Uzasadnienie
Decyzją z dnia [...] r. nr [...] wydaną na podstawie art. 2 pkt 10 w związku z art. 8b, art. 2 pkt 3, 8 i 11, art. 27 ust. 1 - 3 i ust. 7 pkt 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2012 r., poz. 1228 ze zm.) oraz art. 104 Kodeksu postępowania administracyjnego, Wójt Gminy P. zobowiązał R.L. do zwrotu świadczeń z funduszu alimentacyjnego, otrzymanych przez osobę uprawnioną – L.P., w kwocie 6.460,89 zł (w tym odsetki 460,89 zł), wypłaconych w okresie od 1 października 2012 r. do 30 września 2013 r. Równocześnie organ administracji zaliczył wyżej wymienionemu na poczet wspomnianych wyżej świadczeń kwotę 203,54 zł (w tym odsetki 11,16 zł) wyegzekwowaną przez Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym w O., w okresie świadczeniowym 2012/2013. W konsekwencji powyższego, stronie określono kwotę do zwrotu, wynoszącą 5.807,62 zł + odsetki 449,73 zł, którą należy zwrócić na rachunek bankowy Ośrodka Pomocy Społecznej w P., w terminie 14 dni.
Od decyzji tej odwołanie wniósł R.L., w którym przedstawił swoją sytuację osobistą i finansową, a Samorządowe Kolegium Odwoławcze w B. decyzją z dnia [...]r. nr [...] wydaną na podstawie art. 138 § 2 Kodeksu postępowania administracyjnego uchyliło w całości zaskarżoną decyzję i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia przez organ pierwszej instancji. W motywach rozstrzygnięcia wskazano, że organ ten nie wskazał w jaki sposób wyliczona została kwota przypisana do zwrotu, gdyż brak matematycznego jej wyliczenia, co jest istotne z tego powodu, że matka strony dokonywała wpłat.
Decyzją z dnia [...]r., nr [...], wydaną po ponownym rozpoznaniu sprawy na podstawie art. 2 pkt 10 w związku z art. 8b, art. 2 pkt 3, 8 i 11, art. 27 ust. 1 - 3 i ust. 7 pkt 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów oraz art. 104 Kodeksu postępowania administracyjnego, Wójt Gminy P. ponownie zobowiązał R.L. do zwrotu świadczeń z funduszu alimentacyjnego, otrzymanych przez osobę uprawnioną – L.P., w kwocie 6.566,38 zł (w tym odsetki 566,38 zł), wypłaconych w okresie od 1 października 2012 r. do 30 września 2013 r. Równocześnie organ administracji zaliczył wyżej wymienionemu na poczet wspomnianych wyżej świadczeń kwotę 203,54 zł (w tym odsetki 11,16 zł) wyegzekwowaną przez Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym w O., w okresie świadczeniowym 2012/2013. W konsekwencji powyższego, stronie określono kwotę do zwrotu, wynoszącą 5.807,62 zł + odsetki 555,12 zł, którą należy zwrócić na rachunek bankowy Ośrodka Pomocy Społecznej w P., w terminie 14 dni.
Uzasadniając to rozstrzygnięcie organ pierwszej instancji podniósł, że powyższe świadczenia zostały wypłacone na rzecz wymienionego dziecka L.P. do rąk przedstawiciela ustawowego – K.P., w wykonaniu decyzji nr [...] z dnia [...]r., przyznającej świadczenie na okres zasiłkowy od 1 października 2012 r. do 30 września 2013 r., w kwocie 500 zł miesięcznie. W tym miejscu podkreślono, iż zgodnie z przywołanym art. 27 ust. 1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, dłużnik alimentacyjny jest zobowiązany do zwrotu organowi właściwemu wierzyciela należności w wysokości świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego osobie uprawnionej, łącznie z ustawowymi odsetkami, które po myśli ust. 1a tego przepisu są naliczane od pierwszego dnia następującego po dniu wypłaty świadczeń, do dnia spłaty. W dalszej części uzasadnienia decyzji zaprezentowano szczegółowe wyliczenie kwoty należności do zwrotu.
W terminie do wniesienia odwołania R.L. złożył w Ośrodku Pomocy Społecznej w P. pismo datowane na 8 stycznia 2014 r., zatytułowane jako "Wniosek", w którym oświadczył, iż składa "odwołanie do Samorządowego Kolegium Odwoławczego w B. o rozpatrzenie jego sprawy" oraz zażądał "rozpatrzenia odroczenia terminu płatności", z uwagi na trudną sytuację osobistą i życiową. Wywiódł bowiem, że przebywa w zakładzie karnym, w związku z czym nie jest w stanie spłacić należności wymienionej w decyzji pierwszoinstancyjnej i będzie mógł to uczynić dopiero po opuszczeniu tej placówki, kiedy znajdzie zatrudnienie.
Decyzją z dnia [...]r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w B. utrzymało w mocy opisane wyżej rozstrzygnięcie Wójta Gminy P. Organ odwoławczy podzielił ustalenia oraz wnioski organu pierwszej instancji. Powołując się na treść art. 27 ustawy z dnia 7 września 2007 r. zaakcentował, iż dłużnik alimentacyjny jest zobowiązany do zwrotu organowi właściwemu wierzyciela należności w wysokości świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego osobie uprawnionej, łącznie z ustawowymi odsetkami. Organ właściwy wierzyciela wydaje w tym zakresie decyzję po zakończeniu okresu świadczeniowego, przy czym decyzja taka ma obejmować jeden okres świadczeniowy, którym w niniejszej sprawie był czas pomiędzy 1 października 2012 r. a 30 września 2013 r., kiedy osoba uprawniona – L.P. otrzymywała świadczenia przyznane jej decyzją z dnia [...]r., nr [...], w kwocie po 500 zł miesięcznie. W tym kontekście Kolegium wywiodło, że decyzja organu pierwszej instancji jest prawidłowa albowiem R.L. jest obowiązany do łożenia na wspomniane dziecko alimentów na mocy postanowienia Sądu Rejonowego w J. z dnia [...] r., sygn. akt [...], a w rezultacie słusznie zobligowano go do zwrotu objętej tą decyzją kwoty.
Dodatkowo stronę poinformowano, że o ile znajduje się w trudnej sytuacji dochodowej i rodzinnej, przysługuje jej prawo do złożenia wniosku o zastosowanie jednego z dobrodziejstw przewidzianych w art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, a mianowicie: umorzenia należności, odroczenia terminu jej płatności lub rozłożenia jej na raty.
R.L. złożył na powyższą decyzję skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach.
W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w B. wniosło o jej oddalenie i powołując się na argumentację analogiczną do podniesionej w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji stwierdziło, iż nie znajduje podstaw do zmiany zajętego w sprawie stanowiska.
Następnie, to jest w dniu 3 lipca 2014 r. adwokat E.Ł., działająca w sprawie jako pełnomocnik skarżącego ustanowiony mocą postanowienia z dnia 7 maja 2014 r., złożyła do Sądu pismo procesowe datowane na 2 lipca 2014 r., w którym oświadczyła, iż podtrzymuje stanowisko R.L. wyrażone w jego osobistej skardze. Zażądała przy tym uchylenia zaskarżonej decyzji Kolegium podnosząc zarzut naruszenia art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, poprzez odmowę odroczenia terminu płatności kwoty do zwrotu z tytułu wypłaconych osobie uprawnionej świadczeń, podczas gdy jego sytuacja dochodowa i rodzinna wskazuje na zasadność złożonego przezeń w tym zakresie wniosku. Podkreślono, że kwota świadczeń, do zwrotu której zobowiązano skarżącego jest wysoka i choć nie kwestionuje on ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego, to jednak nie może jej spłacić albowiem przebywa w zakładzie karnym. Zaznaczono przy tym, że wyżej wymieniony nie wnosi o umorzenie przedmiotowej należności a jedynie o odroczenie terminu jej płatności i wyraża chęć jej spłaty po opuszczeniu placówki penitencjarnej.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje.
Na wstępie należy podnieść, że po myśli art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.) - zwanej dalej p.p.s.a., sądy administracyjne w zakresie swojej właściwości sprawują kontrolę działalności administracji publicznej stosując środki określone w ustawie. Zgodnie zaś z treścią art. 134 § 1 przywołanej ustawy, sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związanym zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.
Z brzmienia art. 145 § 1 przywołanej ustawy wynika natomiast, że w przypadku gdy sąd stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy lub naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, bądź wreszcie inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, wówczas - w zależności od rodzaju naruszenia - uchyla decyzję lub postanowienie w całości lub w części, albo stwierdza ich nieważność bądź niezgodność z prawem. Zaskarżona decyzja lub postanowienie mogą zatem ulec wzruszeniu jedynie wtedy, gdy organom administracji publicznej można postawić zarzut naruszenia prawa, czy to materialnego, czy też procesowego, jeżeli miało ono, bądź mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
Mając na względzie powyższe uznano, że skarga w niniejszej sprawie zasługuje na uwzględnienie. Sądowa kontrola legalności zaskarżonego aktu, przeprowadzona stosownie do wskazań zawartych w art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2014 r., poz. 1647) wykazała bowiem, że decyzja ta została wydana z naruszeniem przepisów postępowania, które w sposób istotny mogło wpłynąć na wynik sprawy, a w konsekwencji należało ją wyeliminować z obrotu prawnego.
Materialnoprawną podstawę wydanego w sprawie rozstrzygnięcia stanowiły przepisy ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2012 r., poz. 1228 ze zm.). Stosownie do treści art. 27 ust. 1 tej regulacji, dłużnik alimentacyjny jest zobowiązany do zwrotu organowi właściwemu wierzyciela należności w wysokości świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego osobie uprawnionej, łącznie z ustawowymi odsetkami. Zgodnie zaś z ust. 2 przywołanego unormowania, organ właściwy wierzyciela wydaje, po zakończeniu okresu świadczeniowego lub po uchyleniu decyzji w sprawie przyznania świadczeń z funduszu alimentacyjnego, decyzję administracyjną w sprawie zwrotu przez dłużnika alimentacyjnego należności z tytułu otrzymanych przez osobę uprawnioną świadczeń z funduszu alimentacyjnego.
Przyjdzie zauważyć, że stosowanie instytucji zwrotu świadczeń zgodnie z celem ustawy z dnia 7 września 2007 r., którym niewątpliwie jest uzyskanie regresu wypłaconych świadczeń alimentacyjnych, dotyczyć może takich świadczeń, których wypłata - oceniana w dniu rozstrzygania o zobowiązaniu dłużnika alimentacyjnego do zwrotu - była zasadna, a wypłacone świadczenie należne. Tylko bowiem takie świadczenia z funduszu, które zostały prawidłowo przyznane oraz wypłacone podlegają zwrotowi na podstawie art. 27 ust. 1 cyt. wyżej ustawy (patrz: wyroki tutejszego Sądu: z dnia 7 czerwca 2011, sygn. akt IV SA/Gl 765/10 oraz z dnia 3 grudnia 2013 r. - oba orzeczenia dostępne w internetowej Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych - zwanej dalej CBOSA).
Przedmiotem skargi w niniejszej sprawie jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w B. utrzymująca w mocy rozstrzygnięcie organu pierwszej instancji o zwrocie przez dłużnika alimentacyjnego – R.L. należności z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego wypłaconych w okresie od 1 października 2012 r. do 30 września 2013 r., na rzecz L.P. Podstawą wypłaty tych świadczeń była decyzja Wójta Gminy P. z dnia [...]r., nr [...], z której treści wynika, że zobowiązanie skarżącego do alimentacji na rzecz tego dziecka określone zostało w wyroku Sądu Rejonowego w J. z dnia [...]r., sygn. akt [...]. Organ pierwszej instancji zastosował wobec skarżącego cytowane wyżej przepisy i określił kwotę do zwrotu w wysokości 6.362,84 zł (w tym odsetki 555,22 zł) czyli różnicy pomiędzy kwotą 6.566,38 zł stanowiącą równowartość świadczeń wypłaconych wierzycielowi w powyższym okresie zasiłkowym (6.000 zł, czyli przez 12 miesięcy po 500 zł) powiększoną o odsetki (566,38 zł), a sumą kwot wyegzekwowanych przez Komornika Sądowego, przekazaną na konto Ośrodka Pomocy Społecznej (203,54 zł), którą zaliczono na poczet wspomnianych wyżej świadczeń kwotę (w tym 192,38 zł na poczet należności głównej i 11,16 zł na poczet odsetek).
W tym miejscu przyjdzie zauważyć, że zarówno R.L. jak i reprezentujący go pełnomocnik - tak w piśmie z dnia 8 stycznia 2014 r., uznanym przez Kolegium za odwołanie od decyzji pierwszoisntancyjnej jak i w skardze do Sądu - nie kwestionowali jego obowiązku alimentacyjnego wobec L.P. ani też wysokości oraz sposobu obliczenia kwoty, do spłaty której został zobowiązany z tytułu wypłaconych na rzecz wymienionego dziecka świadczeń z funduszu alimentacyjnego.
Zasadniczy zarzut podnoszony przez skarżącego i jego pełnomocnika sprowadza się natomiast do nieuwzględnienia wniosku strony o odroczenie terminu płatności przedmiotowej należności.
Wniosek taki rzeczywiście został sformułowany przez skarżącego w przywołanym piśmie z dnia 8 stycznia 2014 r. Należy przy tym zwrócić uwagę, iż z jednej strony R.L. skierował wskazane pismo do Samorządowego Kolegium Odwoławczego w B. i oświadczył w nim, że "wnosi odwołanie" do tego organu na decyzję organu pierwszej instancji, zaś z drugiej - wywiódł wyraźnie, iż żąda odroczenia terminu płatności należności, zaś cała podnoszona przezeń argumentacja sprowadzała się do uzasadnienia tego żądania okolicznościami świadczącymi o trudnej sytuacji materialnej i osobistej oraz niemożnością jej poniesienia w tym momencie swojego życia.
W świetle powyższego Sąd uznał, że okoliczności sprawy mogą budzić wątpliwości co do istnienia podstaw do wdrożenia postępowania odwoławczego. Treść powyższego pisma z dnia 8 stycznia 2014 r. nie wskazuje w sposób jednoznaczny, jaki miał być jego rzeczywisty charakter, a zatem organ odwoławczy obowiązany był w pierwszej kolejności ustalić, czy wolą skarżącego jest wniesienie odwołania od decyzji organu pierwszej instancji, czy też ubieganie się o odroczenie terminu płatności należności w oparciu o postanowienia art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Zaznaczyć trzeba, że ubieganie się o odroczenie terminu płatności przedmiotowej należności uruchamiało będzie autonomiczne postępowanie administracyjne.
Obowiązkiem organu odwoławczego było zatem zwrócenie się do strony o złożenie oświadczenia w powyższym zakresie i jednoznaczne określenie charakteru jej żądania. Kolegium obowiązku tego nie zachowało, lecz zamiast tego, pomimo opisanych wyżej niejasności zakwalifikowało jej pismo jako odwołanie, co nie może zostać uznane za prawidłowe. Zgodnie bowiem z utrwalonym stanowiskiem judykatury, domniemywanie przez organ administracji publicznej treści pisma strony jest niedopuszczalne, chociażby dlatego, że mogłoby to doprowadzić do zmiany żądania, wbrew intencji osoby wnoszącej podanie. O tym, jaki jest charakter i zakres żądania zawartego w piśmie wniesionym przez stronę w postępowaniu administracyjnym, decyduje ostatecznie strona, a nie organ, do którego pismo zostało skierowane (por. wyrok WSA w Krakowie z dnia 27 marca 2013 r., sygn. akt II SA/Kr 46/13 - dostępny w CBOSA).
Brak podjęcia przez organ drugiej instancji opisanej wyżej czynności stanowiło naruszenie przepisów postępowania administracyjnego, w tym zasady prawdy obiektywnej sformułowanej w art. 7 K.p.a. - wobec niewyjaśnienia istoty sprawy oraz art. 9 tego Kodeksu - z powodu niewykonania obowiązku udzielenia stronie niezbędnych wskazówek, a w szczególności zaniechanie poinformowania o potrzebie podjęcia czynności, mających wpływ na dalszy tok postępowania, zwłaszcza, że pismo to zostało złożone w terminie otwartym do wniesienia odwołania. Naruszenie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, gdyż jego następstwem jest brak możliwości jednoznacznego stwierdzenia, czy w ogóle wystąpiły podstawy do wdrożenia postępowania odwoławczego.
W ramach ponownie prowadzonego postępowania organ odwoławczy obowiązany będzie do wyjaśnienia charakteru prawnego pisma skarżącego z dnia 8 stycznia 2014 r., a następnie po ustaleniu tego zagadnienia podejmie działania stosownie do okoliczności wynikających z tego ustalenia.
Zważywszy wszystkie przywołane wyżej okoliczności, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach orzekł jak w sentencji, działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. Po myśli art. 152 tej ustawy orzeczono o wykonalności zaskarżonej decyzji.