Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicachz 26 lutego 2015 r., sygn. akt IV SA/Gl 526/14

Uzasadnienie

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w C. zaskarżoną decyzją z dnia [...] Nr [...], działając na podstawie art. 1 i 2 ustawy z dnia 12 października 1994 r. o samorządowych kolegiach odwoławczych (tekst jedn. Dz.U. z 2001 r. Nr 79, poz. 856 ze zm.) w zw. art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz. U. z 2013 r. poz. 267, dalej: Kpa) oraz w związku z art. 59 ust. 1, art. 60, art. 61 ust. 1 pkt 2 i ust. 2 pkt 2 oraz art. 62 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (tekst jedn. Dz.U. z 2013 r., poz. 182 z późn. zm., dalej: ustawa lub ups), po rozpatrzeniu odwołania I.K. od decyzji Zastępcy Dyrektora Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w C., działającego z upoważnienia Prezydenta Miasta C., z dnia [...] Nr: [...], którą orzeczono:

1. 1) o ustaleniu, że ponosi ona odpłatność za pobyt ojca M. S. w Domu Pomocy Społecznej w S., począwszy od dnia 21 października 2013 r. w kwocie 740,03 zł miesięcznie,
2. 2) opłatę za okres od dnia 21 października 2013 r. do dnia 28 lutego 2014 r. w łącznej kwocie 3.222,69 zł należy uiścić w terminie do dnia 28 lutego 2014 r.,
3. 3) opłatę określoną w pkt 1 należy uiszczać w terminie do 10 dnia każdego miesiąca, począwszy od marca br.,
4. – decyzję pierwszoinstancyjną utrzymało w mocy.

Uzasadniając rozstrzygnięcie organ odwoławczy przybliżył dotychczasowy przebieg postępowania, według chronologii zdarzeń, wskazując przy tym prawne regulacje przedmiotu. W tych ramach odnotował, że Zastępca Dyrektora Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w C. powołaną na wstępie decyzją z dnia [...] (Nr:[...]) orzekł o ustaleniu, że strona ponosi odpłatność za pobyt jej ojca M. S. w Domu Pomocy Społecznej w S. począwszy od dnia 21 października 2013 r. w kwocie 740,03 zł miesięcznie (pkt 1), opłatę za okres od dnia 21 października 2013 r. do dnia 28 lutego 2014 r. w łącznej kwocie 3.222,69 zł należy uiścić w terminie do dnia 28 lutego 2014 r. (pkt 2) oraz że opłatę określoną w pkt 1 należy uiszczać w terminie do 10 dnia każdego miesiąca, począwszy od marca 2014 r. (pkt 3).

Zaakcentował, że w uzasadnieniu organ pierwszoinstancyjny podniósł, że M. S. zgodnie z decyzją Powiatowego Centrum Pomocy Rodzinie w S. z dnia [...] (Nr [...] został w dniu 21 października 2013 r. umieszczony w Domu Pomocy Społecznej w S., ul.[...], gdzie przebywa do chwili orzekania. Zaznaczył, że strona nie udzieliła pisemnej informacji dotyczącej wyrażenia zgody na alimentację na rzecz ojca, oraz że nie zaproponowała kwoty jej wysokości, a tym samym – jak wyeksponował – nie doszło do zawarcia umowy, o której mowa w art. 103 ust. 1 w związku z art. 61 ust. 2 pkt 2 ustawy o pomocy społecznej, celem ustalenia z osobą zobowiązaną wysokości świadczonej pomocy na rzecz mieszkańca DPS. Ponadto podał, że miesięczny łączny dochód w rodzinie strony wynosi 5.493,33 zł czyli 2.746,66 zł na osobę.

W tej sytuacji, na co zwrócił uwagę organ odwoławczy, Dyrektor Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w C. decyzją z dnia [...] (Nr][...]) ustalił stronie odpłatność za pobyt jej ojca M. S. w DPS-ie w kwocie 644,60 zł miesięcznie. Następnie z urzędu zostało wszczęte postępowanie w sprawie ustalenia odpłatności za pobyt M. S. w DPS w S., w toku którego zawiadomieniem z dnia 2 grudnia 2013 r. wyznaczono stronie termin do zapoznania się ze zgromadzonym materiałem dowodowym. Argumentując podjęte rozstrzygnięcie organ pierwszoinstancyjny podniósł, że średni miesięczny koszt utrzymania mieszkania Domu Pomocy Społecznej w S. od dnia 1 lutego 2013 r. wynosi 2.864,69 zł miesięcznie. Dokonując wyliczenia wskazał, że M. S. ma trzy córki, zatem pozostająca do uregulowania kwota 2.220,09 zł za jego pobyt w DPS w S. została podzielona na trzy osoby. Tym samym koszt strony wyliczył na kwotę 740,03 zł.

Pismem z dnia 11 lutego 2014 r. strona wniosła odwołanie od powyżej przytoczonej decyzji, w którym wniosła o jej uchylenie i umorzenie postępowania. W jej ocenie zaskarżona decyzja narusza nasady współżycia społecznego i pozostaje w sprzeczności z orzeczeniem Sądu, który zwolnił ją z obowiązku alimentacyjnego. Podniosła, że pomiędzy nią a jej ojcem "doszło do całkowitego zerwania więzi rodzinnych". Przyczyną tego stanu – jak tłumaczyła – "jest alkoholizm ojca, który pije nieprzerwanie od 50 lat". Przytaczając okoliczności uzasadniające umorzenie postępowania i odstąpienie od obciążenia jej odpłatnością za pobyt jej ojca w DPS-ie podała, że jej dzieciństwo to "widok wiecznie pijanego ojca, awantury, wstyd przed rówieśnikami, często także brak pieniędzy i wizyty komorników". W dalszej kolejności odwołująca się przytoczyła historię jej rodziny uwypuklając jej i jej najbliższych jej nienajlepsze relacje z ojcem M. S. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w C. decyzją przytoczoną na wstępie, z dnia [...], utrzymało w mocy rozstrzygnięcie organu pierwszej instancji.

Przywołując regulacje prawne przedmiotu rozpoznania zaznaczyło, że art. 54 ust. 1 i 2 ustawy o pomocy społecznej, stanowi, iż osobie wymagającej całodobowej opieki z powodu wieku, choroby lub niepełnosprawności, niemogącej samodzielnie funkcjonować w codziennym życiu, której nie można zapewnić niezbędnej pomocy w formie usług opiekuńczych, przysługuje prawo do umieszczenia w domu pomocy społecznej, przy czym zgodnie z art. 59 ust. 1 tej ustawy, decyzję o skierowaniu do domu pomocy społecznej i decyzję ustalającą opłatę za pobyt w domu pomocy społecznej wydaje organ gminy właściwej dla tej osoby w dniu jej kierowania do domu pomocy społecznej.

Zaznaczyło także, że zgodnie z art. 60 ust. 1 tej ustawy – pobyt w domu pomocy społecznej jest odpłatny do wysokości średniego miesięcznego kosztu utrzymania, a zgodnie z jej art. 60 ust. 2 pkt 2, średni miesięczny koszt utrzymania mieszkańca w domu pomocy społecznej o zasięgu powiatowym ustala starosta i ogłasza w wojewódzkim dzienniku urzędowym. Ogłoszenie, o którym mowa w ust. 2, stanowi podstawę do ustalenia odpłatności za pobyt w domu pomocy społecznej.

Wskazując kolejność osób zobowiązanych do ponoszenia kosztów pobytu w DPS, przytoczyło art. 61 ust. 1 omawianej ustawy, zgodnie z którym zobowiązani do wnoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej są w kolejności:

1. a) mieszkaniec domu, a w przypadku osób małoletnich przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka,
2. b) małżonek, zstępni przed wstępnymi,
3. c) gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej
4. - przy czym osoby i gmina określone w pkt 2 i 3 nie mają obowiązku wnoszenia opłat, jeżeli mieszkaniec domu ponosi pełną odpłatność.

W dalszej kolejności organ drugoinstancyjny zacytował art. 61 ust. 2 ustawy, normujący opłatę za pobyt w domu pomocy społecznej określoną umownie lub procentowo przypadającą na podmioty zobowiązane do jej wnoszenia. Na jego podstawie opłatę za pobyt w domu pomocy społecznej wnoszą:

1. 1) mieszkaniec domu, nie więcej jednak niż 70 % swojego dochodu, a w przypadku osób małoletnich przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka, nie więcej niż 70 % tego dochodu;
2. 2) małżonek, zstępni przed wstępnymi – zgodnie z umową zawartą w trybie art. 103 ust. 2:
3. a) w przypadku osoby samotnie gospodarującej, jeżeli dochód jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej, jednak kwota dochodu pozostająca po wniesieniu opłaty nie może być niższa niż 300% tego kryterium,
4. b) w przypadku osoby w rodzinie, jeżeli posiadany dochód na osobę jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie, z tym że kwota dochodu pozostająca po wniesieniu opłaty nie może być niższa niż 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie;
5. 3) gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej
6. - w wysokości różnicy między średnim kosztem utrzymania w domu pomocy społecznej a opłatami wnoszonymi przez osoby, o których mowa w pkt 1 i 2.

Jednocześnie organ odwoławczy wyjaśnił, że mocą art. 103 ust. 2 ups, kierownik ośrodka pomocy społecznej ustala w drodze umowy z małżonkiem, zstępnymi przed wstępnymi mieszkańca domu wysokość wnoszonej przez nich opłaty za pobyt tego mieszkańca w domu pomocy społecznej, biorąc pod uwagę wysokość dochodów i możliwości, przy czym opłata ta nie powinna być zwiększana w przypadku gdy jedna z osób jest zwalniana z odpłatności z mocy prawa lub z powodów, o których mowa w art. 64.

Ponadto podał, że zgodnie z art. 54 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej osobie wymagającej całodobowej opieki z powodów określonych w tym przepisie przysługuje prawo do umieszczenia w domu pomocy społecznej. Zauważył także, że z załączonego do akt orzeczenia o stopniu niepełnosprawności z dnia 19 września 2006 r. wynika, że M. S. został na stałe zaliczony do znacznego stopnia niepełnosprawności i wymaga stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji.

Argumentując podkreślił, że decyzja o ustaleniu opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej indywidualizuje przewidziany w przepisach art. 60 ust. 1 oraz art. 61 ust. 1 i 2 ustawy obowiązek ponoszenia opłat za pobyt mieszkańca w domu pomocy społecznej przez wymienione w tych przepisach osoby. Adresatami decyzji ustalającej opłatę za pobyt w domu pomocy społecznej są: osoba skierowana do domu pomocy społecznej, a także osoby z kręgu podmiotów wymienionych w art. 61 ust. 1 pkt 2 i pkt 3 ups, to jest małżonek, zstępni przed wstępnymi oraz gmina.

Następnie Kolegium wyjaśniło, że obowiązki małżonka i krewnych takiej osoby są zależne wyłącznie od ich sytuacji dochodowej, o czym stanowi art. 61 ust. 2 pkt 2 ustawy o pomocy społecznej, przy czym ustawodawca uzależniając wysokość opłaty wnoszonej przez małżonka, zstępnych, bądź wstępnych mieszkańca domu pomocy społecznej od kryterium dochodowego nie zawarł w ustawie jakichkolwiek szczególnych przepisów dotyczących metod obliczania dochodu tych osób, co powoduje, iż także w stosunku do nich znajdzie zastosowanie art. 8 ust. 3 ustawy o pomocy społecznej stanowiący, iż za dochód uważa się sumę miesięcznych przychodów z miesiąca poprzedzającego złożenie wniosku lub w przypadku utraty dochodu z miesiąca, w którym wniosek został złożony. Wysokość dochodów rodziny strony została ustalona w oparciu o przeprowadzony wywiad środowiskowy. Zauważyło także, że zgodnie z art. 8 ups kwestia wysokich kosztów leczenia czy spłacanych pożyczek nie ma wpływu na ustalanie wysokości dochodu rodziny.

Odnosząc się do zarzutu zawartego w odwołaniu a dotyczącego naruszenia przez organ pomocy społecznej zasad współżycia społecznego Kolegium stwierdziło, że zasady współżycia społecznego jako źródło ocen i wartości pozaprawnych, mogą być uwzględniane w procesie stosowania prawa przez organy administracji publicznej jedynie wówczas, gdy istnieje ku temu wyraźna podstawa prawna. Innymi słowy, jak wytłumaczył, "organy administracji publicznej mogą oprzeć swoje rozstrzygniecie o zasady współżycia społecznego, jeżeli przepis prawa tak stanowi. Naczelną zasadą działania organów administracji publicznej jest praworządność, a więc działanie na podstawie i w granicach prawa. Organy nie mają możliwości modyfikowania treści przepisów prawa w oparciu o kryteria spoza systemu prawnego. Kwestia ocen moralnych i subiektywnych odczuć strony postępowań nie ma znaczenia dla treści rozstrzygnięcia".

Zdaniem Kolegium ustalenia dokonane w sprawie wskazują, że istnieją podstawy do uznania strony za zobowiązaną do wnoszenia opłaty za pobyt jej ojca M. S. w Domu Pomocy Społecznej w S. Tym samym organ odwoławczy zaakceptował w pełni pogląd organu pierwszej instancji i stwierdził, że w wyniku analizy całokształtu zebranego w aktach sprawy materiału dowodowego, nie znalazł podstaw do zajęcia w przedmiotowej sprawie odmiennego stanowiska od zaprezentowanego w zaskarżonej w trybie odwoławczym decyzji organu pierwszej instancji. Kolegium uznało, że zaskarżona decyzja organu pierwszej instancji została wydana zgodnie z przepisami prawa materialnego i procesowego.

Na zakończenie organ odwoławczy poinformował, że zgodnie z art. 64 ustawy o pomocy społecznej osoby wnoszące opłatę za pobyt w domu pomocy społecznej można zwolnić, na ich wniosek, częściowo lub całkowicie z tej opłaty, w szczególności jeżeli:

1. a) wnoszą opłatę za pobyt innych członków rodziny w domu pomocy społecznej, ośrodku wsparcia lub innej placówce;
2. b) występują uzasadnione okoliczności, zwłaszcza długotrwała choroba, bezrobocie, niepełnosprawność, śmierć członka rodziny, straty materialne powstałe w wyniku klęski żywiołowej lub innych zdarzeń losowych;
3. c) małżonkowie, zstępni, wstępni utrzymują się z jednego świadczenia lub wynagrodzenia;
4. d) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty jest w ciąży lub samotnie wychowuje dziecko.

W skardze skierowanej na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach strona skarżąca zarzuciła jej:

1. 1) obrazę prawa materialnego przez jego błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art. 103 ust. 2 w zw. z art. 61 ust.1 i 2 ustawy o pomocy społecznej poprzez przyjęcie, że zobowiązanie do ponoszenia opłat za pobyt w Domu Pomocy Społecznej powstaje od dnia umieszczenia w nim osoby tam skierowanej, a tym samym naruszenie zasady kolejności,
2. 2) naruszenie art. 7,8 i 9 Kodeksu postępowania administracyjnego poprzez naruszenie zasady, że prawo nie działa wstecz oraz braku pełnej informacji na temat warunków umowy, o której mowa w art. 103 ust. 2 ustawy,
3. 3) naruszenie prawa procesowego przez pominięcie uchybienia formalnego mającego wpływ na wynik postępowania jakim dotknięta jest decyzja pierwszoinstancyjna polegające na wydaniu zaskarżonej decyzji w dniu [...] pomimo przedłużenia przedmiotowego postępowania do dnia 17 stycznia 2014 r.

Formułując te zarzuty wniosła o:

1. a) uchylenie decyzji pierwszej i drugiej instancji,
2. b) wstrzymanie wykonalności zaskarżonej decyzji (w tym miejscu jawi się uwaga, że strona omyłkowa wskazała na decyzję następcy Dyrektora Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w C. z dnia [...] gdyż nie może budzić wątpliwości, że skarga została złożona na utrzymującą ją w mocy decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w C. z dnia [...]).

W motywach skargi jej autor skargi wyraził niezrozumienie i niemożność pogodzenia się z rozstrzygnięciem, które nie uwzględnia ani relacji rodzinnych, ani warunków materialnych strony. Nie zgodził się ze stanowiskiem organu, które jest dla niego krzywdzące. Strona zakwestionowała sposób i tryb działania organu stwierdzając, że brak pełnej informacji ze strony organu gminy był "celowy", mający doprowadzić ją do podjęcia decyzji niekorzystnych finansowo dla niej, gdyż ponad obowiązek wynikający z ustawy.

W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje

Na wstępie należy wyjaśnić, że prawo do sądu określone zostało w art. 45 ust.1 Konstytucji RP oraz art. 6 ust.1 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 r. (Dz. U. z 1993 r., nr 61, poz. 284 ze zm.), ratyfikowanej przez Rzeczypospolitą Polską (art. 9, art. 87 ust.1, art. 89 ust.1 pkt 2 Konstytucji RP). Nadto Trybunał Konstytucyjny w uchwale z dnia 25 stycznia 1995 r. W 14/94, (Dz. U., Nr 14, poz. 67, OTK 1995/1/19) wskazał, że na prawo do sądu składa się także element materialny – możność prawnie skutecznej ochrony praw strony na drodze sądowej w ramach odpowiednio ukształtowanej procedury. Na podstawie art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. nr 153, poz. 1269 z późn. zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości w zakresie swojej właściwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, która – zgodnie z art. 1 § 2 tej ustawy - sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli przepisy szczególne nie stanowią inaczej.

Z kolei z brzmienia art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz.U. z 2012 r., poz. 270 z późn. zm., dalej: P.p.s.a.) wynika, że w przypadku gdy Sąd stwierdzi, bądź to naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, bądź to naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, bądź wreszcie inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, wówczas – w zależności od rodzaju naruszenia – uchyla decyzję lub postanowienie w całości lub części, albo stwierdza ich nieważność bądź też stwierdza wydanie decyzji lub postanowienia z naruszeniem prawa. Cytowana regulacja prawna nie pozostawia zatem wątpliwości co do tego, że zaskarżona decyzja lub postanowienie mogą ulec uchyleniu tylko wtedy, gdy organom podatkowym można postawić uzasadniony zarzut naruszenia prawa, czy to materialnego, czy to procesowego, jeżeli naruszenie to miało, bądź mogło mieć wpływ na wynik sprawy.

W wyniku przeprowadzenia kontroli zaskarżonej decyzji pod względem zgodności z prawem Sąd stwierdził, że przy jej wydaniu zostały naruszone przepisy prawa, a wobec tego skarga zasługiwała na uwzględnienie.

Ustalając istotny dla sprawy stan faktyczny Sąd stwierdza, że – co do meritum – nie jest on sporny i został nakreślony powyżej przy omawianiu stanowiska organów pierwszej oraz drugiej instancji jak i strony skarżącej. W ocenie Sądu nie ma zatem konieczności jego ponownego powielania.

Dokonując w niniejszym postępowaniu kontroli legalności decyzji organu odwoławczego Sąd doszedł do przekonania, że zarówno ona, jak też poprzedzająca ją decyzja Prezydenta Miasta C. zostały wydane z naruszeniem prawa, o którym mowa w powołanym wyżej art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. Stąd też zaistniała koniecznością wyeliminowania powyższych rozstrzygnięć z obrotu prawnego.

Podstawę materialnoprawną decyzji stanowiły przepisy ustawy o pomocy społecznej. Zgodnie z art. 59 ust. 1 tej ustawy, decyzję o skierowaniu do domu pomocy społecznej i decyzję ustalającą opłatę za pobyt w domu pomocy społecznej wydaje organ gminy właściwej dla tej osoby w dniu jej kierowania do domu pomocy społecznej. W świetle przepisów art. 60 ust. 1-3 powoływanej ustawy, pobyt w domu pomocy społecznej jest odpłatny do wysokości średniego miesięcznego kosztu utrzymania (ust. 1). Średni miesięczny koszt utrzymania mieszkańca ustalają organy, o których mowa w pkt 1 - 3, w tym prezydent miasta (ust. 2). Ogłoszenie, o którym mowa w ust. 2, stanowi podstawę do ustalenia odpłatności za pobyt w domu pomocy społecznej od następnego miesiąca przypadającego po miesiącu, w którym zostało opublikowane. Do tego czasu odpłatność za pobyt w domu pomocy społecznej ustala się na podstawie ogłoszenia z roku poprzedniego (ust. 3).

Z przepisów art. 61 ust. 1-3 ustawy o pomocy społecznej wynika zaś, że obowiązani do wnoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej są w kolejności (ust. 1):

1. 1) mieszkaniec domu, a w przypadku osób małoletnich przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka,
2. 2) małżonek, zstępni przed wstępnymi,
3. 3) gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej
4. - przy czym osoby i gmina określone w pkt 2 i 3 nie mają obowiązku wnoszenia opłat, jeżeli mieszkaniec domu ponosi pełną odpłatność.

Opłatę za pobyt w domu pomocy społecznej wnoszą (ust. 2):

1. 1) mieszkaniec domu, nie więcej jednak niż 70% swojego dochodu, a w przypadku osób małoletnich przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka, nie więcej niż 70% tego dochodu;
2. 2) małżonek, zstępni przed wstępnymi - zgodnie z umową zawartą w trybie art. 103 ust. 2:
3. a) w przypadku osoby samotnie gospodarującej, jeżeli dochód jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej, jednak kwota dochodu pozostająca po wniesieniu opłaty nie może być niższa niż 300% tego kryterium,
4. b) w przypadku osoby w rodzinie, jeżeli posiadany dochód na osobę jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie, z tym że kwota dochodu pozostająca po wniesieniu opłaty nie może być niższa niż 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie;
5. 3) gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej - w wysokości różnicy między średnim kosztem utrzymania w domu pomocy społecznej a opłatami wnoszonymi przez osoby, o których mowa w pkt 1 i 2.

W przypadku niewywiązywania się osób, o których mowa w ust. 2 pkt 1, 2 i 2a, z obowiązku opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej opłaty te zastępczo wnosi gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej. Gminie przysługuje prawo dochodzenia zwrotu poniesionych na ten cel wydatków (ust. 3).

Zgodnie zaś z art. 103 ust. 2 ustawy o pomocy społecznej, kierownik ośrodka pomocy społecznej ustala w drodze umowy z małżonkiem, zstępnymi przed wstępnymi mieszkańca domu wysokość wnoszonej przez nich opłaty za pobyt tego mieszkańca w domu pomocy społecznej.

W świetle art. 104 ust. 3 powoływanej ustawy, wysokość należności podlegającej zwrotowi oraz termin zwrotu tej należności ustala się w drodze decyzji administracyjnej. Krąg osób, na których może spoczywać według kolejności obowiązek wnoszenia opłaty za pobyt bliskich w domu pomocy, wynika z art. 61 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej. Zasada kolejności przyjęta w tym przepisie oznacza, że w sytuacji, gdy osoba umieszczona w domu pomocy społecznej nie jest w stanie ponosić kosztów pobytu w placówce, obowiązek wnoszenia opłat spoczywa na małżonku, w następnej kolejności na zstępnych, w dalszej kolejności na wstępnych, a jeszcze w dalszej kolejności – na gminie, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej. Obowiązek wnoszenia opłat nie obciąża równocześnie wszystkich zobowiązanych wymienionych w art. 61 ust. 1 ww. ustawy. Przechodzi na nich w kolejności ustalonej w powołanym przepisie (zob. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 15 stycznia 2010 r., sygn. akt I OSK 1171/09; LEX nr 594941; dostępny w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, adres: www.nsa.gov.pl, w skrócie: CBOSA).

Zatem obowiązek ten wynika z mocy ustawy, ale w celu jego realizacji konieczne jest skonkretyzowanie tego obowiązku poprzez zawarcie stosownej umowy, o której mowa w art. 103 ust. 2 ustawy o pomocy społecznej, bądź też poprzez wydanie władczego aktu (decyzji konstytutywnej na podstawie jej art. 104 ust.

3) przez organ gminy, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej (zgodnie z art. 59 ust. 1 oraz art. 61 ust. 3 ups), jeżeli wystąpi sytuacja, o której mowa w art. 61 ust. 3 ww. ustawy. Toteż decyzja ustalająca odpłatność (wysokość należności podlegającej zwrotowi i termin zwrotu ten należności) może zostać wydana tylko wówczas, gdy osoby obowiązane do wnoszenia opłat nie wywiązują się z tego obowiązku.

Przenosząc powyższe na grunt rozpoznawanej sprawy wskazać należy, że ustalając dla I. K. wysokość odpłatność za pobyt jej ojca M. S. w Domu Pomocy Społecznej w S. organ tak pierwszej jak i drugiej instancji pominął regulacje zawarte w art. 104 ust. 4 ups.

Jakkolwiek organ odwoławczy ustosunkowując się do odwołania strony wniesionego od decyzji organu pierwszoinstancyjnego prawidłowo odczytał wniosek strony, to już nieprawidłowo dokonał jego rozpoznania. Organ ten wskazał, że I. K. wniosła o jej uchylenie i umorzenie postępowania, a tym samym – jak stwierdził – "o odstąpienie od obciążania jej odpłatnością za pobyt ojca M. S. w Domu Pomocy Społecznej". Natomiast odnosząc się do uzasadnienia wniosku strony podał, że podniosła w nim, że "zaskarżona decyzja narusza zasady współżycia społecznego i pozostaje w sprzeczności z orzeczeniem sądu powszechnego, który zwolnił ją z obowiązku alimentacyjnego".

Tymczasem – co wymaga zauważenia – zgodnie z art. 104 ust. 4 ups w przypadkach szczególnie uzasadnionych, zwłaszcza jeżeli żądanie zwrotu wydatków na udzielone świadczenie, z tytułu opłat określonych w ustawie oraz z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielanej pomocy, właściwy organ, który wydał decyzję w sprawie zwrotu należności, o których mowa w ust. 1, na wniosek pracownika socjalnego lub osoby zainteresowanej, może odstąpić od żądania takiego zwrotu, umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty.

Jednoznaczne brzmienie wskazanego przepisu, jak też ugruntowane w tym zakresie orzecznictwo sądowe nie pozostawia wątpliwości, że jego wykładni nie można dokonywać w oderwaniu od art. 104 ust. 1 tego aktu, co wynika z redakcji przepisów prawa. Z powyższego wynika, że w toku rozpoznawania sprawy dotyczącej ustalenia należności z tytułu wydatków na świadczenia z pomocy społecznej, z tytułu opłat określonych przepisami ustawy oraz z tytułu nienależnie pobranych świadczeń, organ obowiązany jest do jednoczesnego zbadania, czy nie zachodzą przesłanki do odstąpienia od żądania zwrotu zwłaszcza gdy wnosi o to strona. Zobowiązany jest tym samym ustalić, czy w odniesieniu do strony prowadzonego postępowania można twierdzić o występowaniu przypadku szczególnego, przejawiającego się zwłaszcza tym, że żądanie zwrotu świadczeń stanowiłoby dla niej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielanej pomocy.

Przy tym, dokonując takiej oceny należy mieć przy tym na uwadze, iż pomoc społeczna jest instytucją polityki państwa mającą na celu umożliwienie osobom i rodzinom przezwyciężanie trudnych sytuacji życiowych, których nie są one w stanie pokonać, wykorzystując własne uprawnienia, zasoby i możliwości - art. 2 ust. 1 ups (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 30 października 2008 r. sygn. akt I OSK 1863/2007, LexPolonica nr 1987280, a także wyrok NSA z dnia 18 marca 2011 r. I sygn. akt OSK 2065/10, Lex nr 1079747).

W orzecznictwie tym podkreśla się, że celem art. 104 ust. 4 ups jest ochrona osoby zobowiązanej do zwrotu pobranych świadczeń, co wiąże się z kolei z określoną w art. 100 ust. 1 tej ustawy zasadą kierowania się w postępowaniu w sprawie świadczeń z pomocy społecznej dobrem korzystających z niej osób.

Powyższe wskazuje, że wydanie decyzji o zwrocie nienależnie pobranych z pomocy społecznej świadczeń musi poprzedzać postępowanie wyjaśniające w odniesieniu do aktualnej sytuacji życiowej, rodzinnej i materialnej osoby zobowiązanej pod kątem możliwości zastosowania dobrodziejstw przewidzianych w art. 104 ust. 4 ups.

Należy podkreślić, że w związku z tym, iż ustawodawca w art. 104 ust. 4 ustawy przewidział obowiązek złożenia stosownego wniosku bądź przez pracownika socjalnego bądź przez samą stronę, a wniosek taki został złożony to zadaniem organu jest ustosunkowanie się jego zakresu. Nakaz takiego działania wynika bezpośrednio z art. 107 § 1 kpa wyrażającego wymogi uzasadnień wydawanych rozstrzygnięć. Prawidłowe uzasadnienie rozstrzygnięcia powinno umożliwiać stronie zapoznanie się z motywami, którymi kierował się organ, a także kontrolę prawidłowości rozstrzygnięcia przez sąd. Treść uzasadnienia winna obrazować szczegółowy tok rozumowania organu, które doprowadziło do wydania konkretnego rozstrzygnięcia, oraz wskazywać i wyjaśniać przesłanki faktyczne, jakimi kierował się organ podejmując konkretne rozstrzygnięcie.

W aktach administracyjnych przedmiotowej sprawy, jak też w treści wydanych decyzji brak jest tymczasem jakiegokolwiek śladu, by organ w ogóle odnosił się do treści art. 104 ust. 4 u.p.s., mimo, że strona skarżąca wskazywała na okoliczności skorzystania z zawartego w nim trybu.

W decyzji organu drugiej instancji jedynie zacytowano treść art. 64 ups. Nie wspominano przy tym o przeprowadzeniu przez ten organ jakichkolwiek czynności mających na celu zbadanie, czy nie zachodzą przesłanki do odstąpienia od żądania zwrotu świadczenia, ani też nie wspomniano, ani słowem, do jakich wniosków doszedł w tej mierze organ.

Konsekwencją powyższego jest to, że brak ustaleń, czy w niniejszej sprawie występują przesłanki powodujące, że mamy do czynienia z przypadkiem szczególnie uzasadnionym w rozumieniu art. 104 ust. 4 ups świadczy o tym, że rozpoznający sprawę organ pierwszej instancji uchybił zasadom uregulowanym w art. 7, art. 77 § 1 i art. 107 § 3 Kpa, nakazującym wyczerpujące ustalenie stanu faktycznego sprawy i jego przedstawienie w uzasadnieniu podjętego rozstrzygnięcia a organ odwoławczy zaaprobował to bezkrytycznie. Dopiero zaś dokładne wyjaśnienie wszystkich istotnych w sprawie okoliczności pozwala na prawidłowe zastosowanie art. 104 ust. 4 ups.

Podsumowując Sąd stwierdza, że braków tych nie dostrzegł organ odwoławczy, co z kolei świadczy o naruszeniu przez ten organ art. 138 § 1 pkt 1 Kpa.

Rozpoznając ponownie sprawę organ uwzględni obowiązki w zakresie ewentualnego dodatkowego postępowania dowodowego, jakie niesie ze sobą regulacja art. 104 ust. 4 ups i wyda stosowne do dokonanych ustaleń rozstrzygnięcie, z uzasadnieniem odpowiadającym wymogom art. 107 § 3 Kpa.

Na zakończenie godzi się podkreślić, że decyzja w sprawie odstąpienia od żądania zwrotu nienależnie pobranego świadczenia ma tzw. uznaniowy charakter, bowiem przepis art. 104 ust. 4 ups nie precyzuje co należy rozumieć pod pojęciem wskazanego w nim przypadku szczególnego. Oznacza to, że do organu należy kwestia oceny, czy występujące w sprawie okoliczności przemawiają w wystarczającym stopniu za zastosowaniem przewidzianych w powołanym przepisie rozwiązań. Nie jest to jednak równoznaczne z dowolnością w tym zakresie. Uzasadnienie podjętego rozstrzygnięcia winno zatem zawierać na tyle dokładne rozważania w aspekcie przesłanek świadczących o występowaniu w sprawie szczególnego przypadku bądź też jego braku, by adresat był przekonany o wyjaśnieniu wszelkich istotnych okoliczności w tym względzie.

Należy podkreślić, że wyżej zaprezentowane stanowisko jest zasadniczo ugruntowane w orzecznictwie sądów administracyjnych (patrz wyroki WSA w Poznaniu z dnia 12 czerwca 2013 r., sygn. akt IV SA/Po 152/13 i WSA w Szczecinie z dnia 03 kwietnia 2014 r., sygn. akt II SA/Sz 1313/13 – dostępne w internetowej bazie orzeczeń CBOSA). W tym miejscu Sąd wskazuje, że stanowisko zbieżne z prezentowanym wyraził WSA w Gliwicach w wyroku z dnia 30 stycznia 2015 r., sygn. akt IV SA/Gl 373/14, WSA w Szczecinie w wyroku z dnia 29 stycznia 2015 r., sygn. akt II SA/Sz 631/14.

Mając powyższe na uwadze Sąd uwzględnił skargę, działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c, art. 152 i art. 200 Ppsa w zw. z art. 7, art. 77 § 1, art. 107 § 3 Kpa i art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej.