Uzasadnienie
Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia [...] r. nr [...] na podstawie art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. c i art. 22 ust. 1 ustawy z 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (tekst jednolity Dz. U. 42/02/371 ze zm.- dalej ustawa) odmówił przyznania uprawnień kombatanckich L.R., urodzonej [...] r., z tytułu poddania Wnioskodawczyni represji, w ramach których przebywała z przyczyn narodowościowych w innym miejscu odosobnienia, w którym pobyt dzieci do lat 14 miał charakter eksterminacyjny, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa (art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. c ustawy).
W uzasadnieniu decyzji wyjaśniono, iż po analizie przedłożonych przez Stronę dokumentów należy uznać, że Wnioskodawczyni nie przedstawiła dostatecznych dowodów, iż zachodzą w Jej sprawie przesłanki art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. c ustawy. W szczególności nie uznano za wiarygodne przedstawione przez stronę zeznania świadków, gdyż wysiedleni oni zostali z innych miejscowości, przeciętny stan osobowy w obozach przesiedleńczych wynosił od kilkuset do kilku tysięcy osób, a pobyt w obozie trwał od kilku dni do kilku tygodni. Dlatego nie sposób przyjąć, że świadkowie zapamiętali stronę, osobę sobie wtedy nie znaną.
L.R. wnosząc o ponowne rozpatrzenie sprawy wniosła o zmianę decyzji podnosząc, że świadkowie zeznali prawdę i że jej rodzice znali przed wojną rodzinę zawnioskowanych świadków tj. N. z L..
Decyzją z dnia [...] r. nr [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na podstawie art. 127 § 3 i art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jednolity Dz. U. z 2000 r. nr 98, poz. 1071 ze zm - dalej kpa) oraz art. 22 ust. 1 w zw. z art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. c ustawy z 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego, utrzymał w mocy własną decyzję. Motywując decyzję Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, podniósł, że faktu pobytu strony w obozie w Łodzi nie potwierdzają zgromadzone w aktach sprawy materiały dowodowe. Zarówno Archiwum Państwowe w Łodzi w piśmie z dnia 18 listopada 2004 r. jak i Instytut Pamięci Narodowej - - komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w piśmie z dnia 4 stycznia 2005 r. potwierdziły, że w zasobach archiwalnych brak jest dokumentów świadczących o wysiedleniu w czasie drugiej wojny światowej mieszkańców miejscowości J. i osadzeniu strony w obozie przesiedleńczym w Łodzi.
Nadto z ankiety kierowanej przez L.R. do Biura Dowodów Osobistych w Wągrowcu wynika, że w okresie okupacji przebywała w Miejscowości M.. Również z karty pracy matki strony wynika, że w Niemczech przebywała od [...]r., a nie od [...]r. Mając powyższe na uwadze organ II instancji stwierdził, że w sprawie oświadczenia świadków nie mogą być znaczącym dowodem.
Na powyższą decyzję L.R. wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu wnosząc o zmianę powyższej decyzji. W uzasadnieniu skargi dodatkowo wskazała, że we wniosku o wydanie dowodu osobistego napisała, że przebywała w obozie i Niemczech, lecz ojciec po jego przeczytaniu stwierdził, " że źle napisałam bo co ja mogę wiedzieć o okupacji". Ostatecznie podpisała w urzędzie czystą ankietę. Nie wiedziała jakie to będzie miało w przyszłości skutki.
W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w całości podtrzymał swoje dotychczasowe stanowisko i wniósł o oddalenie skargi.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Skarga okazała się zasadną.
W postępowaniu sądowo-administracyjnym obowiązuje zasada oficjalności, mająca obecnie umocowanie i określone granice w przepisach art. 134 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm. - dalej ppsa). Zgodnie z tą zasadą, sąd administracyjny nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi, zawartą w skardze argumentacją- zobowiązany jest natomiast do oceny praworządności zachowań organów administracji w danej sprawie. Granice rozpoznania skargi przez sąd są z jednej strony wyznaczone przez kryterium legalności działań organów w konkretnej i zaskarżonej sprawie, z drugiej strony przez zakaz pogarszania sytuacji prawnej skarżącego.
Organ w uzasadnieniu decyzji z dnia [...] r. stwierdza, że "przeciętny stan osobowy w obozach przesiedleńczych wynosił od kilkuset do kilku tysięcy osób, a pobyt w obozie trwał od kilku dni do kilku tygodni" (k. [...] akt administracyjnych), choć w aktach sprawy brak dowodów, pozwalających na dokonanie takich ustaleń. Choć Kierownik Urzędu nie przywołuje w tej materii wprost faktów powszechnie znanych, w istocie to one posłużyły dla dokonania owych ustaleń (art. 77 § 4 kpa), jednakże organ administracji publicznej nie sięgnął doń w dostatecznym stopniu, co stanowiło inne naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ppsa).
Zgodnie z art. 106 § 3 ppsa, Sąd Administracyjny bierze pod uwagę fakty powszechnie znane, nawet bez powołania się na nie strony; do postępowania dowodowego, o którym mowa w § 3, stosuje się odpowiednio kpc (art. 106 § 5 ppsa). Utrwalonym w orzecznictwie Sądu Najwyższego i w doktrynie jest pogląd, że ustawowe określenie "fakty powszechnie znane" (art. 228 § 1 kpc, art. 77 § 4 kpa, art. 153 kpk z 1969 r., art. 168 kpk z 6 czerwca 1997 r.-Dz.U. 89/97/555 ze zm.) obejmuje również fakty historyczne, utrwalone w piśmiennictwie naukowym- te relacje o pewnych mających miejsce w przeszłości zdarzeniach, w tym także politycznych, które w sposób zgodny z zasadami metodologii naukowej, a więc w oparciu o różnorakie źródła, ujawnione zostały przez historyków (wyrok SN z 9.3.1993-WRN 8/93-OSNKW 7-8/93/49; OSP 6/94/117 z glosą J. Tylmana; WPP 2/94/101 "Kpc-tekst, orzecznictwo, piśmiennictwo" W.Pr. 1998 t. 1 s. 473 uw. 8).
Z najnowszej i najpełniejszej monografii traktującej o wysiedleniach ludności polskiej z Wielkopolski (Marii Rutowskiej " Wysiedlenia ludności polskiej z Kraju Warty do Generalnego Gubernatorstwa 1939-41"- Instytut Zachodni 2003) wynika, że od wiosny 1940 r., wszystkich wysiedlonych Polaków z Kraju Warty kierowano bezpośrednio do kilku obozów przesiedleńczych, utworzonych w Łodzi, które przetrwały do końca okupacji. W obozie przy ul. Kopernika, do połowy marca 1941 r., osiedlano przeważnie Polaków z całego obszaru Kraju Warty i stąd wywożono ich do GG; w jednym z największych obozów w Konstantynowie k. Łodzi osadzano wraz z całymi rodzinami głównie rolników wysiedlonych z przedwojennego woj. Poznańskiego (op.cit.-s.33-34, 209). W trakcie realizacji drugiego planu krótkofalowego (od 15.3.1940 do 20.1.1941 r.) wzrosła sprawność niemieckiego aparatu represji- w tym okresie do Łodzi w ciągu tygodnia przyjeżdżało 4-6 pociągów z wysiedlonymi, a z Łodzi wysłano- w sierpniu 15, a w październiku 1940 r. 10 transportów. We wrześniu i październiku 1940 r. akcje wywózek do Generalnego Gubernatorstwa objęły cały obszar Kraju Warty (M. Rutowska-op. cit. s. 210, 214).
Z uwagi na upływ czasu od tych wydarzeń, w przypadkach, których nie zachowały się listy poszczególnych transportów, coraz rzadziej można korzystać z dowodów bezpośrednich. Sądowi z urzędu (w tym- przykładowo- ze sprawy IV SA/Po 194/06) znana jest prawidłowa praktyka Kierownika Urzędu, że zwraca się do właściwych organów gmin i właściwych Oddziałów IPN bądź Archiwów Państwowych, o nadesłanie dowodów pośrednich (w tym ankiet Biur dowodów osobistych zainteresowanych lub ich rodziców- dla ustalenia miejsca wysiedlenia w czasie okupacji; ksiąg meldunkowych- z adnotacją o dniu wysiedlenia w okresie okupacji- z adresu sprzed 1.9.1939 r.; o dacie przejęcia danego gospodarstwa rolnego przez niemieckiego osiedleńca na podstawie decyzji władz okupacyjnych; o dacie przeprowadzanej akcji wysiedleńczej Polaków z danej miejscowości). W niniejszej sprawie Kierownik Urzędu w niewystarczającym stopniu,z naruszeniem art. 7 i art. 77 § 1 kpa taki wywiad przeprowadził, choć służyć on mógł ustaleniu faktów istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy.
Negatywna ocena zeznań świadków (jako świadków pośrednich) była przedwczesna. Dopiero zeznania szczegółowo uzupełnione mogły podlegać ocenie organu orzekającego. Analiza akt administracyjnych wskazuje, że Kierownik Urzędu, nie podjął wszystkich kroków celem zbadania okoliczności dotyczących znajomości między rodziną Skarżącej a rodzinami świadków. Kierownik Urzędu nie ustalił czy ich rodziny znały się przed wysiedleniem, czy poznały się w czasie transportu, czy w obozie. Już z wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy (k. 34 akt administracyjnych) i ze skargi wynika, że rodziny te miały ze sobą kontakt przed wojną.
W ocenie Sądu badającego niniejszą sprawę, brak ustaleń w tej materii - w obliczu braku przeprowadzenia dowodu z zeznań świadków i ewentualnie zeznań strony (art. 75 § 1, art. 86 kpa) - uznać należy za nieprawidłowe. Organ nie zrobił nic, aby zweryfikować twierdzenia świadków i Skarżącej, poprzestał na stwierdzeniu, że należy im odmówić wiarygodności. Takie postępowanie jest w oczywisty sposób sprzeczne z dyrektywami prowadzenia postępowania dowodowego, w szczególności z obowiązującą w postępowaniu administracyjnym zasadą prawdy obiektywnej (art. 7 kpa).
Dla oceny stwierdzonych w postępowaniu okoliczności znaczenie będzie miała kwestia, czy instytucje, które udzielają informacji na temat Skarżącej, są w posiadaniu kompletnych dokumentów, gdyby tak bowiem nie było, brak dokumentów dotyczących Skarżącej nie stanowiłby przesądzającego dowodu (uzasadnienie wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 4.3.2005 r.- IV SA/Po 1505/04- niepublikowanego, który to pogląd Sąd w niniejszym składzie podziela).
Kierownik Urzędu przed wydaniem zaskarżonej decyzji i decyzji ją poprzedzającej, nie pouczył Wnioskodawczyni o możliwości zgłaszania wniosków dowodowych, które mogą mieć wpływ na ustalenie praw będących przedmiotem niniejszego postępowania (art. 9 kpa), jak i o treści art. 10 § 1 i art. 73 § 1 kpa. Gdyby organ czuwał nad tym, by strona nie poniosła szkody z powodu nieznajomości prawa i w tym celu udzielił jej niezbędnych wyjaśnień i wskazówek (art. 9 kpa; wyrok SN z 23.7.1992- III ARN 40/92, z akceptującymi glosami: W. Tarasa- PiP 3/93/110 i J. Zimmermanna- PiP 8/93/116, aprobowany przez B. Adamiak w: "Kpa. Komentarz" CH BECK 2006 s. 79- 80 nb.2), być może skarżąca mogłaby zgłosić przed Kierownikiem Urzędu nowe dowody w sprawie (bo tylko on może owe dowody przeprowadzić- art. 7 i art. 77 § 1 kpa w zw. z art. 106 § 3 ppsa).
Ponownie rozpatrując sprawę Kierownik Urzędu winien przeprowadzić postępowanie dowodowe, które realizować będzie wszystkie obowiązujące w tym zakresie przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego.
Kierownik Urzędu przeprowadzi dowód z zeznań świadków S. N. i
I. N. a nadto zeznań Strony. W szczególności, przedmiotem badania winna się stać kwestia czasu, na który datuje się znajomość między rodzinami Skarżącej a świadków oraz problem stanu dokumentacji będącej w posiadaniu właściwych instytucji. Istotnych dokumentów Kierownik Urzędu poszukiwać może w publikacjach źródłowych (w szczególności Biuletynie Głównej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce-nr XII/1960 i XXI/1970; Documenta Occupationis t. VIII-Poznań 1969); w Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej w Warszawie- w szczególności w zespole Akta Der Chef der Sicherheistpolizei und des SD-Umwandererzentralstelle Posen-sygn.210; we właściwym Urzędzie Gminy), gdzie na podstawie ksiąg meldunkowych obejmujących lata przedwojenne i II wojny światowej oraz dokumentacji podatkowej ustalić często można co do dnia dzień wysiedlania poszczególnych rodzin;; A)rchiwum Państwowym właściwym dla gminy Wągrowiec, i starostwa wągrowieskiego (bowiem komendant transportu obowiązany był przekazać wysiedlonych przedstawicielom polskiej administracji- burmistrzom i sołtysom, a jeden egzemplarz kartoteki przesyłano właściwym starostom i burmistrzom (M.Rutowska "Wysiedlenia..."s. 199, 210).
W takim stanie rzeczy Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit c) ppsa orzekł, jak w pkt. 1 sentencji wyroku.
Sąd nie orzekł o wstrzymaniu wykonania zaskarżonej decyzji w trybie art. 152 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, gdyż zaskarżoną decyzją nie przyznano żadnych uprawnień, które podlegałyby wykonaniu.
/-/ E.Makosz-Frymus /-/ E. Kręcichwost-Durchowska /-/D. Rzyminiak-Owczarczak
KB/