Wyrok WSA w Poznaniu z 16 lipca 2020 r., IV SA/Po 429/20

Uzasadnienie

Burmistrz R. decyzją z [...] lipca 2019 r. nr [...] wydaną na podstawie art. 17 ust. 1, art. 17 ust. 1 a, art. 20 ust. 2 i ust. 3 ustawy z dnia [...] listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (j.t. Dz. U. z 2018 r., poz. 2220 ze zm., dalej u.ś.r.), Rozporządzenia Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 27 lipca 2017 r. w sprawie sposobu i trybu postępowania w sprawach o przyznanie świadczeń rodzinnych oraz zakresu informacji, jakie mają być zawarte we wniosku, zaświadczeniach i oświadczeniach o ustalenie prawa do świadczeń rodzinnych (Dz.U. z 2017 r., poz. 1466), art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (j.t. Dz. U. z 2018 r., poz. 2096 ze zm., dalej k.p.a.) nie przyznał M. S. (dalej skarżąca) świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad osobą niepełnosprawną: T. F., ur. [...].09.1930r., która legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

W uzasadnieniu decyzji wyjaśniono, że zgodnie z art. 17 ust. 1 świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1. matce albo ojcu,
2. opiekunowi faktycznemu dziecka,
3. osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,
4. innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności
- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Na podstawie art. 17 ust 1a u.ś.r. osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki:

1. rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;
2. nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;
3. nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

W dniu [...].05.2019 r. do organu wpłynął wniosek M. S. o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką sprawowaną przez wnioskodawcę nad niepełnosprawną T. F.. T. F. jest babcią M. S.. Legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności wydanym w dniu [...].06.2013 r. na stałe. Daty powstania niepełnoprawności zgodnie z orzeczeniem nie da się ustalić.

Skarżąca pobiera specjalny zasiłek opiekuńczy przyznany decyzją Burmistrza R. nr [...] z dnia [...].11.2018 r. na okres od [...].11.2018 r. do [...].10.2019 r. We wniosku z dnia [...].05.2019 r. skarżąca zwróciła się z prośbą o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego oraz o uchylenie decyzji w sprawie specjalnego zasiłku opiekuńczego w przypadku przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Zgodnie z art. 27 ust. 5 u.ś.r. w przypadku zbiegu do świadczeń, wnioskodawcy przysługuje jedno z tych świadczeń wybrane przez osobę uprawnioną.

Bez wątpienia skarżąca sprawuje opiekę nad niepełnosprawną babcią T. F.. W związku z pobieraniem specjalnego zasiłku opiekuńczego regularnie przeprowadzane są wywiady środowiskowe w miejscu zamieszkania osoby niepełnosprawnej, w których pracownik socjalny Ośrodka Pomocy Społecznej potwierdza fakt sprawowania opieki.

Świadczenie pielęgnacyjne przysługuje zgodnie z art. 17 ust. 1 pkt 4 innym osobom, na których zgodnie z przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego ciąży obowiązek alimentacyjny. Zgodnie z art. 129 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego obowiązek alimentacyjny obciąża zstępnych przez wstępnymi, a wstępnych przed rodzeństwem. Obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami (art. 132 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego).

W przypadku skarżącej nie występuje pokrewieństwo pierwszego stopnia. Osoba spokrewniona w dalszym stopniu może pobierać świadczenie pielęgnacyjne, gdy spełnione zostaną łącznie trzy przesłanki zawarte w art. 17 ust. 1a u.ś.r. Zgodnie z pierwszą przesłanką rodzice osoby niepełnosprawnej nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Rodzice T. F. nie żyją, co potwierdza oświadczenie wnioskodawcy załączone do wniosku. Druga przesłanka: nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Zgodnie z oświadczeniem T. F. ma córkę M. F., zamieszkującą w P., pracującą i pobierającą emeryturę. Jest zatem osobą spokrewnioną w pierwszej linii. M. F. nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Trzeci warunek: nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Zgodnie z zapisem art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. oraz art. 129 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, skarżąca nie jest osobą zobowiązaną do alimentacji, gdyż ten obowiązek spoczywa na żyjącej córce T. F. - M. F., która zobowiązana jest w pierwszej kolejności do sprawowania opieki nad matką. Wnuczka jest krewną w linii prostej i jej obowiązek alimentacyjny wobec babci powstaje, gdy nie ma dzieci babci lub dzieci te nie są w stanie dopełnić swego obowiązku alimentacyjnego wobec rodzica. Pozostawanie w zatrudnieniu przez M. F. nie wyklucza spełniania przez nią obowiązku alimentacyjnego wobec matki.

Obowiązek alimentacyjny może bowiem polegać albo na świadczeniu określonych sum pieniężnych, albo na dostarczaniu w naturze określonej ilości produktów potrzebnych do życia, bądź też na osobistych staraniach. W sytuacji, gdy zobowiązany do alimentacji wybiera ten ostatni sposób wspomagania potrzebującej osoby mu bliskiej, polegający na rezygnacji z zatrudnienia po to, by osobistym staraniem wspierać tę osobę, z pomocą przychodzi mu Państwo. Osoba zobowiązana do alimentacji otrzymuje, w zaistniałej sytuacji, pomoc polegającą na przyznaniu jej tzw. świadczenia pielęgnacyjnego (art. 17 u.ś.r.). Świadczenie to jest niejako surogatem wynagrodzenia za pracę. Jest to bowiem określona przepisami kwota pieniężna, z którą wiąże się również opłacanie przez Państwo składek emerytalno-rentowych. Podkreślono, że pomoc świadczona w taki sposób przez Państwo jest przeznaczona dla konkretnych przypadków, to jest dla osób, które obciąża obowiązek alimentacyjny.

Zaakcentowano, że obowiązek ten powstaje z mocy prawa a nie z wyboru dokonanego w danej rodzinie przez jej członków (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16.11.2012 r. sygn. I OSK 1700/12). Jak dalej wskazuje Naczelny Sąd Administracyjny, to nie rodzina decyduje, komu spośród jej członków winno być przyznane świadczenie pielęgnacyjne a decyduje o tym przepis prawa. Z tego powodu, zawarte w art. 17 ust. 1a u.ś.r. uregulowanie, iż osobie innej niż spokrewniona w pierwszym stopniu, na której ciąży obowiązek alimentacyjny, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku, gdy osoba spokrewniona w pierwszym stopniu nie jest w stanie sprawować opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, musi być wykładane przy zastosowaniu przesłanek obiektywnych, do których nie należy sam fakt pozostawania w zatrudnieniu. Okoliczność ta jest bowiem wynikiem dokonanego w sposób świadomy wyboru przez określoną osobę i nie zwalnia tej osoby z obowiązku alimentacyjnego względem uprawnionego.

W takim przypadku, obowiązek ten nie przybierze wprawdzie świadczenia pomocy w starań osobistych a może polegać na np. opłaceniu osoby trzeciej, która tę opiekę zapewni. Może nią być również inny członek rodziny, który nie jest zobowiązany w danym momencie do alimentacji, choć mieści się w kręgu osób zobowiązanych do niej w dalszej kolejności, ale osoba ta w takiej sytuacji nie nabywa - z racji sprawowania opieki - prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.

Skarżąca nie jest osobą spokrewnioną w pierwszym stopniu, a obowiązek alimentacyjny ciąży na córce T. F., która obiektywnie rzecz ujmując może poczynić starania w opiece nad niepełnosprawną matką. M. F. nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, co wykluczałoby ją z możliwości dopełnienia obowiązku alimentacyjnego. Wobec powyższych ustaleń oraz biorąc pod uwagę art. 17 ust. 1a świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje.

Odwołanie od powyższej decyzji wniosła M. S. wnosząc o jej uchylenie oraz o przyznanie skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego przy jednoczesnym uchyleniu decyzji nr [...] z dnia [...] listopada 2018 r. dotyczącej przyznania specjalnego zasiłku opiekuńczego na osobę niepełnosprawną - babcię T. F..

Zaskarżonej decyzji zarzucono:

1. naruszenie prawa materialnego tj. art. 17 ust. 1 i 1a u.ś.r. poprzez zastosowanie normy prawnej w nim wyrażonej w sposób literalny, czego nie można pogodzić z konstytucyjnymi zasadami praworządności i równości,
2. naruszenie prawa materialnego, tj. art. 2, art. 18, art. 32 ust. 1 i art. 71 ust. 1 Konstytucji RP poprzez wadliwą subsumcję ustalonego stanu faktycznego pod obowiązujące normy prawne i przyjęcie, że do kręgu uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego nie zalicza się wnuczki faktycznie sprawującej opiekę nad babcią - osobą niepełnosprawną.

W uzasadnieniu odwołania wyjaśniono, że jedyna córka T. F. zamieszkuje w znacznej od niej odległości i nie wywiązuje się z ciążącego na niej obowiązku alimentacyjnego wobec niepełnosprawnej matki. Obowiązek opieki nad niepełnosprawną babcią przejęła zatem jej wnuczka, skarżąca, która nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad w/w.

Wydając decyzję odmowną organ pominął cel ustawy, tj. przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego osobom, które rzeczywiście sprawują opiekę nad bliskimi osobami niepełnosprawnymi i wymagającymi takiego wsparcia. Potwierdził to Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 5 listopada 2015 r. (I OSK 1062/14, Legalis nr 1394494).

Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z [...].01.2020 r. nr [...] utrzymało zaskarżoną decyzje w mocy.

W uzasadnieniu swej decyzji organ odwoławczy przytoczył treść art.17 ust.1 u.ś.r. i wskazał, że w niniejszej sprawie wniosek o przyznanie świadczenia złożyła wnuczka - M. S., sprawująca opiekę nad osobą niepełnosprawną - T. F., pobierającą z tytułu sprawowania tej opieki (do dnia [...] października 2019 r.) specjalny zasiłek opiekuńczy na mocy decyzji z dnia [...] listopada 2018 r. nr [...] T. F. jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym na stałe, na mocy orzeczenia o stopniu niepełnosprawności z dnia [...] czerwca 2013 r. wydanego przez Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w [...]. M. (winno być M. – przyp. Sądu) S. nie pracuje, opiekuje się T. F., z tego tytułu pobiera specjalny zasiłek opiekuńczy, o którego uchylenie wystąpiła w przypadku przyznania jej świadczenia pielęgnacyjnego. T. F. ma córkę - M. F., która mieszka i pracuje w P.. W niniejszej sprawie zachodzi więc sytuacja określona w art. 17 ust. 1a u.ś.r., będąca przeszkodą do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Innym bowiem osobom zobowiązanym do alimentacji, o których mowa w art. 17 ust. 1 pkt 4, tym, które nie są spokrewnione w osobą niepełnosprawną w pierwszym stopniu przysługuje świadczenie pielęgnacyjne tylko gdy spełnione są łącznie warunki wskazane w art. 17 ust. 1 a ustawy. W niniejszej sprawie nie są one spełnione, gdyż T. F. ma córkę, której obowiązek, a zatem i uprawnienie wyprzedza obowiązek i uprawnienie wnuczki. Córka jest bowiem zobowiązana w pierwszej kolejności, wnuczka natomiast w drugiej. Skarżąca miałaby prawo do świadczenia pielęgnacyjnego tylko w sytuacji, gdyby T. F. nie posiadała dzieci albo gdyby jej córka M. F. była osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym.

Zdaniem organu odwoławczego, skarżąca nie ma prawa do świadczenia pielęgnacyjnego (regulacja prawna dotycząca tego świadczenia, pomimo tego, że spełnia podobną funkcję, co specjalny zasiłek opiekuńczy, różni się jednak od tego świadczenia). Nie oznacza to jednak, że nie ma prawa oczekiwać od córki T. F. wsparcia, w związku z tym, że opiekuje się jej matką, wyręczając ją w tym obowiązku. Bezzasadnym jest argument odwołującej, iż doszło do naruszenia prawa materialnego - art. 17 ust. 1 i ust. 1 a u.ś.r. poprzez zastosowanie wykładni literalnej tych przepisów, przepisy te są bowiem na tyle jasne i niebudzące wątpliwości, jak również w taki sam sposób interpretowane przez sądownictwo administracyjne, że nie mogą być wykładane inaczej. Kolegium wyjaśniło, że powyższa subsumcja nie oznacza, że wnuczka nie zalicza się do kręgu osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego, jednakże nie w tym przypadku.

Uprawnienie wnuczki do świadczenia powstaje dopiero wtedy jednak, gdy nie ma osób spokrewnionych w pierwszym stopniu z osobą niepełnosprawną lub legitymują się one znacznym stopniem niepełnosprawności.

Skargę na powyższą decyzję w ustawowym terminie wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego M. S. wnosząc o jej uchylenie oraz o uchylenie poprzedzającej ją decyzji organu I instancji, a także o zasądzenie na rzecz skarżącej kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

Zaskarżonej decyzji zarzucono:

naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, tj.:

1) art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a u.ś.r. przez ich błędną wykładnię polegającą na:
- przyjęciu, iż faktyczne sprawowanie przez skarżącą opieki nad niepełnosprawną babcią, T. F. nie jest wystarczające do uzyskania przez nią prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na to, iż T. F. ma córkę, na której - jako spokrewnionej w pierwszym stopniu - spoczywa obowiązek opieki nad matką,
- pominięciu, że córka T. F. zamieszkuje w znacznej od niej odległości, a nadto jest osobą pracującą, stąd nie jest możliwe sprawowanie przez nią opieki nad niepełnosprawną matką, dlatego też obowiązek tej opieki przejęła wnuczka - skarżąca, jako osoba zobowiązana do alimentacji w dalszej kolejności, i nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad w/w,
- pominięciu, że celem ustawy jest przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego osobom, które rzeczywiście sprawują opiekę nad bliskimi osobami niepełnosprawnymi i wymagającymi takiego wsparcia,
- nieuprawnionym przyjęciu, że przepisy u.ś.r. pozwalają organom administracyjnym na ustalanie możliwości i formy realizacji przez zobowiązanego obowiązku alimentacyjnego względem osobę uprawnionej, a przez to wkraczanie w kompetencje zastrzeżone dla sądu powszechnego,
2. naruszenie przepisów postępowania, mających istotny wpływ na wynik sprawy,, tj. art. 77 § 1 i art. 7 w zw. z art. 80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2020 r. poz. 256 - dalej k.p.a.) poprzez niewyjaśnienie wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy w szczególności odnoszących się do zakresu faktycznej opieki sprawowanej przez skarżącą i realnych możliwości sprawowania przez M. F. opieki nad niepełnosprawną matką w zakresie wymaganym stanem jej zdrowia, a przez to nieuprawnione przyjęcie, że fakt dalszego pokrewieństwa skarżącej z osobą niepełnosprawną stanowi samo w sobie przeszkodę w nabyciu przez skarżącą prawa do świadczenia pielęgnacyjnego i zwalnia organ rozstrzygający w sprawie z podejmowania działań zmierzających do wszechstronnego wyjaśnienia sprawy pozwalającego na wydanie rozstrzygnięcia z uwzględnieniem słusznego interesu skarżącej.

W uzasadnieniu skargi m.in. wskazano, że organy obu instancji oparły się na literalnym brzmieniu powyższych przepisów, pomijając przy tym cel ustawy, tj. przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego osobom, które rzeczywiście sprawują opiekę nad bliskimi osobami niepełnosprawnymi i wymagającymi takiego wsparcia. Wskutek tego wadliwie przyjęły, że fakt sprawowania przez skarżącą opieki nad niepełnosprawną w stopniu znacznym babcią, T. F., nie jest wystarczający do uzyskania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na okoliczność, iż jest istnieje osoba spokrewniona w bliższym stopniu z w/w - matka skarżącej, M. F. a jej obowiązek alimentacyjny względem matki wyprzedza obowiązek alimentacyjny skarżącej i przesądza o niepowstaniu obowiązku alimentacyjnego skarżącej względem babci.

Zastosowana przez organy obu instancji wykładnia wskazanych wyżej przepisów u.ś.r. doprowadziła do rozstrzygnięcia, które w świetle powszechnie akceptowanych wartości jest niesprawiedliwe i nieodpowiadające ratio legis u.o.ś.r.

Zaakcentowano, że matka skarżącej, M. F. mieszka w odległości ok. 70 km od miejsca zamieszkania T. F., a nadto jest osobą pracującą. Powyższe okoliczności uniemożliwiają jej codzienną opiekę nad niepełnosprawną matką, zatem cały ciężar opieki nad T. F. spoczywa na skarżącej. Wobec powyższego, mając na względzie art. 132 k.r.o., należało przyjąć, że zaktualizował się obowiązek alimentacyjny skarżącej - jako zobowiązanej w dalszej kolejności - względem babci, co czyni ją osobą uprawnioną do żądanego świadczenia pielęgnacyjnego. Odmienna wykładnia omawianych przepisów w okolicznościach rozpoznawanej sprawy prowadziłaby do pozbawienia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego wnuczki faktycznie sprawującej opiekę nad niepełnosprawną babcią. Organy obu instancji w żaden sposób nie odniosły się do tej kwestii i nie oceniły, czy córka T. F. jest w stanie zapewnić matce opiekę przynajmniej na analogicznym poziomie jak wnuczka.

W tej sytuacji przyjęcie przez organy, iż sam fakt spokrewnienia w pierwszym stopniu M. F. z T. F. przesądza o możliwości sprawowania opieki nad matką i zdolności do wykonywania tej opieki jest nieuzasadnione.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o oddalenie skargi podtrzymując swą dotychczasową argumentację.

Zdaniem organu II instancji przepis art. 17 ust. 1 a u.ś.r. jest jasny, nie wymaga interpretacji i stosowania innej wykładni.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje

W niniejszej sprawie skarga nie zasługuje na uwzględnienie.

Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j.: Dz.U. z 2016 r., poz. 1066) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Oznacza to, że sądy administracyjne nie orzekają merytorycznie, tj. nie wydają orzeczeń, co do istoty sprawy, lecz badają zgodność zaskarżonego aktu administracyjnego z obowiązującymi w dacie jego podjęcia przepisami prawa materialnego, określającymi prawa i obowiązki stron oraz przepisami procedury administracyjnej, normującymi zasady postępowania przed organami administracji publicznej. Z brzmienia zaś art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r. poz. 2325 ze zm, zwanej dalej "p.p.s.a.") wynika, że w przypadku, gdy sąd stwierdzi bądź to naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, bądź to naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, bądź wreszcie inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, wówczas - w zależności od rodzaju naruszenia – uchyla decyzję lub postanowienie w całości lub w części, albo stwierdza ich nieważność bądź niezgodność z prawem.

Nie ulega więc wątpliwości, że zaskarżona decyzja lub postanowienie mogą ulec uchyleniu tylko wtedy, gdy organom administracji publicznej można postawić uzasadniony zarzut naruszenia prawa, czy to materialnego, czy to procesowego, jeżeli naruszenie to miało, bądź mogło mieć wpływ na wynik sprawy. Przy tym z mocy art. 134 § 1 p.p.s.a. tejże kontroli legalności sad dokonuje także z urzędu, nie będąc związany zarzutami i wnioskami powołaną podstawą prawną.

Podstawą materialnoprawną zaskarżonej decyzji stanowią przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (j.t. Dz. U. z 2018 r., poz. 2220 ze zm., dalej u.ś.r.).

Ustalenia faktyczne dokonane przez organy obu instancji były niesporne. W szczególności niesporne było, że skarżąca jest wnuczką T. F., a także, iż sprawuje opiekę nad nią. Bezsporne było również, że T. F. ma córkę M. F. mieszkającą i pracującą w P..

Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,
2) opiekunowi faktycznemu dziecka,
3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,
4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności
- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Na podstawie art. 17 ust 1a u.ś.r. osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki (a więc takim jak skarżąca), przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki:

1. rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;
2. nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;
3. nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Sąd orzekający w pełni aprobuje stanowisko organów obu instancji i ich argumentację. W niniejszej sprawie organ I instancji odmówił przyznania świadczenia pielęgnacyjnego M. S., które chciała pobierać w związku ze sprawowaniem opieki nad babcią – T. F.. Organ trafnie powołał się na art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a u.ś.r., wskazując, że w pierwszej kolejności do tego świadczenia uprawniona jest M. F. – córka T. F.. Zasadnie wskazano, że M. F. nie legitymuje się zaświadczeniem o niepełnosprawności w znacznym stopniu, co uniemożliwia przyznanie świadczenia M. S. – wnuczce T. F..

Słusznie organy wskazały, iż w myśl art. 132 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami. W przypadku skarżącej nie występuje pokrewieństwo pierwszego stopnia, gdyż jest wnuczką T. F.. Zasadnicze znaczenie ma dla rozstrzygnięcia sprawy fakt, że T. F. ma córkę M. F., która mieszka i pracuje (a także otrzymuje emeryturę) w P..

Tym samym, to M. F. jest zobowiązana w pierwszej kolejności do alimentacji swej matki T. F., a więc także do zapewnienia jej opieki. Skoro więc istnieje osoba spokrewniona w pierwszym stopniu z T. F., a więc zobowiązana do jej alimentacji, to na skarżącej nie ciąży obowiązek alimentacyjny wobec babci T. F.. M. F. nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Nie są więc spełnione wszystkie przesłanki określone w art. 17 ust 1a u.ś.r., które muszą być spełnione łącznie.

Słusznie więc przyjęły organy, że zgodnie z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. oraz art. 129 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, skarżąca nie jest osobą zobowiązaną do alimentacji swej babci, gdyż ten obowiązek spoczywa na żyjącej córce T. F. - M. F., która zobowiązana jest w pierwszej kolejności do sprawowania opieki nad swoją matką. Wnuczka jest krewną w linii prostej i jej obowiązek alimentacyjny wobec babci powstaje, gdy nie ma dzieci babci lub dzieci te nie są w stanie dopełnić swego obowiązku alimentacyjnego wobec rodzica. Taka sytuacja w kontrolowanej sprawie nie zachodzi.

Podnoszony przez skarżącą zasadniczy zarzut, iż pozostawanie w zatrudnieniu przez M. F., a także fakt zamieszkiwania przez nią w innym miejscu niż matka, wyklucza spełniania przez nią obowiązku alimentacyjnego wobec matki w ocenie Sądu jest nietrafny.

Trafnie organy wskazały, że obowiązek alimentacyjny może polegać albo na świadczeniu określonych sum pieniężnych, albo na dostarczaniu w naturze określonej ilości produktów potrzebnych do życia, bądź też na osobistych staraniach. W sytuacji, gdy zobowiązany do alimentacji wybiera ten ostatni sposób wspomagania potrzebującej osoby mu bliskiej, polegający na rezygnacji z zatrudnienia po to, by osobistym staraniem wspierać tę osobę, z pomocą przychodzi mu Państwo. Osoba zobowiązana do alimentacji otrzymuje, w zaistniałej sytuacji, pomoc polegającą na przyznaniu jej tzw. świadczenia pielęgnacyjnego (art. 17 u.ś.r.). Świadczenie to jest niejako surogatem wynagrodzenia za pracę. Jest to bowiem określona przepisami kwota pieniężna, z którą wiąże się również opłacanie przez Państwo składek emerytalno-rentowych. Podkreślono, że pomoc świadczona w taki sposób przez Państwo jest przeznaczona dla konkretnych przypadków, to jest dla osób, które obciąża obowiązek alimentacyjny.

Reasumując ten wątek, skarżąca nie jest osobą spokrewnioną w pierwszym stopniu, a obowiązek alimentacyjny ciąży na córce T. F., która obiektywnie rzecz ujmując może poczynić starania w opiece nad niepełnosprawną matką. M. F. nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, co wykluczałoby ją z możliwości dopełnienia obowiązku alimentacyjnego wobec matki.

Sąd orzekający podziela pogląd wyrażony przez Naczelny Sąd Administracyjny, iż formalnego ograniczenia wynikającego z art. 17 ust. 1a pkt 1 u.ś.r., nie można stosować w sytuacji, gdy preferowany przez ustawodawcę opiekun z obiektywnych względów (z racji wieku i stanu zdrowia oraz rodzaju niepełnosprawności podopiecznego) nie może realizować swych obowiązków, a obowiązki te realizuje inna siostra (wyrok NSA z z dnia 7 maja 2020 r., o sygn. akt I OSK 2831/19).

W ocenie Sądu w niniejszej sprawie nie zachodzą obiektywne okoliczności wykluczające alimentowanie matki przez M. F.. Jak wspomniano M. F. nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, a według skarżącej przeszkodą w sprawowaniu przez nią opieki nad matką jest odległe miejsce zamieszkania i wykonywanie pracy. Jednak nie jest to obiektywna, lecz subiektywna, przyczyna dla której nie sprawuje ona opieki nad matką i jej nie alimentuje. Jest to bowiem wynik jej decyzji i wyboru, a nie skutek zdarzeń obiektywnych, jak wiek, czy stan zdrowia uniemożliwiający sprawowanie opieki i alimentację niezależnie od woli osoby zobowiązanej. Także zamieszkiwanie przez nią w odległości ok. 70 km od miejsca zamieszkania matki jest skutkiem jej decyzji, a więc przyczyną subiektywną, a nie obiektywną. Możliwe jest przecież zamieszkanie przez nią z matką w P. bądź w miejscu zamieszkania matki.

Sąd oczywiście zdaje sobie sprawę, że taka zmiana życiowa jest trudna, tym niemniej niezamieszkiwanie z matką nie ma charakteru obiektywnego, lecz jest skutkiem świadomej decyzji, a więc ma charakter subiektywny.

Jeszcze raz Sąd podkreśla, że w pierwszej kolejności do opieki nad T. F. zobowiązana jest jej córka M. F., jako osoba spokrewniona w pierwszym stopniu. Istnieje więc inna osoba spokrewniona w pierwszym stopniu z T. F., której obowiązek alimentacyjny wyprzedza obowiązek alimentacyjny skarżącej. Dlatego w świetle treści art.17 a ust.1 u.ś.r. w przypadku skarżącej nie są spełnione wszystkie przesłanki określone w tym przepisie, a warunkujące przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego skarżącej. Dlatego też konieczne było zastosowanie ograniczenia wynikającego z art. 17 ust. 1a u.ś.r. Miejsce zamieszkania i praca, to nie są obiektywne okoliczności, niezależne od woli danej osoby, wyłączające możliwość sprawowania opieki. Wynikającego z art. 17 ust. 1a u.ś.r. ograniczenia nie można stosować w sposób rygorystyczny jedynie w takiej sytuacji, kiedy preferowany przez prawodawcę opiekun ze względów obiektywnych, a więc niezależnych od niego - do których zaliczyć trzeba wiek, stan zdrowia czy znaczne trudności materialne - nie jest w stanie opieki sprawować.

Naczelny Sąd Administracyjny wskazał, że "Tylko legitymowanie się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności powodowałoby zwolnienie osób zobowiązanych do alimentacji w pierwszej kolejności i możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego osobom innym niż spokrewnionym w pierwszym stopniu w stosunku do osoby wymagającej opieki." (wyrok z dnia 21 lutego 2019 r. o sygn. akt I OSK 3804/18). Takiego orzeczenia M. F. nie posiada.

W kontrolowanej sprawie fakt wykonywania przez M. F. pracy zawodowej i zamieszkiwania w pewnej odległości od miejsca zamieszkania matki T. F. nie jest okolicznością obiektywną uniemożliwiającą córce sprawowanie opieki osobistej nad matką, bądź też finansowanie opieki nad matką przez inna osobę.

W ocenie Sądu organy – pomimo niewątpliwie trudnej sytuacji życiowej skarżącej – trafnie w świetle obowiązujących aktualnie przepisów prawa - odmówiły przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego. Kontrolowana decyzja nie ma bowiem charakteru uznaniowego, lecz ma charakter decyzji związanej. W związku z tym organy nie miały żadnego luzu decyzyjnego i ściśle musiały kierować się powyższymi przepisami prawa. A skoro nie zostały łącznie spełnione przesłanki określone w art. 17 ust. 1a u.ś.r. zmuszone były odmówić przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia.

W związku z powyższym Sąd na podstawie art. 151 p.p.s.a. oddalił skargę.

Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniuz 16 lipca 2020 r., sygn. akt IV SA/Po 429/20

Metryka

Uzasadnienie

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje