Uzasadnienie
IV S.A./PO 488/04
W dniu [...].02.2004r M. J. zwrócił się do Komendanta Wojskowej Komendy Uzupełnień w O. o wydanie mu zaświadczenia, że w okresie od 25.04.1052r do 30.11.1952r odbywał zastępczą służbę w ponadkontyngentowych brygadach " Służby Polsce" jako przymusowy obowiązek.
Postanowieniem z dnia [...] 02.2004r, nr [...] Komendant Wojskowej Komendy Uzupełnień w O. na podstawie art.219 w zw. z art.218 § 1 kpa odmówił M. J. wydania zaświadczenia o żądanej treści.
W dniu [...].02.2004 M. J. złożył zażalenie na powyższe postanowienie.
Po rozpoznaniu zażalenia na to postanowienie Szef Wojewódzkiego Sztabu Wojskowego w P. postanowieniem z dnia [...].03.2004r, nr [...] na podstawie art.138 § 1 pkt 1 kpa utrzymał w mocy to postanowienie. W uzasadnieniu stwierdził, że z informacji zawartych w ewidencji wynika, że M. J. w 1952r przebywał w 55 Brygadzie Organizacji " Służba Polsce". Komendant WKU wydając zaświadczenie nr [...] z dnia [...] 12.2003r potwierdził tą informację. Zgodnie z ustawą z dnia 2.09.1994r o świadczeniu pieniężnym i uprawnieniach przysługujących żołnierzom zastępczej służby wojskowej przymusowo zatrudnianym w kopalniach węgla, kamieniołomach, zakładach rud uranu i batalionach budowlanych (tekst jednolity Dz. U. Z 2001r nr 60, poz.622, z późn. zm. zwana dalej ustawa) zaświadczenie takie wydaje się żołnierzom z poboru 1949r. W związku z powyższym nie jest możliwe wydanie zaświadczenia o treści żądanej przez M. J..
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego M. J. podnosi, że kolega S. S., z którym jechali razem pociągiem do R., gdzie budowali- otrzymał takie zaświadczenie.
W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie, uznając, że analiza obowiązujących przepisów -zwłaszcza art.l ust.l pkt.2 ustawy z dnia 2.09.1994r o świadczeniu pieniężnym i uprawnieniach przysługujących żołnierzom zastępczej służby wojskowej przymusowo zatrudnianym w kopalniach węgla, kamieniołomach, zakładach rud uranu i batalionach budowlanych - nie daje podstaw do zmiany zaskarżonego postanowienia.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Skarga zasługuje na uwzględnienie. Przepisy działu VII kodeksu postępowania administracyjnego "Wydawanie zaświadczeń" określają sposób postępowania administracyjnego w sprawie wydawania zaświadczeń, które jest rodzajem postępowania adrninistracyjnego o charakterze uproszczonym i odformalizowanym. Zakres podmiotowy postępowania jest bardzo szeroki i obejmuje on wszystkie organy wymienione w art. 5 § 2 pkt 3 kpa oraz inne organy państwowe i inne podmioty, gdy są powołane z mocy prawa lub na podstawie porozumienia do wydawania zaświadczeń.
Zakres przedmiotowy postępowania obejmuje wydawanie zaświadczeń, które potwierdzają określone fakty lub stan prawny.
Artykuł 217 § 2 kpa stanowi, że zaświadczenie wydaje się, jeżeli:
- 1) urzędowego potwierdzenia określonych faktów lub stanu prawnego wymaga przepis prawa,
- 2) osoba ubiega się o zaświadczenie ze względu na swój interes prawny w urzędowym potwierdzeniu określonych faktów lub stanu prawnego.
M. J. wykazał swój interes prawny w urzędowym potwierdzeniu faktu, że w okresie od 25.04.1952r do 30.11.1952r odbywał zastępczą ponadkontyngentową służbę w brygadach " Służby Polsce " jako przymusowy obowiązek. Działanie organu w takich sytuacjach jak powyższa sprawa, normuje przepis art. 218 kpa. Wyróżnia on dwie sytuacje, wymagające od organu częściowo różnych zachowań. Pierwsza sytuacja to taka, gdy "chodzi o potwierdzenie faktów albo stanu prawnego, wynikającej z prowadzonej przez ten organ ewidencji, rejestrów bądź z innych danych znajdujących się w jego posiadaniu". Artykuł 218 § 2 kpa, zdaniem Sądu dotyczy sytuacji nie objętych unormowaniem w § 1 a zatem kiedy organ nie ma w swoich zasobach ewidencji, rejestrów bądź danych pozwalających potwierdzić wskazane przez Strony fakty lub stany prawne. Wówczas organ " (...) może przeprowadzić w koniecznym zakresie postępowanie wyjaśniające ".
Na tle powyższych unormowań Sąd obowiązany jest ocenić w pierwszej kolejności czy Szef Wojewódzkiego Sztabu Wojskowego w P. miał warunki do zastosowania art. 218 § 1 kpa; w razie odpowiedzi negatywnej - czy organ ten wiązała dyspozycja art. 218 § 2 kpa i jak należałoby ją w danym przypadku rozumieć.
Z samego brzmienia art. 218 § 1 kpa wynika, że organ powinien zbadać całość "posiadanych" zasobów, które mogłyby wskazywać na fakty bądź stany prawne, których potwierdzenia żąda strona. Pogląd ten znajduje potwierdzenie w judykaturze. Taka interpretacja w/w przepisu wymaga, aby organ w sposób jasny wskazał, że nie posiada żadnych dokumentów pozwalających na potwierdzenie faktów (wyrok NSA z dnia 28.10.1997r -II SA/Gd 1331/96. LEX nr 44239). Fakt braku takich dokumentów powinien być bezsporny (wyrok NSA z dnia 11.05.1998r -II SA 299/98, LEX 41833).
Zatem organ powinien w uzasadnieniu postanowienia odmawiającego wydania zaświadczenia wymienić dokumentację zawartą w jego zasobach, którą badał i stwierdzić czy to całość zasobów, które mogłyby dać odpowiedź na pytanie czy M. J. odbywał zastępczą, służbę będąc wcielonym do ponadkontyngentowych brygad " Służby Polsce " jako przymusowy obowiązek.
Organ I instancji nie spełnił tego wymogu. Z akt badanej sprawy wynika, że Komendant Wojskowej Komendy Uzupełnień posłużył się jedynie kartą ewidencyjną dotyczącą M. J.. Organ II instancji w uzasadnieniu swojej decyzji powołał się na uzasadnienie organu I instancji, dodając, że przyznawaniem świadczeń pieniężnych i uprawnień przysługujących żołnierzom zastępczej służby wojskowej przymusowo zatrudnianym w kopalniach węgla, kamieniołomach, zakładach rud uranu i batalionach budowlanych zajmuje się właściwy organ emerytalno - rentowy.
Postępowanie o jakim mowa w art. 218 § 2 kpa zgodnie z ugruntowanym stanowiskiem doktryny i orzecznictwa, powinno przede wszystkim respektować niektóre zasady ogólne postępowania administracyjnego, mianowicie te, które odnoszą się wyraźnie do strony a więc zasady: uwzględnienia z urzędu interesu społecznego i słusznego interesu obywatela, dochodzenia prawdy obiektywnej (art. 7), pogłębienia zaufania obywatela do organów Państwa (art. 8), udzielenia pomocy prawnej (art. 9 zd 2). Zasady te mają na celu chronić obiektywnie słabszą pozycję strony. Powyższe okoliczności ujawniają się w sprawie Skarżącego, który twierdzi, że jego pobyt w 55 Brygadzie " Służba Polsce " był przymusowy i że zaświadczenia takiej treści otrzymali będący tam razem z nim koledzy: J. W. i S. S.. Zbadanie prawdziwości tych twierdzeń znajduje oparcie w zasadach równości i zasadach państwa prawa (art. 32 ust. 1 i art.2 Konstytucji RP z 2.04.1997r -Dz.
U. 78/97/483). Na dowód powyższych twierdzeń Skarżący przedstawia zaświadczenie z Wojskowej Komendy Uzupełnień w O.., z którego wynika,że w 1952r podlegał obowiązkowi przysposobienia zawodowego w charakterze junaka i wykonywał prace w 55 Brygadzie " Służba Polsce". Nadto M. J.przedłożył informację z Archiwum Państwowego w R. i Archiwum Akt Nowych w W..
Zdaniem Sądu, stosując się do dyrektyw zawartych w wymienionych ogólnych zasadach kpa, Komendant Wojskowej Komendy Uzupełnień winien dołożyć należytej staranności, by pomóc Skarżącemu w ustaleniu czy miały miejsce określone fakty lub istniał stan prawny, który służyć może zrealizowaniu Jego interesu prawnego. Zgodnie z art. 5 ust. 1 i ust. la ustawy, wydanie zaświadczenia przez organ wojskowy winno być poprzedzone zasięgnięciem opinii właściwego stowarzyszenia zrzeszającego byłych żołnierzy batalionów budowlanych (której w aktach sprawy brak). Artykuł 5 ust. 1 i ust. la stanowi lex specialis wobec art.218 § 2 kpa, poszerzając obowiązki organu wojskowego.
Kodeks postępowania administracyjnego daje organowi administracji publicznej szerokie możliwości działania, niektóre zdaniem Sądu mogą być wykorzystane także w postępowaniu o wydanie zaświadczenia.
W pierwszej kolejności organ powinien wykorzystać dokumentację,którą sam posiada a także ustalić czy na podstawie innej dokumentacji można potwierdzić fakty podane przez Skarżącego.
M. J. wskazał świadków z którymi razem przebywał w 55 Brygadzie, którzy mogą potwierdzić jaki charakter miała praca przez nich wykonywana. W niniejszej sprawie zasadne byłoby także uwzględnienie faktów powszechnie znanych.
Zgodnie z utrwalonym w orzecznictwie Sądu Najwyższego i w doktrynie poglądem ustawowe określenie " fakty powszechnie znane " (art.77 § 4 kpa, art. 228 § 1 kpa) obejmuje również fakty historyczne, utrwalone w piśmiennictwie naukowym (wyrok SN z 9.03.1993r WRN 8/93 - OSNKW 7-8 93/94). Sądowi z urzędu ze sprawy IV S.A./PO 561/04 znane są ekspertyzy historyczne i prawne dotyczące zastępczej służby wojskowej w latach 1949-1959.
W ocenie Sądu celowe byłoby odniesienie się do genezy utworzenia batalionów budowlanych. W świetle materiałów historycznych bezsporne jest, iż była to z całą pewnością praca przymusowa. Z ekspertyzy mjr dr Z. P. dotyczącej batalionów pracy wynika, że na podstawie rozkazu nr [...] z [...].03.1945r Naczelnego Dowódcy Wojska Polskiego sformułowano dwanaście dużych obiektów wojskowych w ważniejszych garnizonach. Dnia 01.10.1947r Minister Obrony Narodowej powołał komisję międzyministerialną, której zadanie było ustalenie statusu jednostek roboczych WP. Planowano 6-7 miesięczną służbę w nich, która miała być następnie zaliczana do wysługi w zasadniczej służbie wojskowej. 17 lutego 1947r po utworzeniu Powszechnej Organizacji Służba Polsce, szef Sztabu Generalnego WP wydał zarządzenie o wcieleniu do tzw. nadkontyngentowych brygad PO SP tych poborowych, którzy do tej pory z rozmaitych względów nie odbyli służby wojskowej. Utworzono 9 takich brygad, przeznaczonych do pracy w kopalniach, kamieniołomach i na budowach.
Z ekspertyzy w sprawie wojskowych batalionów roboczych i batalionów pracy prof. dr hab. Adama Marcinkowskiego z dnia 27.01.1999r wynika,że bataliony robocze były jednostkami o charakterze represyjnym i że osoby tam pracujące zmuszano do niewolniczej pracy, narażającej na utratę życia, ciężkie kontuzje i choroby. Zdaniem autora tej ekspertyzy nie zmienia represyjnego charakteru tych batalionów fakt, że starano się im nadać pozory służby wojskowej i nazywano " zastępczą służbą wojskową". Dlatego też w pełni uzasadnione są roszczenia tych osób o przyznanie specjalnych dodatków do emerytur i rent. Prokuratura Wojskowa Prokuratury Okręgowej w W. prowadziła postępowanie karne w sprawie utworzenia i podtrzymywania w latach 1949 - 1959 w b. PRL represyjnego systemu wojskowych batalionów pracy w warunkach stwarzających bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia, ciężkiego uszkodzenia ciała lub ciężkiego rozstroju zdrowia przez ówczesnego Ministra Obrony Narodowej - Marszałka Polski Konstantego Rokossowskiego działającego wspólnie i w porozumieniu z Wiceministrem Obrony Narodowej gen. bryg.
Edwardem Ochabem oraz Szefem Sztabu Generalnego LWP gen. broni Władysławem Korczycem. Postanowieniem z dnia [...] marca 1999r umorzono postępowanie w sprawie z uwagi na śmierć sprawców zdarzenia. Z zebranego w tej sprawie materiału dowodowego a w szczególności ekspertyz historyczno - prawnych sporządzonych przez kpt. mgr Zbigniewa Palskiego, kpt. mgr Leszka Pajórka, mjr dr Henryka Wcisło i kpt. mgr Marka Jasiaka, przez Departament Prawny Ministerstwa Obrony Narodowej oraz przez Główne Kwatermistrzostwo WP - Szefostwo Służby Zakwaterowania i Budownictwa wynika, iż w drugiej połowie lat czterdziestych oraz w latach pięćdziesiątych zasadnicza służba wojskowa dzieliła się na tzw. służbę kadrową oraz zastępczą służbę wojskową. Kryterium kierowania poborowych do służby kadrowej był pozytywny stosunek takich osób oraz ich rodzin do b. PRL oraz tzw. nienaganna przeszłość. Do zastępczej służby wojskowej kierowano natomiast reemigrantów, synów rolników posiadających duże gospodarstwa rolne tzw. kułaków, synów kupców, adwokatów, lekarzy prowadzących prywatną praktykę i przedstawicieli innych wolnych zawodów.
Od 1949r w ramach zastępczej służby wojskowej zaczęto tworzyć bataliony pracy. Podstawą kwalifikowania do tych jednostek było pochodzenie społeczne, oblicze polityczne, przeszłość polityczna, opinia miejscowego Urzędu Bezpieczeństwa oraz narodowość. Służba w tych batalionach stanowiła przejaw dyskryminacji.
W ocenie Sądu mając na względzie fakty powszechnie znane organ II instancji nie przeprowadził postępowania wyjaśniającego w sposób prawidłowy i dokładny. Organ ograniczył się jedynie do stwierdzenia co zawarte jest w karcie ewidencyjnej, nie próbując nawet szukać potwierdzenia tych faktów w innych źródłach.
Zdaniem Sądu organ powinien zbadać całość posiadanych zasobów. Interpretacja przepisu art. 218 § 2 kpa wymaga, żeby organ w sposób jasny wskazał, że nie posiada żadnych dokumentów pozwalających na potwierdzenie faktów (wyrok NSA z 28.10.1997r II SA./Gd 1331/96. LEX nr 44239). Fakt braku takich dokumentów powinien być bezsporny (wyrok NSA z 11.05.1998 r II SA. 299/98. LEX 41833).
Sąd jest przekonany,że polskie organy winny uruchomić wszystkie możliwe sposoby jakie daje prawo, by pomóc obywatelowi w ustaleniu, czy odbywał zastępczą służbę wojskową w ramach wcielenia do brygad ponadkontyngentowych " Służby Polski" jako przymusowy obowiązek. W związku z powyższym na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit c ustawy z 30.08.2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi w związku z art. 97 § 1 ustawy z 30.08.2002 r. przepisy wprowadzające ustawę -Prawo o ustroju sądów administracyjnych i ustawę - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi Sąd uchylił zaskarżone postanowienie Komendanta Wojskowej Komendy Uzupełnień w O.z dnia [...] 02.2004 r. nr [...]
O kosztach Sąd orzekł na podstawie art. 200 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
/-/I.Kucznerowicz /-/M.Dybowski /-/P.Miładowski
KB/