Uzasadnienie
Decyzją z dnia [...] Prezydent Miasta C. określił dłużnikowi A.K. należności do zwrotu w kwocie [...] zł wraz z odsetkami z tytułu wypłaconych przez ten organ administracyjny świadczeń z funduszu alimentacyjnego na rzecz osób uprawnionych – E., I. i O.K. w okresie od [...] do [...]. Rozstrzygnięcie to zostało wydane na podstawie art. 27 ust. 1-3 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (j.t. Dz. U. Nr 1 z 2009 r., poz. 7 ze zm.), dalej: ustawa o pomocy i zostało utrzymane w mocy decyzją Samorządowego Kolegium Odwoławczego w C. z dnia [...]. Wymienione wyżej decyzje obu instancji zostały uchylone wyrokiem tut. Sądu z dnia 13 września 2012 r., sygn. akt IV SA/Gl 1269/11, wydanym na skutek skargi A.K.
Sąd uznał w szczególności, że nie została należycie wyjaśniona, podnoszona przez skarżącego, kwestia pobierania przez osoby uprawnione również alimentów od ich dziadków, a rodziców skarżącego. Sąd podważył stanowisko organów, że w świetle ustawy o pomocy alimenty te, bez względu na okoliczności ich przyznania, nie rzutują na sytuację dłużnika alimentacyjnego. Wskazał, że zasądzenie alimentów od dziadków uprawnionego nie uchyla obowiązku alimentacyjnego rodzica, jednakże w razie, gdy alimenty te realizowane są w miejsce obowiązku podmiotów zobowiązanych w pierwszej kolejności, to wątpliwa jest legalność decyzji o ustaleniu prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Wypłacone z funduszu środki traciłyby charakter pomocniczości, a stałyby się współfinansowaniem. Dlatego też Sąd nakazał, by przy ponownym rozpatrywaniu sprawy dokonano ustalenia przyczyn, dla których obciążono obowiązkiem alimentacyjnym dziadków uprawnionych do alimentów.
Jeżeli okaże się, że dziadkowie dostarczali środki utrzymania swoim wnukom zastępując skarżącego, to konieczne będzie obliczenie tych kwot i uwzględnienie ich przy wydawaniu decyzji na podstawie art. 27 ust. 1 ustawy o pomocy.
Po ponownym rozpatrzeniu sprawy decyzją z dnia [...] organ I instancji określił A.K. należność do zwrotu w kwocie [...] zł wraz z odsetkami. Snując rozważania odnośnie normy z art. 132 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (krio) organ uznał, że stosunek alimentacyjny łączący ojca z dziećmi i stosunek alimentacyjny łączący dziadków z wnukami to odrębne stosunki prawne, mimo że niemożność realizacji pierwszego determinuje możliwość powstania drugiego. Nie ma zatem możliwości uznania alimentów wypłaconych przez W. i E.K. jako zmniejszających dług A.K. wobec Skarbu Państwa z tytułu świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego. Organ podkreślił, że rodzice dłużnika mają wobec niego roszczenie regresowe w zakresie wypłaconych wnukom alimentów. Następnie organ przedstawił wyliczenie należności do spłaty przez dłużnika alimentacyjnego, uwzględniające jego wpłatę oraz środki uzyskane w toku egzekucji.
Zaskarżoną decyzją, wydaną na skutek odwołania strony, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w C. w trybie art. 138 § 1 pkt 1 kpa utrzymało w mocy decyzję I instancji. Kolegium stwierdziło, że organ podstawowego stopnia zebrał materiał dowodowy wskazany w poprzednim wyroku, a swoje stanowisko oparł głównie na oświadczeniach złożonych przez osoby uprawnione do alimentów, według których alimenty od dziadków miały charakter uzupełniający. Kolegium podzieliło to stanowisko. Z jednej strony wskazało na uporczywe uchylanie się przez A.K. od obowiązku alimentacyjnego, a z drugiej zauważyło,. iż dziadkowie dobrowolnie zgodzili się na płacenie alimentów, gdyż podpisali ugody sądowe, w których nie ma mowy o zastępczym charakterze alimentów. Co prawda może to wynikać z uzasadnienia wyroku uchylającego obowiązek alimentacyjny wobec dziadków, ale został on podjęty w nowym stanie faktycznym i prawnym. Kolegium uwzględniło przy tym oświadczenia wnuczek opowiadające się za uzupełniającym celem wytoczonego powództwa przeciwko ich dziadkom.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego A.K. wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji. Skarżący zakwestionował przede wszystkim ustalenia dotyczące charakteru alimentów płaconych na rzecz osób uprawnionych przez jego rodziców a nadto ustalenie odsetek za okres wsteczny. Wskazywał również na uchybienia proceduralne obejmujące poszczególne postępowania, w tym i egzekucyjne.
Odpowiadając na skargę organ odwoławczy postulował jej oddalenie, podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Skarga okazała się zasadna, bowiem zaskarżona decyzja zapadła z naruszeniem przepisów postępowania, mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W szczególności Kolegium wadliwie rozpatrzyło zebrany materiał dowodowy i z uchybieniem przepisom art. 77 § 1, 80 i 107 § 3 kpa dokonało ustaleń z przekroczeniem swobodnej oceny dowodów.
W pierwszej kolejności wskazać należy, że Kolegium w swoich motywach wypaczyło stanowisko organu I instancji, który jednoznacznie nie określił charakteru alimentów płaconych przez rodziców skarżącego. Mianowicie organ ten co do zasady wyłączył możliwość wpływu obowiązku alimentacyjnego, nałożonego w trybie art. 132 krio na osoby zobowiązane do alimentacji w dalszej kolejności na wysokość należności obciążających dłużnika alimentacyjnego na gruncie ustawy o pomocy. Pogląd ten jest sprzeczny z oceną prawną wyrażoną w poprzednim wyroku z dnia 13 września 2012 r., a więc organ I instancji dopuścił się ewidentnego naruszenia art. 153 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (j.t. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), dalej: ppsa, czego Kolegium nie zauważyło. Organ podstawowego stopnia co prawda zawarł stwierdzenie o uzupełniającym charakterze alimentów, ale uczynił to przy relacjonowaniu treści poszczególnych dowodów, w części uzasadnienia decyzji poprzedzającej ustalenia stanu faktycznego, w których już nie ma mowy o owym charakterze alimentów, a nawet przeciwnie – wywód organu o roszczeniu regresowym rodziców skarżącego w stosunku do niego wskazuje na zastępczy rodzaj alimentów, bo tylko takie alimenty objęte są dyspozycją art. 140 krio w przypadku osób zobowiązanych do alimentacji w dalszej kolejności.
Z kolei samodzielne ustalenia Kolegium na omawiane okoliczności są sprzeczne ze zgromadzonym materiałem dowodowym. Wynika to poniekąd z błędnego określenia przez ten organ pojęcia alimentów zastępczych, które odniósł do sytuacji, gdy osoba zobowiązana do alimentacji w pierwszej kolejności nie jest w stanie uczynić zadość swojemu obowiązkowi. Tymczasem właśnie w takich przypadkach w grę wchodzą alimenty uzupełniające. Jest to bowiem sytuacja, gdy nie można na osobę zobowiązaną w pierwszej kolejności nałożyć obowiązku odpowiadającego usprawiedliwionym potrzebom uprawnionego do alimentów, w związku z czym ustalone alimenty są niewystarczające i mogą być uzupełnione świadczeniami obciążającymi zobowiązanych w dalszej kolejności.
Natomiast alimenty zastępcze ujęte są w dalszej części hipotezy art. 132 krio, a więc odnoszą się do przypadków, gdy uzyskanie na czas potrzebnych środków utrzymania od głównego dłużnika alimentacyjnego jest niemożliwie lub połączone z nadmiernymi trudnościami. Oznacza to, że zasadniczo alimenty nałożone na tego dłużnika są wystarczające dla zaspokojenia usprawiedliwionych potrzeb uprawnionego, ale nie może on z nich korzystać, gdyż ich wyegzekwowanie jest co najmniej utrudnione we właściwym czasie. Alimenty nałożone na inne osoby zastępują wówczas te pierwsze i podlegają możliwości zwrotu przewidzianej w art. 140 krio. Błędna wykładnia wymienionych przepisów prawa materialnego skutkowała wadliwymi ustaleniami Kolegium. Skoro bowiem wskazało ono samo, że alimenty nałożone na skarżącego nie były ściągane mimo wszczęcia egzekucji komorniczej i wobec uporczywego uchylania się od obowiązku alimentacyjnego wszczęto przeciwko niemu postępowanie karne, to już te okoliczności są wystarczające do wnioskowania, że uprawnione wystąpiły przeciwko dziadkom z roszczeniami alimentacyjnymi tylko ze względu na niemożliwość uzyskania środków utrzymania ze strony skarżącego.
Potwierdzają to dokumenty, które nakazał wziąć pod uwagę Sąd w poprzednim wyroku. I tak w pozwie o alimenty przeciwko dziadkom uprawnione podkreśliły, że ich ojciec w najmniejszym stopniu nie partycypuje w kosztach utrzymania rodziny i domagały się alimentów w takiej wysokości, na jaką opiewał tytuł egzekucyjny skierowany przeciwko skarżącemu. Z kolei w wyroku uchylającym obowiązek alimentacyjny W.K. Sąd Rejonowy w C. wyraźnie podał, że zasadność powództwa wynika z tego, że poprzednio skarżący nie łożył na utrzymanie córek, a obecnie obowiązek ten jest spełniany w pełnej wysokości, przy czym bez znaczenia jest, czy następuje to bezpośrednio przez zobowiązanego, a ważne jest to, że uprawnione otrzymują alimenty w wysokości ustalonej przez Sąd. Organy orzekające dysponowały tymi dokumentami przedstawiającymi spójnie okoliczności świadczące o zastępczej alimentacji rodziców skarżącego.
Sąd dodatkowo dopuścił dowód z całości akt spraw alimentacyjnych, które jedynie potwierdzają taki stan rzeczy. I tak w protokole rozprawy, na której w drodze ugody nałożono alimenty na E.K. matka uprawnionych wskazała na bezskuteczność egzekucji komorniczej. Fakt niewywiązywania się skarżącego z obowiązku alimentacyjnego podawany był również w postanowieniach sądowych obu instancji w przedmiocie zabezpieczenia powództwa przeciwko W.K. Z kolei powództwa o uchylenie obowiązku alimentacyjnego były oparte na twierdzeniu, że uprawnione pobierają świadczenie z funduszu alimentacyjnego w wysokości alimentów należnych od skarżącego. Powództwa te zostały uznane przez pozwane wnuczki powodów. To uznanie jest potwierdzeniem przez uprawnione zastępczego charakteru alimentów obciążających ich dziadków.
W świetle całokształtu materiału dowodowego oparcie się przez Kolegium wyłącznie na obecnie złożonych oświadczeniach tych wnuczek nastąpiło z jaskrawym przekroczeniem swobodnej oceny dowodów. Jednocześnie podkreślić należy, że kwestia charakteru omawianych alimentów jednoznacznie została określona w prawomocnym wyroku sądu powszechnego, zasadniczo właściwym do oceny prawnej tej problematyki z zakresu prawa rodzinnego (art. 1 i 2 § 1 kpc). W tym aspekcie zaskarżona decyzja narusza również art. 365 § 1 kpc, według którego organy administracji publicznej są związane prawomocnymi orzeczeniami sądu powszechnego. Wbrew stanowisku Kolegium wyrok uchylający obowiązek alimentacyjny opiera się na porównaniu sytuacji faktycznej i prawnej istniejącej w chwili nakładania obowiązku alimentacyjnego z sytuacją występującą w chwili orzekania o uchyleniu tego obowiązku, a nie bazuje wyłącznie na aktualnym stanie faktycznym i prawnym.
Tak więc w żaden sposób nie można podzielić stanowiska organu odwoławczego co do uzupełniającego charakteru przedmiotowych alimentów płaconych przez E. i W.K. W rezultacie zaktualizowały się wskazania poprzedniego wyroku o konieczności obliczenia kwot tych alimentów i uwzględnienia ich przy wydawaniu decyzji na podstawie art. 27 ust. 1 ustawy o pomocy. Obciążająca skarżącego należność musi być zatem ponownie określona z uwzględnieniem zarówno powyższych okoliczności, jak i ewentualnych dalszych wpłat jakie mogły być dokonane na poczet jego zadłużenia.
Odnosząc się do pozostałych wątków poruszanych w skardze wskazać wypadnie, iż odsetki od należności dłużnika alimentacyjnego przewiduje art. 27 ust. 1 ustawy o pomocy i są one naliczane w sposób określony w kolejnym ustępie tego artykułu. Natomiast w ramach niniejszej sprawy Sąd nie ocenia prawidłowości postępowania w przedmiocie przyznania świadczeń z funduszu alimentacyjnego, ani postępowania egzekucyjnego, o ile nie wpływają one na jej wynik.
Z wcześniej podanych przyczyn na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c oraz art. 152 ppsa orzeczono, jak w sentencji. Kierunek dalszego procedowania organu wynika wprost z przedstawionych motywów.
sw