Uzasadnienie
Wnioskiem z dnia [...] kwietnia 2004 r. B. P. wystąpiła do Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych (zwanego dalej Kierownikiem Urzędu) o przyznanie uprawnień do świadczeń pieniężnych przysługujących osobom deportowanym na roboty przymusowe w okresie II wojny światowej. Skarżąca wyjaśniła, iż w czasie wojny jego rodzice zostali deportowani do pracy przymusowej na teren okupowanej Francji, a wraz z nimi deportacji podlegała także ona oraz, że w czasie wysiedlenia była sześciotygodniowym dzieckiem, bowiem urodziła się [...] lutego 1944 r. Skarżąca wyjaśniła, iż na przymusowej deportacji wraz z rodzicami przebywała w miejscowości Chatigny, departament Ardeny, w okresie od miesiąca kwietnia 1944 r. do miesiąca maja 1945 r. Do wniosku B. P. załączyła zaświadczenie wystawione przez Mera Gminy Chagny w powiecie Omont Departament Ardeny, wystawione w dniu [...] lutego 1993 r., w którego treści podano, iż matka skarżącej wraz z córką była wywieziona z miejscowości Chatigny do gospodarstwa rolnego należącego do właściciela o nazwisku W., gdzie przebywała w okresie od kwietnia 1944 r. do maja 1945 r.
Decyzją z dnia [...] września 2004 r. Nr [...] Kierownik Urzędu odmówił przyznania B. P. wnioskowanych uprawnień, jako podstawę prawną powołując przepisy art. 1 ust. 1 i art. 4 ust. 1 i 2 oraz art. 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. Nr 87 poz. 395 z późn. zmianami). W uzasadnieniu tego rozstrzygnięcia Kierownik Urzędu wyjaśnił, iż strona nie przebywała na deportacji przez wymagany ustawą okres co najmniej 6 miesięcy, stąd nie spełnia przesłanek do przyznania wnioskowanego świadczenia.
Odwołując się od tej decyzji skarżąca wniosła o jej uchylenie oraz o przyznanie wnioskowanego świadczenia, wyjaśniając iż okres jej pobytu na deportacji wynosił 14 m-cy.
Decyzją z dnia [...] listopada 2004 r. nr [...], wydaną na podstawie art. 127§3 k.p.a i art. 138§1 pkt 2 k.p.a. oraz art. 2 pkt 2 lit.a, art. 4 ust. 1, 2 i 4 wyżej powołanej ustawy o świadczeniu pieniężnym (...), Kierownik Urzędu utrzymał w mocy swoją wcześniejszą decyzję z dnia [...] września 2004 r. W uzasadnieniu decyzji Kierownik Urzędu wyjaśnił, iż z treści przedłożonego przez stronę zaświadczenia wynika, że była poddana represji od miesiąca kwietnia 1944 r. oraz, że nie jest możliwe zaliczenie jako represji okresu pobytu na deportacji po zajęciu prowincji Ardeny przez wojska koalicji antyhitlerowskiej, co nastąpiło w dniu 15 września 1944 r., zgodnie z powołaną dokumentacją źródłową "United States Army in World War II. Special Studies. Chrology 1941/1945" pod redakcją Mary H. Williams. Kierownik Urzędu wyjaśnił, iż praca kontynuowana po kapitulacji Niemiec, jeśli nawet była wykonywana, nie spełnia warunku pracy przymusowej, stąd do okresu represji zaliczono okres pięciu miesięcy i piętnastu dni.
W skardze na powyższą decyzję skarżąca wniosła o jej uchylenie oraz o przyznanie wnioskowanego świadczenia, kwestionując ograniczenie okresu represji do czasu wyzwolenia, pod czas gdy po wyzwoleniu nie był możliwy natychmiastowy powrót do kraju.
W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu w całości podtrzymał stanowisko przedstawione w zaskarżonej decyzji i wniósł o oddalenie skargi podkreślając, że skarżąca nie posiada wymaganego okresu deportacji do pracy przymusowej.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje.
Skarga jest zasadna.
Przepis art. 2 pkt 2 lit. a) wyżej powołanej ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich określa pojęcie represji jako pobyt na deportacji (wywiezieniu) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed 1 września 1939 r., na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945.
Sąd orzekający w niniejszej sprawie podziela ten kierunek wykładni, który przyjmuje, że osoba ubiegająca się o przyznanie świadczenia pieniężnego powinna wykazać, że została wywieziona do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy, przy czym z powołanego przepisu nie wynika wymóg, aby praca była faktycznie świadczona, a z normy zawartej w art. 3 ust. 1 tej ustawy wynika jedynie obowiązek ustalenia faktycznego czasu trwania pobytu określonej osoby na terytorium III Rzeszy i terenach przez nią okupowanych, jako wywiezionej na roboty przymusowe (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 maja 2002 r. sygn. akt V S.A. 2633/01). Wykładnia wskazanych przepisów nakazuje zaliczyć do okresu represji cały okres pobytu na deportacji w rozumieniu przepisów ustawy, przy jednoczesnym przymusowym jego charakterze. W niniejszej sprawie wymaga to ustalenia daty początkowej deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej, jak również ustalenia daty przyjazdu rodziny skarżącej na teren okupowanej Francji, co ma podstawowe znaczenie wobec przyjęcia, że do minimalnego okresu uprawniającego do uzyskania świadczenia zabrakło jej zaledwie kilkunastu dni.
W niniejszej sprawie Kierownik Urzędu w uzasadnieniu swojej pierwszej decyzji nie wyjaśnił, wbrew obowiązkowi wynikającemu z treści art. 107 §3 ustawy Kodeks postępowania administracyjnego, jakie okresy pobytu skarżącej na deportacji nie podlegają zaliczeniu do okresu represji określonej w art. 2 pkt 2 lit a) przedmiotowej ustawy, w konsekwencji składając wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy skarżąca nie rozważyła możliwości wystąpienia o przyznanie uprawnienia za okres wcześniejszy, aniżeli wskazywała w dokumentacji przedłożonej wraz z złożonym wnioskiem o przyznanie świadczenia.
Natomiast w uzasadnieniu decyzji podjętej w wyniku ponownego rozpatrzenia sprawy Kierownik Urzędu powołał się na treść przedłożonego przez skarżącą zaświadczenia Mera Gminy Chagny, wskazując, że dokumentuje ono okres pobytu na deportacji. Tymczasem z treści tego zaświadczenia wynika jedynie, kiedy rodzice skarżącej zostali przewiezieni do gospodarstwa, w którym wykonywali pracę przymusową, tym samym zaświadczenie to nie dokumentuje czasu trwania represji, jakiej rodzina skarżącej oraz ona sama podlegała. W ocenie Sądu wydaje się wysoce nieprawdopodobnym, aby w warunkach wojennych, na terenach okupowanych (Polska, Francja), możliwości transportowe władz okupacyjnych zapewniły przewóz osób przeznaczonych do pracy przymusowej na tak znaczne odległości (tereny okupowanej Polski - Prowincja Ardeny) w ciągu jednego dnia. Pomijając okoliczność, że priorytet miały w tym czasie wszelkie transporty wojskowe, nie sposób pominąć, iż deportacja znacznej liczby ludności z terenów okupowanych przeprowadzana była przez władze hitlerowskie w sposób zorganizowany, systematyczny, po jak najniższych kosztach.
Okoliczność ta nakazuje rozważyć, czy było możliwe skupienie w jednym dniu oraz w jednym miejscu - punkcie załadunku, takiej liczby osób przeznaczonych do deportacji, aby transport był opłacalny i możliwy. Deportacja do pracy najczęściej wiązała się z wcześniejszym przetransportowaniem osób wysiedlonych do obozów przesiedleńczych, miejsc załadunku, a sama podróż trwała długo, przerywana bywała przestojami na bocznicach, zmianami w liczebności składu pociągów. Również sam przyjazd na miejsce docelowej deportacji niejednokrotnie był wieloetapowy, a do zarejestrowania pobytu w miejscu docelowy mogło dochodzić po kilku dniach.
W konsekwencji rozpatrując wniosek skarżącej rozważenia wymagało, od kiedy należy liczyć okres represji określonej w art. 2 pkt 2 lit a) ustawy o świadczeniu pieniężnym (...), której skarżąca bezspornie wraz z rodzicami podlegała w czasie II wojny światowej.
Na podstawie art. 80 w zw. z art. 77 §1 i art. 107 §3 k.p.a. organ orzekający jest uprawniony, a zarazem zobowiązany, do wysnucia wniosków w oparciu o zgromadzony i w sposób wyczerpująco zbadany materiał dowodowy, a także fakty powszechnie znane oraz fakty znane organowi z urzędu, które dowodu nie wymagają (art. 77 §4 k.p.a.). W niniejszej sprawie wymogów tych Kierownik Urzędu nie dopełnił, w sposób powierzchowny oceniając materiał dowodowy sprawy, a z naruszeniem art. 9 k.p.a. nie udzielił skarżącej wyczerpujących informacji w toku samego postępowania. Skarżąca dopiero w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji została poinformowana o stosowanej wykładni przepisów przedmiotowej ustawy, a przecież przedłożony przez nią materiał dowodowy wskazywał na niemożność zaliczenia do okresu represji pobytu na deportacji po dniu 15 września 1944 r. oraz powinien nasuwać wątpliwości co do daty jego przybycia na teren okupowanej Francji.
Zgodnie z wskazanym przepisem organy administracji publicznej są obowiązane do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego. Organy te czuwają, aby strony postępowania nie poniosły szkody z powodu nieznajomości prawa i w tym celu udzielają im niezbędnych wyjaśnień i wskazówek, szczególnie w sytuacji, gdy wiek oraz zamieszkiwanie w miejscowości odległej od Warszawy uniemożliwia osobiste zasięgnięcie informacji oraz składanie dowodów.
Chybiony jest natomiast ta część wywodów skargi, która dotyczy charakteru pobytu w miejscu deportacji po jego wyzwoleniu przez wojska alianckie. W tym zakresie Sąd podziela stanowisko Kierownika Urzędu, mające umocowanie w dotychczasowej linii orzecznictwa Naczelnego Sądu Administracyjnego, iż z chwilą wyzwolenia danego terenu spod okupacji, wykonywana na deportacji praca traci charakter przymusowości, stąd nie może zostać uznana za represję w rozumieniu przepisów ustawy o świadczeniu pieniężnym (...).
Z wymienionych przyczyn, na podstawie art. 145 §1 pkt 1 lit. a) i c) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153 poz. 1270 ze zm.) Sąd uwzględnił skargę uchylając zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu z dnia [...] września 2004 r. O kosztach orzeczono na zasadzie art. 200 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Przepisu art. 152 tej ustawy przy tym nie zastosowano, mając na uwadze charakter rozstrzygnięcia Kierownika Urzędu, na mocy którego skarżąca nie nabyła uprawnienia do świadczenia.
Na podstawie art. 119 pkt 2 ww. ustawy sprawa została rozpatrzona w trybie uproszczonym, zgodnie z wnioskiem Kierownika Urzędu z dnia [...] stycznia 2005 r. oraz nie wystąpieniem przez skarżącą z wnioskiem o przeprowadzenie rozprawy.
Rozpatrując ponownie sprawę organ Kierownik Urzędu przeprowadzi uzupełniające postępowanie dowodowe, w ramach którego będzie dążył do ustalenia początkowej daty wysiedlenia rodziny skarżącej oraz przyjazdu na teren okupowanej Francji.
/-/ D. Rzyminiak-Owczarczak jfs