Uzasadnienie
K. F. mieszkając na terenie gminy R. uzyskała prawo do zasiłku rodzinnego oraz dodatków do tego zasiłku, które utraciła od dnia [...] 2004 r. z powodu zmiany miejsca zamieszkania.
Wnioskiem z dnia [...] 2004 r. K. F. zwróciła się do Ośrodka Pomocy Społecznej w G. o przyznanie jej zasiłku rodzinnego na córkę I. i syna M. oraz dodatku z tytułu samotnego ich wychowywania i rozpoczęcia roku szkolnego. Z danych zawartych we wniosku i oświadczeniu wynika, iż strona jest mężatką, mieszka w domu piętrowym, gdzie teściowa zajmuje parter, a na piętrze w oddzielnym pokoju mieszka jej mąż, który nie pracuje, nie ma prawa do zasiłku dla bezrobotnych, nie osiąga dochodów i nie wychowuje ich wspólnych dzieci. Na podstawie oświadczenia strony z dnia [...] 2004 r. i zaświadczenia Urzędu Skarbowego z dnia [...] 2004r. ustalono, iż w roku 2002 strona nie uzyskała żadnego dochodu.
Nadto, na podstawie wyroku Sądu Rejonowego w W. z dnia [...] r. mąż strony zobowiązany został do płacenia alimentów na wspólne dzieci, ale ich nie płaci, dlatego ostatnie świadczenie z funduszu alimentacyjnego na rzecz obojga dzieci strona pobrała w miesiącu [...] 2004 r.
Decyzją z dnia [...] r. Nr [...], Kierownik Ośrodka Pomocy Społecznej w G., działając z upoważnienia Wójta, na podstawie art. 4, art. 5, art. 6, art. 7, art. 14 i art. 12 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2003 r., Nr 228, poz. 2255 z późn. zm.) i rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 5 marca 2004 r. w sprawie sposobu i trybu postępowania w sprawach o świadczenia rodzinne (Dz. U. z 2004 r., Nr 45, poz. 433), po rozpatrzeniu wniosku strony, przyznał jej od dnia [...] 2004 r. do dnia [...] 2005 r. zasiłek rodzinny w wysokości po [...] –zł. miesięcznie na córkę I., jak również na syna M., jednorazowy dodatek z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego w wysokości po [...],- zł. na każde z dzieci oraz dodatek z tytułu samotnego wychowywania dwojga dzieci od dnia [...] 2004 r. do dnia [...] 2005 r. w kwocie po [...],- zł. na każde z nich.
W jej uzasadnieniu organ pierwszej instancji wskazał, iż strona spełnia warunki określone w art. 60 ust. 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych do nabycia prawa do dodatku przez okres jednego roku tj. do dnia 30 kwietnia 2005 r., bowiem do dnia wejścia w życie ustawy o świadczeniach rodzinnych otrzymywała świadczenie z funduszu alimentacyjnego mimo pozostawania w związku małżeńskim. Ponadto pouczył stronę, że nienależnie pobrane świadczenia rodzinne podlegają zwrotowi w oparciu o treść art. 30 ust. 7 ustawy o świadczeniach rodzinnych.
Powyższa decyzja została zmieniona w dniu [...] r. decyzją nr [...], wydaną na podstawie art. 70 a ust. 1, 3, 4 i 5 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych. Dokonane w niej zmiany dotyczyły podwyższenia wysokości dodatku z tytułu samotnego wychowywania przez stronę dwojga dzieci w okresie od dnia [...] do dnia [...] 2004 r. o kwotę [...],- zł. na każde z nich, tj. do łącznej wysokości [...],- zł. miesięcznie.
Postanowieniem z dnia [...] r. nr [...], wydanym na podstawie art. 145 § 1, art. 147, art. 149 § 1 i art. 150 § 2 K.p.a., organ pierwszej instancji wznowił z urzędu postępowanie w sprawie ustalenia uprawnień do zasiłku rodzinnego oraz dodatków do zasiłku rodzinnego zakończonego decyzją z dnia [...] r. W jego uzasadnieniu wyjaśnił, iż zlecił przeprowadzenie wywiadu, celem wyjaśnienia sytuacji rodzinnej strony i faktu samotnego wychowania dzieci oraz wezwał męża do złożenia wyjaśnień na tą okoliczność, w oparciu o art. 50 K.p.a.
Równocześnie postanowieniem z dnia [...] r. nr [...], wydanym na podstawie art. 150 i art. 152 Kodeksu postępowania administracyjnego wstrzymano z urzędu od miesiąca [...] 2005 r. wykonanie decyzji ustalającej prawo do zasiłku rodzinnego i dodatków do zasiłku rodzinnego z dnia [...] 2004 r. w części dotyczącej dodatku z tytułu samotnego wychowywania dzieci przez stronę z uwagi na powzięte wątpliwości, co sytuacji rodzinnej strony i faktu samotnego ich wychowania. W ustawowym terminie strona złożyła zażalenie na to postanowienie, które po rozpatrzeniu zostało w dniu [...] 2005 r. utrzymane w mocy przez postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławcze w K. nr [...].
Decyzją z dnia [...] r. nr [...] Kierownik Ośrodka Pomocy Społecznej w G. z dniem [...] r. uchylił decyzję własną z dnia [...] r. Nr [...], zmienioną decyzją z dnia [...] r. nr [...], w części dotyczącej dodatku z tytułu samotnego wychowywania dzieci I. i M. F. i orzekł o odmowie przyznania dodatku z tytułu ich samotnego wychowywania oraz nadał jej rygor natychmiastowej wykonalności. Przedmiotowa decyzja wydana została w oparciu o art. 145, art. 146, art. 149 § 2 i art. 151 K.p.a., jej materialnoprawną podstawę stanowił przepis art. 12, art. 30 i art. 48 ustawy o świadczeniach rodzinnych. W uzasadnieniu tego rozstrzygnięcia organ powołał się na treść przepisów powołanych w jego podstawie prawnej i uznał, iż ze złożonych przez stronę w trakcie wywiadu oświadczeń wynika, że strona i jej mąż zamieszkują w jednym mieszkaniu i razem stanowią rodzinę, posiadają wspólną kuchnię, zajmują osobne pokoje, małżonek pracuje dorywczo i interesuje się dziećmi, pyta o ich wyniki w nauce, kupuje im słodycze, a rodzinie strony pomaga teściowa, która płaci wodę i podatek oraz kupuje opał.
Nadto w obecności pracowników socjalnych strona zaznaczyła, że "tego wszystkiego by nie robiła, gdyby tego nie trzeba było robić by otrzymać dodatek z tytułu samotnego wychowania" i odmówiła okazania pokoju zajmowanego rzekomo przez męża. Dodatkowo wezwany do złożenia wyjaśnień mąż strony oświadczył, że wspólnie nie wychowują dzieci, ponieważ "bez przerwy nie ma" go w domu, gdyż wyjeżdża do pracy na tydzień lub dwa tygodnie. Zaznaczył również, że w zależności od sytuacji przebywa w różnych pokojach mieszkania, przyczynia się do utrzymania dzieci poprzez zakup żywności i prace gospodarcze, a święta spędza razem z rodziną. Strona po zapoznaniu się z oświadczeniami męża, w dniu [...] 2005 r. poinformowała, że rozpoczęła starania o orzeczenie separacji, ale nie wystąpiła o określenie sposobu korzystania ze wspólnego mieszkania. Wobec zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego organ pierwszej instancji wywiódł, że strona prowadzi wspólne gospodarstwo domowe i wychowuje dzieci z mężem, który nie ma ograniczonej władzy rodzicielskiej i współprzyczynia się do utrzymania rodziny w formie adekwatnej do jego sytuacji majątkowej, a jego charakter pracy i częste wyjazdy nie mogą być okolicznością, która decyduje o fakcie samotnego wychowania dzieci przez stronę.
Akcentował, iż część wyjaśnień strony stoi w sprzeczności z oświadczeniami męża, który nie potwierdził, że zajmuje oddzielny pokój, ale poinformował, że przebywa w różnych pokojach, w których także znajdują się rzeczy strony. W ocenie organu samo subiektywne przekonanie strony i złożone w dacie złożenia wniosku oświadczenie o nie wychowywaniu dzieci wspólnie z ich ojcem nie jest przesłanką wystarczającą do udowodnienia faktu samotnego ich wychowywania. Zdaniem organu wspólne wychowywanie dzieci przez stronę i jej męża istniało w dniu wydania uchylnej decyzji, ale ich ujawnienie miało miejsce już po jej wydaniu, co uzasadnia częściową zmianę wcześniej podjętego w sprawie rozstrzygnięcia i nie uwzględnienie okoliczności faktycznych zaistniałych po tym dniu, związanych ze złożeniem przez stronę wniosku o separację.
W odwołaniu wniesionym w dniu [...] 2005 r. strona wyraziła niezadowolenie z otrzymanej decyzji i domagała się wypłaty zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowywania dzieci, jej zdaniem niesłusznie wstrzymanego, bowiem ojciec jej dzieci mieszka pod tym samym adresem, co strona, ale prowadzi odrębne gospodarstwo domowe, nie łoży na ich utrzymanie i ich nie wychowuje.
Zaskarżoną decyzją z dnia [...] r. nr [...], wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 K.p.a. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K. utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji. W jej uzasadnieniu wskazało, iż w oparciu o art. 60 ust. 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych, jeżeli osoba spełnia warunki określone w tej ustawie i do dnia wejścia w życie tej ustawy otrzymywała świadczenie z funduszu alimentacyjnego, nabywa prawo do dodatku z tytułu samotnego wychowywania dziecka, o którym mowa w art. 12, przez okres jednego roku. Podzielając ustalenia faktyczne i rozważania prawne dokonane przez organ pierwszej instancji podniósł, że strona tylko wówczas spełniłaby powołane warunki, gdyby nie wychowywała dzieci wraz z ich ojcem oraz nie była mężatką.
W skardze wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego skarżąca oświadczyła, iż nie zgadza się z rozstrzygnięciem organu odwoławczego i domagała się przyznania jej wnioskowanego świadczenia. Powołała się jeszcze raz na okoliczność, że nie wychowuje dzieci wspólnie z mężem, który nadużywa alkoholu, co było powodem jej wyprowadzenia się z domu w [...] r., ale z przyczyn ekonomicznych podczas wakacji 2004 r. zmuszona była do powrotu do domu teściowej. Akcentowała, że prowadzi odrębne gospodarstwo domowe, a w dniu [...] r. Sąd Rejonowy w R. orzekł jej separację z mężem.
W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K. wniosło o jej oddalenie nie znajdując podstaw do zmiany zajętego w sprawie stanowiska i powtórzyło argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji uznając, że brak jest podstaw do uznania skarżącej za osobę samotnie wychowującą dzieci.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Skarga zasługuje na uwzględnienie.
Zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 z późn. zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli przepisy ustawy nie stanowią inaczej. Tylko w przypadku naruszeń prawa, określonych w art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sadami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 z późn. zm. powoływanej dalej jako "ustawa p.p.s.a."), Sąd może zaskarżoną decyzje uchylić, stwierdzić jej nieważność lub niezgodność z prawem.
Jednocześnie w oparciu o art. 134 § 1 ustawy p.p.s.a. sąd dokonuje z urzędu kontroli rozstrzygnięć administracji publicznej pod względem ich zgodności z prawem i nie jest związany w tym zakresie zarzutami, podstawą prawną i wnioskami sformułowanymi w skardze, co miało miejsce w rozpatrywanej sprawie.
Kwestię uprawnień do świadczeń rodzinnych reguluje obecnie ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. Nr 228, poz. 2255 z późn. zm.), a przepisy tego aktu prawnego mają charakter bezwzględnie obowiązujący.
W rozpoznawanej sprawie należy mieć przede wszystkim na względzie to, iż skarżąca przedmiotem zaskarżenia uczyniła decyzję organu odwoławczego z dnia [...] r. nr [...], która utrzymała w mocy decyzję z dnia [...] r. nr [...] Kierownika Ośrodka Pomocy Społecznej w G., który z dniem [...] r. uchylił decyzję własną z dnia [...] r. Nr [...], zmienioną decyzją z dnia [...] r. nr [...], w części dotyczącej dodatku z tytułu samotnego wychowywania dzieci I. i M. F. i orzekł o odmowie przyznania skarżącej dodatku z tytułu ich samotnego wychowywania.
Z analizy akt administracyjnych bezspornie wynika, że powodem wydania powołanych decyzji było ustalenie, w wyniku wznowienie postępowania administracyjnego, że skarżąca w dniu złożenia wniosku o przyznanie dodatku z tytułu samotnego wychowywania dzieci mieszkała wraz z mężem, który uczestniczył w wychowaniu ich wspólnych dzieci, a okoliczność ta nie była znana organowi pierwszej instancji w dacie wydania przez niego decyzji z dnia [...] r. Nr [...].
W tym miejscu zauważyć trzeba, iż w dacie wydania zaskarżonej decyzji, jak i decyzji Kierownika Ośrodka Pomocy Społecznej w G. z dnia [...] r. Nr [...], przepis art. 3 pkt 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych stanowił, że samotne wychowywanie dziecka - oznacza to wychowywanie dziecka przez pannę, kawalera, osobę pozostającą w separacji, orzeczonej prawomocnym wyrokiem sądu, osobę rozwiedzioną, wdowę lub wdowca, jeżeli wspólnie nie wychowuje dziecka z ojcem lub matką dziecka.
Zatem skarżąca już w dacie złożenia wniosku, jako osoba pozostająca w związku małżeńskim, nie spełniała przesłanek do uzyskania wnioskowanego świadczenia na podstawie przepisu art. 12 w związku z art. 3 pkt 17 i art. 60 ust. 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych, o czym organ powziął wiadomość na podstawie treści wniosku skarżącej z dnia [...] r.
Wobec powyższego organ administracji wadliwie wznowił postępowanie, bowiem fakt, że skarżąca jest mężatką nie był nową okolicznością faktyczną w sprawie lub nowym dowodem istniejącym w dacie wydania przez organ pierwszej instancji decyzji z dnia [...] r. Nr [...] i to nie znanym temu organowi (art. 145 § 1 pkt 5 K.p.a.).
Dodatkowo istotnym naruszeniem prawa przez ten organ było nadanie rygoru natychmiastowej wykonalności decyzji z dnia [...] r. nr [...], bowiem nadanie go decyzji odmawiającej przyznania świadczenia budzi zastrzeżenia, zwłaszcza, gdy nie rozważono żadnej z przesłanek wymienionych w art. 108 § 1 K.p.a..
Jednakże wyrokiem z dnia 18 maja 2005 r. sygn. K 16/04 (publ. OTK-A 2005/5/51) Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że art. 3 pkt 17, art. 8 pkt 3 i 4, art. 11 i art. 12 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. Nr 228, poz. 2255 oraz z 2004 r. Nr 35, poz. 305, Nr 64, poz. 593 i Nr 192, poz. 1963) są niezgodne z art. 18, art. 32 ust. 1, art. 71 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz z art. 27 Konwencji o prawach dziecka, przyjętej przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych dnia 20 listopada 1989 r. (Dz. U. z 1991 r. Nr 120, poz. 526 oraz z 2000 r. Nr 2, poz. 11), a nadto określił, że przepisy te tracą moc z dniem 31 grudnia 2005 r.
Stosownie do brzmienia art. 190 ust. 4 Konstytucji RP orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego o niezgodności z Konstytucją aktu normatywnego, na podstawie którego zostało wydane prawomocne orzeczenie sądowe, ostateczna decyzja administracyjna lub rozstrzygnięcie w innych sprawach, stanowi podstawę do wznowienia postępowania, uchylenia decyzji lub innego rozstrzygnięcia, na zasadach i w trybie określonym dla danego postępowania. Stanowi on zatem zasadę wzruszalności orzeczeń, rozstrzygnięć i decyzji wydanych na podstawie aktów normatywnych uznanych za sprzeczne z Konstytucją RP. Tym samym podjęte w sprawie rozstrzygnięcia nie stają się nieważne z mocy prawa, ale konieczne jest przeprowadzenie odpowiedniego postępowania, by wykazać uchylenie, zmianę lub ich unieważnienie.
W odniesieniu do decyzji administracyjnych właściwy tryb ich wyeliminowania z obrotu prawnego, w razie orzeczenia niezgodności z Konstytucją RP aktu normatywnego, na podstawie którego wydana została decyzja, określa art. 145 a § 1 Kodeksu postępowania administracyjnego. Przepis ten stanowi, że można żądać wznowienia postępowania również w przypadku, gdy Trybunał Konstytucyjny orzekł o niezgodności aktu normatywnego z Konstytucją RP.
Reasumując, stwierdzona przez Trybunał Konstytucyjny utrata mocy obowiązującej powołanych w jego orzeczeniu przepisów stanowi naruszenie prawa będące podstawą do wznowienia postępowania administracyjnego w trybie art. 145 a § 1 K.p.a. i powoduje uwzględnienie skargi, niezależnie od tego, czy uchybienie to miało wpływ na wynik rozpatrywanej sprawy.
Przy ponownym rozpatrzeniu sprawy organ administracji uwzględni stan faktyczny, który miał w niej miejsce i wyda prawidłowe rozstrzygnięcie w oparciu o przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych obowiązujące po dniu 31 grudnia 2005 r.
W tym stanie rzeczy, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. b ustawy p.p.s.a., orzeczono jak w sentencji, a zakres, w jakim uchylone decyzje nie podlegają wykonaniu, ustalono zgodnie z art. 152 ustawy p.p.s.a.