Uzasadnienie
Decyzją Prezydenta Miasta C. z dnia [...] orzeczono o obowiązku zwrotu przez A. D. kwoty [...] zł z tytułu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych na dziecko A. D. w okresie od dnia [...] do [...], w tym zasiłku rodzinny w łącznej kwocie [...] zł, dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego w kwocie [...] zł. Jednocześnie określił termin zwrotu wyżej wymienionych należności na [...].
W uzasadnieniu organ wskazał, iż w toku czynności wyjaśniających ustalono, iż A. D. uczęszcza na zajęcia dydaktyczne z zakresu programu nauczania Liceum Ogólnokształcącego dla Dorosłych prowadzonego w systemie eksternistycznym, a zatem nie przysługuje mu prawo do zasiłku rodzinnego i tym samym pobierał nienależne świadczenie i istniej obowiązek jego zwrotu.
W odwołaniu od powyższej decyzji A. D. przedstawiając trudną sytuację swojej rodziny wnosiła o umorzenie powyższej kwoty lub rozłożenie tej kwoty na raty.
Decyzją Nr [...] z dnia [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w C. działając na mocy art.138 § 1 pkt. 1 k.p.a. utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję.
W uzasadnieniu wskazano, iż w myśl uregulowań prawnych zawartych wart. 30 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych, osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. Za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się:
1/ świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania;
2/ świadczenia rodzinne przyznane lub wypłacone na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą te świadczenia.
Przenosząc te rozważania na grunt rozpoznawanej sprawy, Kolegium zauważyło, że w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji podano, że decyzją z dnia [...] przyznano A. D. prawo do świadczeń rodzinnych na dwoje dzieci: A. D. i D. D., w tym: prawo do zasiłku rodzinnego na okres od [...] do [...]na syna A. D. i na okres od [...] do [...] na syna D. D. wraz z dwoma dodatkami do zasiłku rodzinnego z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego. Jednocześnie zaznaczono, że w toku czynności wyjaśniających ustalono, iż A. D. uczęszcza na zajęcia dydaktyczne z zakresu programu nauczania Liceum Ogólnokształcącego dla Dorosłych prowadzonego w systemie eksternistycznym.
W związku z tym decyzja z dnia [...] organ I instancji uchylił w/wym. decyzje z dnia [...] w części dotyczącej prawa do świadczeń rodzinnych A. D. Organ wskazał powołując się na art. 6 w związku z art. 3 pkt 18 ustawy o świadczeniach rodzinnych podkreślono, że nauka dziecka odbywająca się w systemie eksternistycznym, korespondencyjnym lub w charakterze wolnego słuchacza nie uprawnia do zasiłku rodzinnego, a zgodnie z art. 6 ust. 1 pkt 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych po ukończeniu przez dziecko 18 roku życia zasiłek rodzinny przysługuje, jeżeli dziecko kontynuuje naukę w szkole.
Organ podniósł, iż wyjaśnienie zawartych w ustawie wyrażeń ustawodawca zamieścił wart. 3, który określa w punktach 18 i 19, że pod pojęciem szkoły należy rozumieć: "szkołę podstawową, gimnazjum, szkołę ponadpodstawową i ponadgimnazjalną oraz szkołę artystyczną, w której realizowany jest obowiązek szkolny i obowiązek nauki, a także specjalny ośrodek szkolno - wychowawczy, specjalny ośrodek wychowawczy dla dzieci i młodzieży wymagających stosowania specjalnej organizacji nauki, metod pracy i wychowania oraz ośrodek umożliwiający dzieciom i młodzieży upośledzonym umysłowo w stopniu głębokim realizację obowiązku szkolnego i obowiązku nauki.
W tym kontekście Kolegium podzieliło stanowisko organu I-instancji, że skoro syn odwołującej uczęszcza na zajęcia dydaktyczne z zakresu programu nauczania Liceum Ogólnokształcącego dla Dorosłych prowadzonego w systemie eksternistycznym, to nie przysługuje mu prawo do zasiłku rodzinnego i tym samym pobierał nienależne świadczenie.
Organ odwoławczy podkreślił, iż ponieważ A. D. wnosiła w odwołaniu o umorzenie kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych lub rozłożenie tej kwoty na raty, to organ I instancji winien rozważyć możliwość umorzenia lub rozłożenia powyższych należności na dogodne raty.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego A D. wskazała, iż nie zgadza się z zaskarżoną decyzją. Podkreśliła, iż została wprowadzona w błąd przez pracownika MOPS-u. Nadto podniosła, iż nie została pouczona o prawie do braku do pobierania przedmiotowych świadczeń. Podkreśliła swoją trudną sytuację materialną i rodzinną, wnosiła o umorzenie należności.
W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w motywach zaskarżonego orzeczenia.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Skarga musiała odnieść skutek.
W punkcie wyjścia należy wskazać, że zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. Nr 153 poz.1269) Sąd ten sprawuje w zakresie swojej właściwości kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym § 2 wspomnianego przepisu stanowi, iż kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Z brzmienia art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270) wynika natomiast, że w przypadku, gdy Sąd stwierdzi, bądź to naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, bądź to naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, bądź wreszcie inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, wówczas - w zależności od rodzaju naruszenia – uchyla decyzję lub postanowienie w całości lub w części, albo stwierdza ich nieważność bądź niezgodność z prawem.
Cytowana regulacja prawna nie pozostawia zatem wątpliwości co do tego, że zaskarżona decyzja lub postanowienie mogą ulec uchyleniu tylko wtedy, gdy organom administracji publicznej można postawić uzasadniony zarzut naruszenia prawa, czy to materialnego, czy to procesowego, jeżeli naruszenie to miało, bądź mogło mieć wpływ na wynik sprawy. Przy tym z mocy art. 134 § 1 cytowanej ustawy tejże kontroli legalności dokonuje także z urzędu, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. Nr 228. poz. 2255 ze zm.) określa warunki nabywania prawa do świadczeń rodzinnych oraz zasady ustalania przyznawania i wypłacania tych świadczeń.
Zgodnie z art. 30 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych osoba, która pobrała nienależne świadczenia rodzinne jest zobowiązana do ich zwrotu.
Po myśli przepisu art. 30 ust. 2 za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się:
1/ świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania, 2/ świadczenia rodzinne przyznane lub wypłacone na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą te świadczenia.
Oczywistym jest, iż w przedmiotowej sprawie nie zachodzi sytuacja o której mowa w pkt. 2 ust. 2 art. 30 ustawy o świadczeniach rodzinnych.
W przedmiotowym przypadku nie mamy też do czynienia w sytuacja opisaną w pkt. 1 wyżej cyt. przepisu prawa, albowiem bez najmniejszej ku temu wątpliwości przedmiotowe świadczenia rodzinne wypłacone zostało mimo istnienia okoliczności powodujących pierwotny brak prawa do jego pobierania (a nie mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do jego pobierania), a nadto skarżąca, która przedstawiła organowi I instancji pełną informację na temat okoliczności pobierania nauki przez syna A., nie została pouczona o braku prawa do pobierania przedmiotowego świadczenia.
Strona skarżąca poinformowała organ w dniu [...] (data wpływu pisma [...] z dnia [...] do organu I instancji) zgodnie z podpisanym przez nią w dniu [...] - zawartym w części V "wniosku o ustalenie prawa do zasiłku rodzinnego oraz dodatków do zasiłku rodzinnego" - pouczeniem o obowiązku niezwłocznego powiadamiania organu o wszelkich zdarzeniach mających wpływ na prawo do przyznanych świadczeń rodzinnych (a zatem na 4 dni przed wydaniem decyzji przyznającej świadczenie na syna A. D.), iż syn uczęszcza na zajęcia dydaktyczne z zakresu programu nauczania Liceum Ogólnokształcącego dla Dorosłych prowadzone w systemie eksternistycznym.
Oczywistym zatem jest, iż rolą organu I instancji było w tej sytuacji wydanie decyzji odmawiającej przyznania świadczeń rodzinnych na rzecz A. D., albowiem w zaistniałej sytuacji skarżąca nie mogła w ogóle nabyć prawa do pobierania przedmiotowych świadczeń rodzinnych.
Okoliczności na które powołuje się organ – wbrew jego twierdzeniom - nie zaistniały bowiem w okresie pobierania tych świadczeń, lecz istniały jeszcze przed wydaniem decyzji przyznającej świadczenia rodzinne, a więc w okresie kiedy przedmiotowego świadczenia jeszcze nie przyznano (decyzja przyznająca świadczenie materialnie nie istniała).
Z powyższego wynika zatem wprost, iż skarżąca wywiązała się z nałożonego nań obowiązku informowania organu o okolicznościach mogących mieć wpływ na prawo jej dzieci do świadczeń rodzinnych.
Ten ewidentny błąd organu I instancji powoduje, iż przedmiotowe świadczenie nie jest "świadczeniem nienależnym" w rozumieniu przepisów omawianej ustawy, albowiem przyznanie i wypłata świadczeń nastąpiła na skutek ewidentnego, zawinionego błędu popełnionego przez organ I instancji.
To, że przedmiotowe świadczenie rodzinne jest świadczeniem "nienależącym się", a nie "nienależnym" wynika z treści przepisu art. 30 ust. 2 omawianej ustawy. Przesłanką zastosowania tego przepisu jest bowiem sytuacja, gdy dane świadczenia rodzinne wypłacone zostało "mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych...".
Przeto chodzi tu o sytuację, gdzie świadczenie już przyznano stronie stosowną decyzją oraz o okoliczności zaistniałe już po wydaniu tej decyzji powodujące "ustanie" tego prawa, nie zaś o sytuację z jaka mamy do czynienia w przedmiotowej sprawie, gdzie w istocie strona skarżąca – wobec istnienia ku temu negatywnych przesłanek ustawowych - nigdy nie powinna nabyć prawa do przedmiotowego świadczenia, a organ działając zgodnie z przepisami obowiązującego prawa winien był wydać decyzję odmowną odnośnie świadczeń rodzinnych na rzecz A. D. Innymi słowy chodzi tu o zdarzenia które wystąpiły po wydaniu decyzji przyznającej świadczenie, a nie przed wydaniem tej decyzji.
Stąd też świadczenia tego typu jak świadczenie przedmiotowe – zdaniem Sądu – są "świadczeniami nie należącymi się".
Zatem też w tej sytuacji należało uchylić w całości zaskarżoną decyzję oraz decyzję organu I instancji uznające, że wypłacony stronie zasiłek rodzinny jest świadczeniem nienależnie pobranym i zarazem zobowiązującą stronę do zwrotu pobranego zasiłku rodzinnego.
Skoro zatem przedmiotowe świadczenie nie jest "świadczeniem nienależnym" o którym mowa w przepisie art. 30 ust. 2 omawianej ustawy, a "świadczeniem nie należącym się" to organ I instancji nie miał w ogóle podstaw do wszczynania postępowania w tym zakresie, a skoro już taką decyzję wydał to Kolegium winno było uchylić tą decyzję organu I instancji i umorzyć postępowanie organu I instancji w tym zakresie.
Godzi się także zaznaczyć, iż do przedmiotowych "świadczeń nie należących się" nie ma oczywiście zastosowania nie przepis art. 30 ust. 8 ustawy o świadczeniach rodzinnych w sprawie ustawowych odsetek.
Z przytoczonych względów Wojewódzki Sąd Administracyjny uchylił zaskarżoną decyzję jak i decyzję ją poprzedzającą na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a w zw. z art. 135 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Ponieważ zaskarżona decyzja została wyeliminowana z obrotu prawnego, a wyrok sądu jest nieprawomocny, w oparciu o art. 152 cyt. ustawy stwierdzono, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu.
Wskazania do dalszego postępowania wynikają wprost z wyżej naprowadzonych wywodów Sądu.