Uzasadnienie
M. R., pismem z dnia [...] kwietnia 2021 roku, wstąpił do Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w G. z żądaniem ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką sprawowaną nad matką W. R..
Wójt Gminy G., decyzją z dnia [...] maja 2021 roku (nr [...]), odmówił przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia w celu sprawowania opieki nad matką.
W uzasadnieniu decyzji wskazano, że syn M. R. sprawuje osobistą opiekę nad niepełnosprawną matką. W. R. została uznana za osobę niezdolną do samodzielnej egzystencji orzeczeniem Komisji Lekarskiej ZUS z dnia [...] września 2019 roku. Niepełnosprawność podopiecznej powstała po 25 roku życia, a więc niespełniony pozostaje warunek określony w art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych.
M. R. skorzystał z prawa do odwołania. W treści odwołania zażądał "przywrócenia opieki nad niepełnosprawną matką" i wyjaśnił, że stan matki z upływem lat pogarsza się i coraz częściej wymaga ona pomocy osoby trzeciej.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze, decyzją z dnia [...] czerwca 2021 roku (nr [...]), po rozpoznaniu sprawy na skutek odwołania, utrzymało w mocy rozstrzygnięcie organu I instancji.
Organ odwoławczy stwierdził, że zgodnie z art. 17 ust. 5 pkt 1 ppkt. a) ustawy o świadczeniach rodzinnych prawo do świadczenia pielęgnacyjnego nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo, między innymi, do specjalnego zasiłku opiekuńczego. Odwołujący się na mocy decyzji GOPS G. z dnia [...] listopada 2020 roku GOPS [...] ma przyznane prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego do dnia [...] października 2021 roku. Wnioskodawca nie żądał uchylenia tej decyzji.
M. R., reprezentowany przez pełnomocnika w osobie radcy prawnego, skorzystał z prawa skargi do sądu administracyjnego.
Strona zażądała uchylenia w całości zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji Wójta Gminy G. oraz zasądzenia zwrotu kosztów zastępstwa prawnego w postępowaniu sądowoadministracyjnym.
Zaskarżonej decyzji zarzucono:
- 1) naruszenie art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. b w związku z art. 27 ust. 5 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez przyjęcie, że pobieranie specjalnego zasiłku pielęgnacyjnego ma przesądzające znaczenie dla oceny zasadności wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, co skutkowało pominięciem zbiegu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego i specjalnego zasiłku pielęgnacyjnego implikującego prawo dokonania wyboru jednego ze świadczeń,
- 2) naruszenie art. 6, art. 7, art. 8, art. 9, art. 77 § 1, art. 79a oraz art. 80 ustawy - Kodeks postępowania administracyjnego poprzez zaniechanie poinformowania skarżącego o konieczności wyeliminowania z obrotu decyzji w sprawie specjalnego zasiłku pielęgnacyjnego oraz przyjęcie, że samo zwrócenie się z wnioskiem o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego umożliwia wydanie rozstrzygnięcia o odmowie przyznania tego świadczenia.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze podtrzymało stanowisko zaprezentowane w uzasadnieniu wydanej decyzji oraz wniosło o oddalenie skargi.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje.
Sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej; kontrola sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej - art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 roku Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. 2021, poz. 137).
Realizując zadania wymiaru sprawiedliwości sądy administracyjne stosują środki określone w ustawie - art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. 2019, poz. 2325 ze zm.; dalej w skrócie P.p.s.a.). Uwzględniając skargę na decyzję Sąd uchyla ten akt w całości albo w części na warunkach określonych w art. 145 § 1 pkt 1 lit a-c P.p.s.a., względnie stwierdza jego nieważności, gdy spełnione są przesłanki wskazane w art. 145 § 1 pkt 2 P.p.s.a. albo stwierdza wydanie decyzji z naruszeniem prawa, jeżeli zachodzą przyczyny określone w Kodeksie postępowania administracyjnego lub w innych przepisach (art. 145 § 1 pkt 3 P.p.s.a.).
Zgodnie z wnioskiem zawartym w skardze oraz przy braku sprzeciwu Samorządowego Kolegium Odwoławczego (odpowiedź na skargę) sprawa została rozpoznana w trybie uproszczonym (art. 119 pkt 2 P.p.s.a.).
Skarga okazała się uzasadniona.
Zaskarżona decyzja oraz poprzedzająca ją decyzja Wójta Gminy G. zostały wydane z naruszeniem prawa materialnego, a także z naruszeniem prawa procesowego, co mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
Przepisy art. 17 ust. 1-5 ustawy z dnia 28 listopada 2003 roku o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. 2020, poz. 111 ze zm.) ustalają zasady przyznawania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. W poszczególnych jednostkach redakcyjnych ustawodawca wskazał tryb i określił warunki przyznania tego świadczenia rodzinnego.
Przepis art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. b ustawy o świadczeniach rodzinnych stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego, świadczenia pielęgnacyjnego lub zasiłku dla opiekuna, o którym mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 roku o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów.
Natomiast zgodnie z art. 27 ust. 5 ustawy o świadczeniach rodzinnych w przypadku zbiegu uprawnień do następujących świadczeń:
- 1) świadczenia rodzicielskiego lub
- 2) świadczenia pielęgnacyjnego, lub
- 3) specjalnego zasiłku opiekuńczego, lub
- 4) dodatku do zasiłku rodzinnego, o którym mowa w art. 10, lub
- 5) zasiłku dla opiekuna, o którym mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 roku o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów
- - przysługuje jedno z tych świadczeń wybrane przez osobę uprawnioną - także w przypadku gdy świadczenia te przysługują w związku z opieką nad różnymi osobami.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze przyjęło właściwe podstawy prawne dla oceny zasadności żądań zgłaszanych przez skarżącego.
Kolegium dostrzega, że przepis art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. b ustawy o świadczeniach rodzinnych wyklucza możliwość przyznania/pobierania zarówno świadczenia pielęgnacyjnego, jak i specjalnego zasiłku pielęgnacyjnego. Jednak zbieg takich uprawnień jest możliwy i został ustawowo uregulowany. Zgodnie z art. 27 ust. 5 pkt 2 i pkt 3 ustawy o świadczeniach rodzinnych przysługuje jedno z tych świadczeń, przy czym to stronie przysługuje prawo wyboru świadczenia.
Dostrzegając powyższe Kolegium z naruszeniem przepisu art. 9 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 rok Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2021 r. poz. 735; dalej w skrócie K.p.a.) uznało, że do utrzymania w mocy decyzji o odmowie przyznania skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego wystarczające jest poczynienie konstatacji o braku wniosku skarżącego w przedmiocie uchylenia decyzji ustalającej prawo do specjalnego zasiłku pielęgnacyjnego.
Wskazać zatem należy, że zgodnie z art. 9 K.p.a. organy administracji publicznej są obowiązane do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego. Organy czuwają nad tym, aby strony i inne osoby uczestniczące w postępowaniu nie poniosły szkody z powodu nieznajomości prawa, i w tym celu udzielają im niezbędnych wyjaśnień i wskazówek.
Granicą powinności, jakie wynikają z zasady informowania stron jest stan zapobieżenia szkodzie z powodu nieznajomości prawa. Organ administracji publicznej ma procesowy obowiązek informowania strony zarówno o przepisach prawa dotyczących postępowania, jak i o przepisach prawa materialnego dotyczących rozpatrywanej sprawy, a przez szkodę należy rozumieć utratę możliwości uzyskania oczekiwanego rozstrzygnięcia sprawy indywidualnej, zarówno co do jej istoty, jak i czasu, w którym miałoby ono zapaść, pogorszenie sytuacji faktycznej lub prawnej strony to także utrata możliwości zmiany sytuacji na lepsze, w tym odsunięcie na czas późniejszy rozstrzygnięcia sprawy, które mogło być podjęte wcześniej (P. M. Przybysz [w:] Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz aktualizowany, LEX/el. 2021, art. 9 oraz powołane tam orzecznictwo i literatura).
Autorka skargi trafnie zauważa, że okolicznością przesądzającą o odmowie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego nie może być złożenie wniosku o to świadczenie w okresie pobierania specjalnego zasiłku pielęgnacyjnego. Skoro organ odwoławczy ujawnia, że przeszkodą do wydania rozstrzygnięcia zgodnego z żądaniem strony jest brak wniosku o uchylenie decyzji w przedmiocie specjalnego zasiłku pielęgnacyjnego, to w ten sposób dowodzi jedynie zaktualizowania własnych procesowy obowiązków określonych regulacją art. 79a § 1 K.p.a.
Analiza akt sprawy ujawnia, że skarżący ani w postępowaniu przed organem I instancji, ani w postępowaniu przed organem odwoławczym, nie uzyskał informacji ani o tym, iż niedopuszczalne jest jednoczesne pobieranie zarówno specjalnego zasiłku pielęgnacyjnego, jak i świadczenia pielęgnacyjnego, a ni o tym, że przysługuje mu prawo wyboru jednego z tych świadczeń. W tym kontekście konstatacja organu odwoławczego, że skarżący "nie wnioskował o uchylenie decyzji w przedmiocie specjalnego zasiłku pielęgnacyjnego" jawi się, jako wykorzystanie nieznajomości prawa przez stronę na potrzeby wydania rozstrzygnięcia o odmowie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.
Skoro przepisy prawa umożliwiają stronie wybór pomiędzy różnymi świadczeniami rodzinnymi, a organy obu instancji nie zrealizowały powinności procesowych określonych w art. 9, art. 10 § 1 oraz art. 79a § 1 K.p.a., to uznać należy, że zaskarżona decyzja, a także poprzedzająca ją decyzja Wójta Gminy G., zostały wydane z naruszeniem prawa wyboru korzystniejszego świadczenia rodzinnego określonego regulacją art. 27 ust. 5 pkt 2 i pkt 3 ustawy o świadczeniach rodzinnych.
Skoro organy administracji publicznej nie zrealizowały obowiązków procesowych warunkujących możność skorzystania z kompetencji do wydania decyzji o odmowie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, to uznać należało, że naruszenie wskazanych powyżej przepisów mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy w rozumieniu art. 145 §1 pkt 1 lit a i c P.p.s.a.
Okoliczność, że Wójt Gminy G. jest organem właściwym do załatwienia sprawy z wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, a także organem właściwym do załatwienia sprawy z wniosku o uchylenie decyzji w sprawie specjalnego zasiłku pielęgnacyjnego, uzasadnia skorzystanie przez Sąd z możliwości określonych w art. 135 P.p.s.a.
Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organy poinformują stronę o przesłankach zależnych od niej, które nie zostały spełnione lub wykazane, co może skutkować wydaniem decyzji niezgodnej z żądaniem strony. Ponadto organy uwzględnią, że przepis art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP (wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 roku o sygnaturze K - 38/13). Z tego względu warunek dotyczący okresu, w którym powstała niepełnosprawność podopiecznej W. R. jest okolicznością nieistotną dla merytorycznego rozstrzygnięcia sprawy.
Z powyższych względów, na podstawie art. 135 oraz art. 145 § 1 pkt 1 lit a i c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. 2019, poz. 2325 ze zm.), Sąd uchylił zaskarżoną decyzję, a także poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy G.. W przedmiocie zwrotu kosztów postępowania sądowoadministracyjnego orzeczono na podstawie art. 200 oraz art. 205 § 2 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi w związku z §14 ust. 1 pkt 1 lit c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (t.j. Dz. U. z 2018 r. poz. 265).