Uzasadnienie
Wnioskiem z dnia [...] listopada 2011 r. H. N. zwróciła się do Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w Ch. o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad mężem, R. N. Do wniosku została załączona m.in. kserokopia orzeczenia o stopniu niepełnosprawności z dnia [...] lipca 2006 r. zaliczającego męża wnioskodawczyni do znacznego stopnia niepełnosprawności ze wskazaniem, że orzeczony stopień niepełnosprawności ma charakter trwały i orzeczenie wydaje się na stałe.
Decyzją z dnia [...] listopada 2011 r. nr [...] Wójt Gminy Ch., działając na podstawie art. 17 ust. 1, art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a, art. 20 ust. 3 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2006 r. Nr 139, poz. 992 z późn. zm.; dalej jako ustawa o świadczeniach rodzinnych) odmówił przyznania wnioskowanego uprawnienia. Uzasadniając napisał, że wnioskodawczyni jest żoną osoby wymagającej opieki, zatem osoba wymagająca opieki nie spełnia przesłanek określonych w ustawie o świadczeniach rodzinnych. Wójt przytoczył tekst przepisu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy, zgodnie z którym świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba, że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
W odwołaniu od opisanej decyzji wnioskodawczyni napisała, że mąż wymaga stałej obecności i opieki strony. Jest jedyną osobą która może sprawować opiekę nad mężem.
Decyzją z dnia [...] grudnia 2011 r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w P., działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071, z późn. zm., dalej jako kpa) utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu SKO wskazało, że z dniem [...] października 2011 r. weszła w życie ustawa z dnia 19 sierpnia 2011 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2011, Nr 205, poz. 1212), która zmieniała między innymi przepisy dotyczące świadczenia pielęgnacyjnego. Zgodnie z art. 3 ustawy zmieniającej, sprawy o świadczenia rodzinne, do których prawo powstało przed dniem wejścia jej w życie, podlegają rozpatrzeniu na zasadach i w trybie określonym w przepisach dotychczasowych. Kolegium wskazało, że wniosek został złożony w dniu 07 listopada 2011 r. zatem zastosowanie maja przepisy znowelizowane.
Kolegium przytoczyło tekst art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, opisujący komu przysługuje świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej i wskazało na ust. 5 pkt. 2 lit. a tegoż artykułu, zgodnie z którym świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Kolegium podkreśliło, że po zmianie, z dniem 14 października 2011 r. ustawy o świadczeniach rodzinnych, pozostawanie w związku małżeńskim jest okolicznością uniemożliwiającą przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego na osobę w nim pozostającą, która wymaga opieki, w sytuacji kiedy współmałżonek nie jest zaliczony do osób o znacznym stopniu niepełnosprawności. Przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego w odniesieniu do osoby pozostającej w związku małżeńskim jest możliwe w sytuacji, gdy drugi ze współmałżonków również legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, co uniemożliwia zapewnienie właściwej opieki.
Z akt sprawy wynika przy tym, że mąż wnioskodawczyni jest osobą o znacznym stopniu niepełnosprawności w rozumieniu art. 17 ust. 1 w zw. z art. 3 pkt 21 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych. Nie ma również wątpliwości co do tego, że opiekę nad nim sprawuje wnioskodawczyni, co uniemożliwia jej podjęcie zatrudnienia.
Na opisaną decyzję skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu złożyła wnioskodawczyni. Oceniła, że przywołane przez Kolegium przepisy dyskryminują współmałżonków, na których ciąży przecież obowiązek utrzymywania i opieki drugiego małżonka. Skarżąca podkreśliła, że jest jedyną osobą mogącą taką opiekę sprawować, ponieważ ich dzieci uczą się lub pracują.
W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie. Kolegium przyznało, że do czasu wejścia w życie ustawy zmieniającej uznawało prawo małżonka do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego na współmałżonka, jednak dokonana zmiana przepisu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych nie pozwala pomijać jego nowej treści.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Skarga zasługuje na uwzględnienie.
Kolegium prawidłowo uznało, że przy rozpoznawaniu wniosku należy wziąć pod uwagę zmienione przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych – w brzmieniu nadanym ustawą z dnia 19 sierpnia 2011 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2011, Nr 205, poz. 1212). Ponieważ jednak wykładnia wcześniejszych przepisów a zwłaszcza argumentacja na rzecz stosowania takiej wykładni ma znaczenie wobec zmienionych przepisów, sąd pokrótce przytoczy wcześniejszy pogląd orzecznictwa.
Przepis art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych w brzmieniu obowiązującym do dnia 13 października 2011 r. stanowił, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki "pozostaje w związku małżeńskim". Ustawą zmieniającą przepis ten doprecyzowano w ten sposób, że w stanie prawnym obowiązującym od dnia 14 października 2011 r. świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki "pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności".
Zgodnie z wcześniejszym brzmieniem art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługiwało osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9, poz. 59, z późn. zm.), ciążył obowiązek alimentacyjny, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji, albo osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Powyższa regulacja została opatrzona zastrzeżeniem, że osobie innej niż spokrewniona w pierwszym stopniu, na której ciąży obowiązek alimentacyjny, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy nie ma osoby spokrewnionej w pierwszym stopniu albo gdy osoba ta nie jest w stanie sprawować opieki, o której mowa w ust. 1 (art. 17 ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych).
Świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, gdy zachodzi jedna z przyczyn określonych w art. 17 ust. 5 ustawy o świadczeniach rodzinnych a w szczególności, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych w brzmieniu sprzed nowelizacji).
W ówcześnie obowiązującym stanie prawnym w orzecznictwie sądów administracyjnych dominowało stanowisko w myśl którego konieczna jest prokonstytucyjna wykładnia art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych, która prowadzi do wniosku, że przewidziane w tym przepisie wyłączenie uprawnienia do świadczenie pielęgnacyjnego nie znajduje zastosowania w przypadku złożenia wniosku o przyznanie takiego świadczenia przez współmałżonka na drugiego z małżonków, jak również w przypadku złożenia wniosku przez osobę należącą do kręgu osób wskazanych w art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych (zob. m.in. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego: z 20.04.2010 r., I OSK 115/10; z 26.03.2010 r., I OSK 1699/09; z 17.12.2009 r., I OSK 722/09; z 07.12.2009 r., II OSK 723/09; a także wyroki wojewódzkich sądów administracyjnych: z 16.02.2012 r., III SA/Gd 42/12; z 07.02.2012 r., IV SA/Wr 793/11; z 02.02.2012 r., II SA/Ol 1024/11; z 08.08.2011 r., II SA/Rz 40/11; z 08.09.2011 r., IV SA/Po 368/11; z 08.06.2011 r., IV SA/Po 317/11; z 04.08.2009 r.; I SA/Wa 7/09 - wszystkie orzeczenia dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych dostępnej na stronie internetowej Naczelnego Sądu Administracyjnego, dalej CBOSA).
Zgodnie z tym stanowiskiem okoliczność, że osoba ubiegająca się o świadczenie pielęgnacyjne sprawuje opiekę nad własnym małżonkiem nie może stanowić podstawy do odmowy przyznania tego świadczenia. Trafnie wskazywano na konieczność przypisywania w takim przypadku pierwszeństwa wykładni celowościowej i systemowej art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych, przed jego wykładnią językową. Wnikliwa argumentacja na rzecz dopuszczalności i celowości stosowania takiej wykładni - służącej niewątpliwie ochronie wartości konstytucyjnych, do jakich art. 18 Konstytucji RP zalicza małżeństwo jako związek kobiety i mężczyzny, rodzinę, macierzyństwo i rodzicielstwo, a także zgodnej z orzecznictwem Trybunału Konstytucyjnego (zwłaszcza wyrok TK z 18.07.2008 r., P 27/07, OTK-A 2008, nr 6 poz. 107 oraz postanowienie TK z 01.06.2010 r., P 38/09, OTK-A 2010, nr 5, poz. 53).
Referowane stanowisko ukształtowało się na gruncie przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych w brzmieniu sprzed zmiany dokonanej ustawą z dnia 19 sierpnia 2011 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2011, Nr 205, poz. 1212). Sąd stwierdza jednak, że również znowelizowanej treści art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych nie można odczytywać w oderwaniu od wymogu stosowania wykładni zapewniającej zgodność regulacji ustawowej z zasadami konstytucyjnymi, dostatecznie opisanymi w orzecznictwie TK - z analogicznych, jak dotychczas, względów (por. wyrok WSA w Olsztynie z 02.02.2012 r., II SA/Ol 1024/11, wyrok WSA w Poznaniu z dnia 25 kwietnia 2012 r. sygn. akt IV SA/Po 198/12, CBOSA).
Dlatego również przy zmienionym stanie prawnym organy powinny stosować prokonstytucyjną wykładnię przepisów prawa.
W świetle wyżej opisanej prokonstytucyjnej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych sąd stwierdza że organy administracji wadliwie przyjęły, że pozostawanie w związku małżeńskim jest okolicznością uniemożliwiającą przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego na osobę w nim pozostającą, która wymaga opieki, w sytuacji kiedy współmałżonek nie jest zaliczony do osób o znacznym stopniu niepełnosprawności. Zaskarżona decyzja SKO została wydana z naruszeniem prawa materialnego - art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych.
Wobec powyższego sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. Nr 270, dalej p.p.s.a.) orzekł jak w sentencji wyroku. Sąd nie orzekł w przedmiocie wykonania zaskarżonej decyzji (art. 152 p.p.s.a.), ponieważ nie posiada ona - jako decyzja odmowna - przymiotu wykonalności.
Ponownie rozpoznając sprawę Kolegium uwzględni wykładnię przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych przyjętą przez sąd w niniejszym wyroku oraz przeprowadzi postępowanie wyjaśniające co do wszystkich przesłanek, od których ustawodawca uzależnił prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, przy czym Sąd zaznacza,że postępowanie dowodowe w znacznej części zostało już przeprowadzone przez organ I instancji.
MZ