Uzasadnienie
Decyzją z dnia [...]r. nr [...] wydaną z upoważnienia Prezydenta Miasta K. na podstawie art. 30 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2006r. Nr 139 poz. 992) uznano świadczenia w postaci zasiłku pielęgnacyjnego wypłaconego L. G. za okres od 1 maja do 30 czerwca 2013r. w kwocie 306 zł za nienależnie pobrane.
Uzasadniając wskazane rozstrzygnięcie organ przedstawił w całości brzmienie art. 30 ust. 1 i 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Odnosząc się do stanu faktycznego sprawy wskazał, że od miesiąca maja 2013r. strona nabyła prawo do pobierania renty rodzinnej po zmarłym mężu wraz z dodatkiem pielęgnacyjnym. Wobec powyższego nie przysługiwał stronie od miesiąca maja zasiłek pielęgnacyjny. Świadczenia wypłacone po dacie zaistnienia zmiany są świadczeniami nienależnie pobranymi i podlegają zwrotowi. Organ podniósł nadto, że strona nie poinformowała o zmianie swojej sytuacji rodzinnej w rozumieniu art. 25 ustawy o świadczeniach rodzinnych, pomimo pouczenia o braku prawa do pobierania obu świadczeń.
W odwołaniu od opisanej decyzji L. G.l wskazała, że nienależnie pobrane świadczenia zgodnie z treścią art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych to świadczenia wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do ich pobierania jeżeli osoba pobierająca to świadczenie była pouczona o braku tego uprawnienia.
Potwierdziła, że w decyzji z dnia [...]r o przyznaniu jej zasiłku pielęgnacyjnego z tytułu ukończenia 75 roku życia zawarto informację o treści art. 25 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Pouczono ją, że ma obowiązek niezwłocznego powiadomienia organu wypłacającego świadczenie rodzinne o wystąpieniu zmian mających wpływ na prawo do zasiłku pielęgnacyjnego, a w szczególności o uzyskaniu prawa do dodatku pielęgnacyjnego.
Zauważyła, że o nabyciu prawa do dodatku pielęgnacyjnego przyznanego od dnia 1 maja 2013r., dowiedziała się z decyzji ZUS Oddział w C. z dnia [...]r. przyznającej jej po zmarłym mężu rentę rodzinną od dnia 18 maja 2013r. Decyzja ta doręczona jej została już po otrzymaniu zasiłku pielęgnacyjnego zarówno za miesiąc maj jak i czerwiec 2013r.
Oświadczyła, że przed dręczeniem decyzji organu rentowego nie posiadała żadnej wiedzy o uzyskaniu prawa do dodatku pielęgnacyjnego wywołującego obowiązek zawiadomienia Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej. W pouczeniu zawartym w decyzji przyznającej jej zasiłek pielęgnacyjny nie wskazano, by obowiązek ten rodził się już z chwilą złożenia wniosku o rentę rodzinną.
Powtórzyła, że prawidłowe pouczenie stanowi warunek konieczny żądania zwrotu zrealizowanych kwot zasiłku, zaś jego brak wyklucza uznanie, że świadczenia zostały pobrane nienależnie i wskazała na stanowisko prezentowane w wyroku WSA w Łodzi z dnia 29 czerwca 2012r sygn. akt II SA/Ld 431/12 publ. LEX nr 1230659.
Wskazała nadto, że cytowany przepis art. 30 ust. 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych wiąże zakwalifikowanie świadczenia, jako nienależnie pobranego ze świadomością osoby, która świadczenie pobrała. Tylko w takiej sytuacji świadczenie może być nienależnie pobrane, co umożliwia następnie żądanie jego zwrotu. Również w tym miejscu przytoczyła stanowisko orzecznictwa – wyroki WSA w Lublinie z dnia 28 sierpnia 2012r sygn. II SA/Lu 320/12i 319/12 oraz WSA w Łodzi z dnia 10 lipca 2012r.sygn. II SA/Ld 337/12 publ. w LEX.
Powtórzyła, że do dnia odbioru decyzji ZUS z oczywistych względów nie mogła mieć świadomości o uzyskaniu uprawnień do dodatku pielęgnacyjnego oznaczających utratę uprawnień do zasiłku pielęgnacyjnego.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K. decyzją z dnia [...]r. nr [...]wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. utrzymało w całości zaskarżone rozstrzygnięcie organu I instancji.
Po przytoczeniu treści przepisów art. 16 ust. 6 ustawy o świadczeniach rodzinnych, zgodnie z którym zasiłek pielęgnacyjny nie przysługuje osobie uprawnionej do dodatku pielęgnacyjnego Kolegium przywołało brzmienie art. 30 ust. 1, 2, 8 i 9 tej ustawy. Zauważyło, że odwołująca podpisała się pod oświadczeniem zawartym w części II wniosku o przyznanie prawa do zasiłku pielęgnacyjnego i zapoznała się z warunkami uprawniającymi do tego świadczenia. Została zatem pouczona kiedy i jakie świadczenia jej przysługują. Nie budzi zatem wątpliwości, że w przypadku strony powstało świadczenia nienależnie pobrane w rozumieniu ustawy o świadczeniach rodzinnych. Zasiłek pielęgnacyjny został jej wypłacony mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie do niego prawa (nabycie od 18 maja 2013r. prawa do dodatku pielęgnacyjnego), a strona była pouczona o braku prawa do pobierania jednocześnie obu świadczeń.
Zauważono, że skoro decyzja z dnia [...]r. przyznająca odwołującej zasiłek pielęgnacyjny została uchylona od dnia 1 maja 2013r. to wysokość nienależnie pobranego zasiłku obejmuje okres od dnia 1 maja do dnia 30 czerwca 2013r. i wynosi 306 zł łącznie.
W skardze skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach L. G. zarzuciła naruszenie przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych. Wniosła o zmianę zaskarżonej decyzji i stwierdzenie, że pobierany przez nią zasiłek pielęgnacyjny nie był nienależnie pobrany.
W uzasadnieniu skargi podniosła tożsame argumenty, co w odwołaniu od decyzji organu I instancji. Wskazała że o nabyciu prawa do dodatku pielęgnacyjnego dowiedziała się dopiero z decyzji ZUS wydanej w dniu [...] i doręczonej jej już po potrzymaniu zasiłku pielęgnacyjnego za miesiące maj i czerwiec 2013r. Do dnia doręczenia decyzji ZUS nie posiadała żadnej wiedzy o przyznaniu jej dodatku pielęgnacyjnego.
Zauważyła, że przepis art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych wiąże zakwalifikowanie świadczenia jako nienależnie pobranego ze świadomością osoby, która świadczenie pobrała, że świadczenie jej nie przysługuje. Tylko w takiej sytuacji może być uznane za nienależnie pobrane. Powtórzyła, że do chwili doręczenia jej decyzji ZUS o przyznaniu renty rodzinnej z oczywistych względów nie mogła posiadać świadomości o uzyskaniu uprawnień do dodatku pielęgnacyjnego oznaczających utratę prawa do zasiłku pielęgnacyjnego.
Podniosła dodatkowo, że zasiłek pielęgnacyjny za miesiąc maj 2013r. został jej wypłacony jeszcze przed śmiercią męża, co również tej przyczyny wyklucza uznanie, że został pobrany nienależnie.
W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K. wniosło o jej oddalenie, powołując się na argumenty przedstawione w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje.
Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. Nr 153 poz. 1269 ze zm.) sąd ten sprawuje w zakresie swojej właściwości kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym § 2 wspomnianego przepisu stanowi, że kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Z brzmienia art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.) wynika natomiast, że w przypadku, gdy sąd stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, bądź naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, bądź wreszcie inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, wówczas - w zależności od rodzaju naruszenia – uchyla decyzję lub postanowienie w całości lub w części, albo stwierdza ich nieważność bądź niezgodność z prawem. Przy tym z mocy art. 134 § 1 cytowanej ustawy tejże kontroli legalności dokonuje także z urzędu, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.
Sądowa kontrola zaskarżonej decyzji dokonana w ramach przysługujących sądom administracyjnym kompetencji wykazała, że wniesiona skarga jest zasadna.
Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji oraz decyzji organu I instancji stanowiła norma prawna zawarta w art. 30 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003r r. o świadczeniach rodzinnych dalej określonej jako "ustawa".
Przepis art. 30 ust. 1 ustawy stanowi podstawę do wydania decyzji o zwrocie pobranych przez stronę świadczeń, które zostały określone jako nienależnie pobrane świadczenia i zdefiniowane w art. 30 ust. 2 ustawy w formie definicji opisowej.
Wśród zdarzeń odpowiadających "nienależnie pobranemu świadczeniu" opisanych w zamkniętym katalogu zawartym w tym przepisie, w jego pkt 1 zamieszczono zdarzenie polegające na wypłacie świadczeń rodzinnych mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do nich albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania.
Dokonana w orzecznictwie sądów administracyjnych jednolita i ugruntowana wykładnia treści art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy nakazuje przyjąć, że dla spełnienia się przesłanki odpowiedzialności świadczeniobiorcy w postaci obowiązku zwrotu pobranego świadczenia niezbędne są dwa elementy - obiektywny i subiektywny.
Element obiektywny oznacza wypłatę świadczenia bez podstawy prawnej lub gdy taka podstawa odpadła. Element subiektywny wymaga określonej świadomości świadczeniobiorcy. Samo odpadnięcie podstawy wypłaconego świadczenia nie wyczerpuje bowiem dyspozycji powołanego przepisu. Istotnym elementem tej regulacji jest pouczenie świadczeniobiorcy o okolicznościach, których wystąpienie w czasie pobierania świadczeń powoduje utratę tego uprawnienia. Celem tego pouczenia jest umożliwienie takiego ukształtowania swojej sytuacji przez pobierającego świadczenie, by nie został on narażony na konieczność jego zwrotu (por. wyrok Naczelnego Sądu z dnia 14 grudnia 2009r. sygn. akt I OSK 826/09 publ. CBOSA).
W kontrolowanej sprawie organy prowadzące postępowanie przyjęły, że zachodzi przypadek pobrania nienależnego świadczenia ze względu na fakt pobrania przez skarżącą zasiłku pielęgnacyjnego w miesiącach maj i czerwiec 2013r. mimo przyznania jej za te same miesiące dodatku pielęgnacyjnego, a o braku jednoczesnego prawa do obu świadczeń strona była należycie pouczona. W istocie ograniczyły się jednak wyłącznie do zbadania elementu obiektywnego wymaganego dla spełnienia się "nienależnie pobranego świadczenia".
W przedstawionym Sądowi stanie faktycznym sprawy jako rzeczywiście, bezsporne, należy przyjąć spełnienie się elementu obiektywnego, o którym mowa w art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy. W treści jej art. 16 ust. 6 stanowczo stwierdza się, że zasiłek pielęgnacyjny nie przysługuje osobie uprawnionej do dodatku pielęgnacyjnego. Przyznanie skarżącej prawa do dodatku pielęgnacyjnego było zatem okolicznością powodującą ustanie prawa do pobieranego przez nią zasiłku pielęgnacyjnego. Nie jest również kwestią sporną, że skarżąca została pouczona, z uwzględnieniem treści art. 25 ust. 1 ustawy, o braku prawnych możliwości pobierania obu świadczeń równolegle. Fakt ten przyznała, a potwierdza go dodatkowo materiał sprawy. Jednak zdaniem Sądu, ten bezsporny fakt nie świadczy jeszcze o spełnieniu się wymaganego w treści art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy elementu subiektywnego.
Po myśli art. 25 ust. 1 ustawy w przypadku wystąpienia zmian mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych osoba uprawniona do ich pobierania jest obowiązana do niezwłocznego powiadomienia o tym organu wypłacającego świadczenia rodzinne. Z przepisu tego wynika jednoznacznie, że moment w jakim rodzi się obowiązek powiadomienia organu to moment wystąpienia określonych zmian. Nie bez znaczenia dla oceny czy spełniony został element subiektywny wynikający z definicji pobranego nienależnie świadczenia, o której mowa w art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy, jest zatem czas, w jakim świadczeniobiorca uzyskał wiedzę, co do wystąpienia zmian mających wpływ na jego dotychczasową sytuację prawną, skutkujących konieczność zawiadomienia organu. Jak zauważa się w orzecznictwie sądów administracyjnych – "nie można dokonywać wykładni art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy w oderwaniu od treści jej art. 25 ust. 1 uznając, że chwila, w której świadczeniobiorca dowiedział się o okoliczności powodującej ustanie prawa do świadczenia oraz z którą powinien i mógł on powiadomić organ o tej okoliczności nie ma żadnego znaczenia dla uznania świadczenia za nienależnie pobrane" (por. przywoływany wyżej wyrok NSA z dnia 14 grudnia 2009r.).
Samorządowe Kolegium Odwoławcze, mimo precyzyjnie sformułowanych zarzutów odwołania, w których strona podnosiła brak swojej świadomości, co do przyznania jej prawa do dodatku pielęgnacyjnego aż do dnia 18 czerwca 2013r., z naruszeniem art. 15 k.p.a. nie uznało za stosowne zbadać, czy strona miała obiektywne możliwości takiego ukształtowania swojej sytuacji, by nie zostać narażona na konieczność zwrotu wypłaconego jej w miesiącach maj i czerwiec 2013r. zasiłku pielęgnacyjnego. Nie wzięto także pod uwagę faktu, iż wypłata zasiłku pielęgnacyjnego w miesiącu maju nastąpiła w chwili, gdy podstawa do jego wypłaty nie była w żadnej mierze wątpliwa.
Zdaniem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego konieczne jest dokonanie ponownej subsumcji ustalonego stanu faktycznego sprawy do treści art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy z uwzględnieniem wykładni jej art. 25 ust. 1 przedstawionej powyżej.
W tym celu Sąd uznał za stosowne uchylić wyłącznie zaskarżoną decyzje, bowiem istotne dla rozstrzygnięcia fakty prawotwórcze zostały w sposób należyty ustalone, a w ramach ponownego postępowania organ obowiązany jest wyłącznie do dokonania ich należytej oceny w świetle właściwych przepisów prawa.
Z powyższych przyczyn orzeczono na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c P.p.s.a. jak w sentencji.