.a. Tymczasem Kolegium nie wskazało na wystąpienie tych przesłanek.
Organ odwoławczy w ogóle nie wskazał, by jakakolwiek okoliczność faktyczna musiała zostać wyjaśniona. Swoje rozstrzygnięcie oparł natomiast wyłącznie na uznaniu, iż dołączony do odwołania wyrok sądu powszechnego, na mocy którego ustalono wygaśnięcie obowiązku alimentacyjnego J.D. wobec jego syna Z.D. od dnia [...] powoduje, iż sprawa wymaga ponownego rozpoznania po uprzednim przeprowadzeniu postępowania w sprawie wzruszania decyzji przyznającej Z.D. świadczenia z funduszu alimentacyjnego, a więc na okres od [...] do [...].
Jak się wydaje w ocenie Kolegium obowiązek zwrotu przez dłużnika alimentacyjnego świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego na podstawie art. 27 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (tekst jednolity: Dz. U. z 2012 r., poz. 1228 ze zm.) wiąże się automatycznie z funkcjonowaniem w obrocie prawnym decyzji przyznającej to świadczenie. Kwestia ta sprowadza się zatem do zagadnienia, czy w postępowaniu o zwrot należności dłużnik może kwestionować istnienie obowiązku zwrotu, jeżeli świadczenia zostały wypłacone na podstawie ostatecznej decyzji o ich przyznaniu.
Sąd orzekający w niniejszym składzie podziela w tym zakresie stanowisko wyrażone w wyroku WSA w Gliwicach z dnia 7 czerwca 2011 r. sygn. akt IV SA/GL 765/10, że czysto literalna wykładnia art. 27 ust. 1 cyt. ustawy może prowadzić do negatywnej odpowiedzi, jednakże w konstytucyjnie zadekretowanym państwie prawa (art. 2 Konstytucji RP) jest to nie do przyjęcia. Dłużnik alimentacyjny nie jest bowiem stroną zarówno postępowania administracyjnego w sprawie o przyznanie świadczeń z funduszu, jak i w sprawie o zwrot przez wierzyciela nienależnie pobranego świadczenia.
Tym samym nie ma żadnego wpływu na zakres przyznanych i wypłaconych wierzycielowi świadczeń, nawet jeżeli dokonano tego w sposób niezgodny z przepisami prawa. Automatyczne przeniesienie skutków tych ewentualnych nieprawidłowości na płaszczyznę postępowania o zwrot należności przez dłużnika mogłoby w skrajnych przypadkach powodować nałożenie obowiązku zwrotu mimo całkowitego wywiązania się przez dłużnika z zobowiązań alimentacyjnych na dzień wydania decyzji o przyznaniu świadczeń. Dlatego też w ramach postępowania o zwrot należności dłużnik może wykazywać, że wierzycielowi wypłacono świadczenia z funduszu bezpodstawnie. Sprawy o przyznanie świadczeń z funduszu i o zwrot należności są bowiem odrębne i toczą się przy innej konfiguracji podmiotowej.
Wobec powyższego, w ocenie Sądu, organ odwoławczy powinien był jedynie ustalić okoliczność wygaśnięcia obowiązku alimentacyjnego skarżącego wobec Z.D. na podstawie prawomocnego wyroku sądu (w aktach znajduje się bowiem wyłącznie kopia sentencji wyroku bez klauzuli prawomocności), a następnie jej wpływ na prawa wierzyciela alimentacyjnego do świadczeń z funduszu w okresie od [...] do [...], za jaki ustalono obowiązek zwrotu tych świadczeń. Czynienie ustaleń w tym przedmiocie nie ma na celu ponownego rozstrzygania o świadczeniach dla osób uprawnionych, lecz jest koniecznym elementem postępowania w sprawie zwrotu należności przez dłużnika, a więc ma charakter wyłącznie przesłankowy. Co najwyżej wynik tego postępowania może wywołać możliwość zweryfikowania innych decyzji.
Zauważyć natomiast można, że różnice unormowań poszczególnych instytucji prawnych mogą powodować, że np. brak warunków do żądania zwrotu należności przez dłużnika niekoniecznie musi oznaczać, że zaistniał przypadek nienależnie pobranego świadczenia w rozumieniu art. 2 pkt 7 ustawy o pomocy.
W tym stanie rzeczy, skoro podane przez organ odwoławczy przyczyny nie mogły stanowić podstawy do wydania decyzji opartej na podstawie art. 138 § 2 k.p.a., dlatego z mocy art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzeczono, jak w punkcie 1 sentencji. Natomiast charakter tej decyzji powoduje, że nie orzekano w przedmiocie jej wykonalności (art. 152 ww. ustawy). Rozpoznając sprawę ponownie organ odwoławczy winien przeprowadzić postępowanie z uwzględnieniem powyższych wskazań.
Sąd na podstawie art. 250 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi oraz § 19 w zw. z § 18 ust. 1 pkt 1 lit. c i rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1348 ze zm.), przyznał ustanowionemu z urzędu pełnomocnikowi skarżącego wynagrodzenie w kwocie 240 zł, którą zgodnie z § 2 ust. 3 ww. rozporządzenia należało powiększyć o 23% podatku VAT, o czym orzeczono w punkcie 2 sentencji wyroku.