Uzasadnienie
Pismem z dnia 20 maja 2010 r. J.O. zwrócił się z wnioskiem o przyznanie uprawnienia do świadczenia pieniężnego z tytułu pracy przymusowej w okresie od sierpnia 1944 r. do lutego 1945 r.
Decyzją z dnia [...] lipca 2010 r. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, działając na podstawie art. 2 pkt 2 i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. nr 87, poz. 395 ze zm.), odmówił wnioskodawcy przyznania uprawnienia do przedmiotowego świadczenia.
W uzasadnieniu wskazano, że strona w okresie okupacji wykonywała pracę przymusową w pobliżu stałego miejsca zamieszkania, praca ta nie przybrała szczególnie dotkliwej formy, o której wspomina uzasadnienie wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r. o sygn. K 49/07 (Dz. U. nr 220, poz. 1734) tzn. nie była połączona z wysiedleniem i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska.
We wniosku z dnia 26 lipca 2010 r. o ponowne rozpatrzenie sprawy J.O. wyjaśnił, że w okresie okupacji niemieckiej był poddany dwojakiego rodzaju represjom:
- - w miejscu zamieszkania (W.) na posterunku żandarmerii zajmował się obsługą koni,
- - wywieziony został do miejscowości P., K., G. koło Ś. W. tj. ok. 60 km od domu do ciężkiej pracy.
Decyzją z dnia [...] sierpnia 2010 r., po ponownym rozpatrzeniu sprawy Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych utrzymał w mocy swoją decyzję z [...] lipca 2010 r.
W uzasadnieniu przytoczono fragmenty uzasadnienia w/w wyroku Trybunału Konstytucyjnego i podkreślono, że z treści powołanego orzeczenia wynika, że świadczenia pieniężne powinny otrzymać osoby, wobec których obowiązek pracy przymusowej połączony był z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu).
Zdaniem organu zgromadzony materiał dowodowy wskazuje, że w przypadku wnioskodawcy nie nastąpił fakt deportacji wskazany w ustawie z 31 maja 1996 r. Skarżący wykonywał początkowo pracę przymusową w miejscu stałego zamieszkania, a następnie został skierowany do pracy przy budowie umocnień wojskowych w obrębie miejsca zamieszkania- miejscowości P., K. i G. W ocenie organu w przypadku strony nie został więc spełniony warunek, o którym mowa w art. 2 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniu pieniężnym tj. deportacji do pracy przymusowej.
Skargę na powyższą decyzję wniósł J.O. wyjaśniając, że w okresie, gdy pracował przymusowo na posterunku żandarmerii, była to praca w miejscu zamieszkania – na noc wracał do domu. Natomiast w okresie pracy w pozostałych miejscowościach obowiązywał go zakaz oddalania się z miejsca pobytu.
Odpowiadając na skargę organ wniósł o jej oddalenie i podtrzymał argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji.
Storna skarżąca i organ wnieśli o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Skarga w niniejszej sprawie okazała się zasadna.
W aktach administracyjnych znajduje się:
- - "wniosek o przyznanie świadczenia" z dnia 20 maja 2010 r., w którym J.O. oświadczył, że w okresie od sierpnia 1944 r. do lutego 1945 r. przebywał w miejscowościach P., W., G., K. i W.Ś, pracował przy kopaniu rowów strzeleckich, a nocował w zimnej stodole (k. 4),
- - oświadczenie świadka L.S., który podał, że był na okopach razem z J.O. w miejscowościach P., W., G., K. i W.Ś, (k. 13),
- - oświadczenie świadka M.R., który wskazał, że J.O, najpierw pracował na żandarmerii, a w sierpniu 1944 r. został wywieziony na okopy (k. 14),
- - oświadczenie świadka J.C., który potwierdził fakt pobytu razem z J.O. na robotach przymusowych w tych samych miejscowościach oraz to, że spali w tej samej stodole (k. 15),
- - mapa z zaznaczonymi na niej miejscowościami, których nazwa przywołuje strona skarżąca oraz w/w świadkowie (k. 21),
- - pismo – "odwołanie" z 26 lipca 2010 r., w którym skarżący wyraźnie zaznacza, że w czasie pracy na posterunku żandarmerii miał możliwość powrotu na noc do domu, a w czasie pobytu w pozostałych miejscowościach nocował w stodole (k. 25).
Z kolei w zaskarżonej decyzji organ niewiele miejsca poświęcił analizie materiału dowodowego, ograniczając się do odnotowania faktu pobytu skarżącego najpierw we W., a następnie pozostałych miejscowościach (k. 27 akt adm.) i uznaniu, że wykonywana przez niego praca przymusowa nie była połączona z deportacją.
W tym miejscu należy przypomnieć, iż Trybunał Konstytucyjny w powoływanym wyroku o sygn. K. 49/07 stwierdził, że ustawodawca trafnie uznał, iż wśród wszystkich osób świadczących pracę przymusową na rzecz ZSRR i III Rzeszy, szczególnie dotkliwie poszkodowane były osoby, które pracę tę świadczyły w warunkach przesiedlenia poza dotychczasowe miejsce zamieszkania. Świadectwa osób poddanych tej formie represji skłaniają do akceptacji poglądu, że znajdowały się one w znacznie trudniejszej sytuacji niż osoby wykonujące nawet tego samego typu pracę, ale w dotychczasowym miejscu zamieszkania lub w niewielkim od niego oddaleniu (np. sąsiednie miejscowości), w znanej okolicy i w otoczeniu rodziny i znajomych. Obok niedogodności, związanych z samym obowiązkiem zatrudnienia (często na granicy fizycznych możliwości), były one poddane dodatkowemu stresowi związanemu z rozłąką z najbliższymi i koniecznością samodzielnej organizacji od podstaw życia codziennego w nowym, z reguły nieprzyjaznym miejscu pobytu.
Wśród czynników, które wskazują na zaostrzony charakter takiej represji w porównaniu do "zwykłej" pracy przymusowej w pobliżu dotychczasowego miejsca zamieszkania, Trybunał wymienił m.in.: niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem (wrogość, nieznajomość języka), ogólnie trudniejsze warunki egzystencji (np. brak możliwości sprzedaży czy wymiany własności pozostawionej w dotychczasowym miejscu zamieszkania, brak solidarności rodzinnej czy sąsiedzkiej), co najmniej utrudniony kontakt z rodziną i najbliższymi, trudny klimat i warunki przyrodnicze (dotyczy to zwłaszcza osób wywiezionych do części azjatyckiej ZSRR). Okoliczności te, zdaniem Trybunału Konstytucyjnego, nabierały szczególnego znaczenia, jeżeli weźmie się pod uwagę, że "na roboty" wywożeni byli przede wszystkim (zwłaszcza na początku okupacji) ludzie młodzi.
Z powyższego wynika, iż prowadząc postępowanie w sprawie przyznania świadczenia z tytułu deportacji organ miał obowiązek przeprowadzić postępowanie dowodowe celem ustalenia, czy skierowanie skarżącego do pracy we wskazanych przez niego miejscowościach spełnia warunki uznania za deportację w rozumieniu ustawy i uzasadnia przyznanie świadczenia pieniężnego. Wbrew powyższemu, organ administracyjny zaniechał przeprowadzenia postępowania dowodowego w tym zakresie uznając, iż wykonywana praca nie przybrała szczególnie dotkliwej formy. Stwierdzić należy, iż sam fakt przewiezienia do pracy przymusowej w pobliże miejsca zamieszkania - wbrew stanowisku organu - nie wyklucza możliwości uznania wywiezienia za deportację.
Trybunał Konstytucyjny w w/w wyroku, obok odległości od dotychczasowego miejsca zamieszkania, za równie ważne przy uznaniu wywiezienia do pracy przymusowej za deportację w rozumieniu ustawy wskazał znajomość okolicy i otoczenie rodziny i znajomych. W konkretnej sprawie oznacza to, że istotnym jest ustalenie, czy osoba deportowana mogła odwiedzać dom rodzinny, znajomych, przyjaciół. Nie bez znaczenia pozostaje wiek osoby deportowanej, a co za tym idzie zdolność do samodzielnej egzystencji, jak i warunki, w których osoba musiała funkcjonować w miejscu deportacji (gdzie spała, jak wyglądał dzień takiej osoby, jak się odżywiała), z zadania wykonywane przez osobę deportowaną adekwatne były do jej wieku. Często bowiem się zdarzało, że małe dzieci musiały ciężko pracować pod groźbą kary.
Uwzględniając powyższe i przenosząc uwagi na tle ww. wyroku Trybunału Konstytucyjnego na grunt niniejszej sprawy skład orzekający uznał, że w stanie faktycznym sprawy doszło do uchybienia art. 7, 77 § 1 i art. 80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. Kodeks postępowania administracyjnego (jt: Dz. U. z 2000r., nr 98, poz. 1071 ze zm. - dalej kpa). Zgodnie z ogólnymi zasadami postępowania administracyjnego, organ administracji publicznej stoi na straży praworządności i podejmuje kroki niezbędne do dokładnego ustalenia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli (art. 7 kpa). Organ administracji publicznej jest obowiązany również w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 kpa) i dopiero na podstawie całokształtu materiału dowodowego ocenić, czy dana okoliczność została udowodniona (zasada swobodnej oceny dowodów – art. 80 kpa).
Obowiązek rozpatrzenia całego materiału dowodowego jest związany ściśle z przyjętą zasadą swobodnej oceny dowodów. Swobodna ocena dowodów, aby nie przerodziła się w samowolę, musi być jednak dokonana zgodnie z normami prawa procesowego oraz z zachowaniem reguł tej oceny.
Ponadto stwierdzić należy, że Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych nie odniósł się do zarzutów podniesionych w odwołaniu, co jest sprzeczne z unormowaną w art. 7 kpa zasadą prawdy obiektywnej, zgodnie z którą organy administracji publicznej "podejmują wszelkie kroki niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz załatwienia sprawy". Zgodnie z tą zasadą, organ prowadzący postępowanie ma obowiązek zebrania i rozpatrzenia materiału dowodowego, aby ustalić stan faktyczny sprawy zgodny z rzeczywistością. W szczególności jest obowiązany dokonać wszechstronnej oceny okoliczności konkretnego przypadku na podstawie analizy całego materiału dowodowego, a stanowisko wyrażone w decyzji uzasadnić w sposób wymagany przez przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego (np. wyrok NSA z dnia 26 maja 1981 r., SA 810/81, ONSA 1981, nr 1, poz. 45).
Sąd rozpoznając przedmiotową skargę dostrzegł także naruszenie art. 107 § 1 i 3 kpa. Przepis ten wymaga, by uzasadnienie faktyczne decyzji w szczególności zawierało wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, zaś uzasadnienie prawne – wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji, z przytoczeniem przepisów prawa.
W tym stanie rzeczy, Sąd na podstawie art. 145 §1 ust 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), orzekł jak w pkt 1 sentencji wyroku. O kosztach (pkt 2 wyroku) orzeczono na podstawie art. 200 w/w ustawy.
ja