Uzasadnienie
T.C. pismem z 22 czerwca 2005r. wystąpił o przyznanie uprawnień kombatanckich, wskazując na fakt deportacji do Generalnej Guberni w dniu 13 grudnia 1939r. i przebywanie w obozie przejściowym w Łodzi. Jako uzasadnienie powyższych twierdzeń skarżący załączył pisemne oświadczenia Z.L. i Z.N. Stosując się do wskazań zawartych w piśmie z Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z 4 lipca 2005r. T.C. 10 sierpnia 2005r. uzupełnił wniosek o przyznanie uprawnień kombatanckich poprzez dołączenie zaświadczenia wystawionego 30 marca 2005r. przez Przełożoną Prowincjalną Zgromadzenia SS Służebniczek NMP P. T. oraz rekomendacji Prezesa Zarządu Okręgowego w K., Związku Kombatantów Rzeczypospolitej Polskiej i Byłych Więźniów Politycznych z 1 sierpnia 2005r. Powołane dokumenty wskazują na deportację skarżącego wraz z rodziną ze Słupcy do Chyszowa w grudniu 1939r i pobyt skarżącego w obozie przesiedleńczym w Łodzi w roku 1939.
Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją nr [...] z [...] w oparciu o art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. "c" ustawy z 24 stycznia 1991r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (tj. Dz. U. z 2002r. nr 42, poz. 371, dalej: ustawa o kombatantach) odmówił przyznania T.C. uprawnień kombatanckich. W uzasadnieniu decyzji organ podniósł, ze obozy, o których mowa w art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. "c" ustawy o kombatantach, określone zostały w § 6 rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z 20 września 2001r. w sprawie określenia miejsc odosobnienia, których były osadzone osoby narodowości polskiej lub obywatele polscy innych narodowości (Dz.U. z 2001r., nr 106, poz. 1154). Nadto organ wskazał, że świadkowie powołani przez skarżącego nie udowodnili, aby przebywali w którymkolwiek z obozów wymienionych w rozporządzeniu.
W odwołaniu z 29 września 2005r. skarżący podtrzymał swoje wcześniejsze twierdzenia, wskazując, że w grudniu 1939r. został wywieziony wraz z rodzina do Chyszowa koło Tarnowa i przebywał tam 5 lat. Ponadto skarżący wskazał, że transport, którym został zabrany zatrzymał się na czas 1 - 2 dni, w obozie przejściowym w Łodzi.
Po ponownym rozpatrzeniu sprawy Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją nr [...] z [...] podtrzymał swoją wcześniejszą decyzję z [...] września 2005r. Organ powołując się na "Informator encyklopedyczny. Obozy hitlerowskie na ziemiach polskich 1939-1945 opracowany przez Główna Komisję Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce" (wyd. PWN Warszawa 1979r., s. 2192-300, dalej: Informator encyklopedyczny.) uznał, że skarżący nie mógł przebywać w jednym z obozów przesiedleńczych w Łodzi, albowiem obozy te istniały dopiero od 1940r. Stąd też w ocenie organu w rzeczonej sprawie nie ma zastosowania przepis art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. "c" ustawy o kombatantach, a podnoszona przez skarżącego okoliczność wysiedlenia do Generalnego Gubernatorstwa, nie stanowi represji w rozumieniu przepisów ustawy o kombatantach.
W skardze wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu w dniu 7 lutego 2006r. T.C. podtrzymał swoje wcześniejsze twierdzenia, podkreślając, że obóz przesiedleńczy w którym przebywał nie prowadził ewidencji, a z 1939r. zachowały się jedynie fragmentaryczne informacje. Do skargi dołączono zaświadczenie Kierownika Biura Cechu Rzemiosł Różnych w S. z [...] oraz pismo Dyrektora Archiwum Państwowego z [...] grudnia 1998r.
Odpowiadając na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wniósł o jej oddalenie opierając się na ustaleniach poczynionych w toku postępowania administracyjnego.
Skarżący wraz z pismem z 11 stycznia 2007r. złożył kopię publikacji pt. "Obozy hitlerowskie w Łodzi", praca zbiorowa pod redakcją Albina Głowackiego i Sławomira Abramowicza, wydaną w oparciu o materiały z sesji zorganizowanej 11 grudnia 1997r. przez Okręgową Komisję Badania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Łodzi, Instytutu Pamięci Narodowej i Muzeum Tradycji Niepodległościowych w Łodzi. Ustalenia poczynione w powyższych publikacjach, zdaniem skarżącego, uzasadniają jego twierdzenia odnośnie przebywania w grudniu 1939r. w obozie przejściowym w Łodzi (k. 25-60 akt sądowych).
Na rozprawie przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Poznaniu w dniu [...] stycznia 2007r. skarżący złożył pismo procesowe wraz z informacją Archiwum Państwowego z [...] grudnia 2005r. oraz artykułem Marii Wardzyńskiej pt. "Obozy hitlerowskie i ich rola w polityce okupacyjnej III Rzeszy". W ocenie skarżącego, powołane dokumenty nie wykluczają istnienia obozów przejściowych już w 1939r., a nadto skarżący uważa, że wysiedlenie ze względu na warunki i nadzór władz niemieckich miało charakter represji w rozumieniu art. 4 ustawy o kombatantach. Zdaniem skarżącego lista miejsc odosobnienia wskazana w rozporządzeniu wykonawczym do ustawy o kombatantach, nie jest katalogiem zamkniętym.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje
Skarga zasługuje na uwzględnienie.
Zgodnie z art.1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2002 r., nr 153, poz. 1269, dalej: u.s.a.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności organów administracji publicznej. Jeżeli ustawy nie stanowią inaczej, kontrola, o której mowa w art.1 §1 u.s.a., sprawowana jest pod względem zgodności z prawem - art. 1 § 2 u.s.a. Oznacza to, że badaniu w postępowaniu sądowoadministracyjnym podlega prawidłowość zastosowania przepisów prawa w odniesieniu do ustalonego w sprawie stanu faktycznego oraz trafność wykładni tych przepisów.
W pierwszej kolejności Sąd uznał za konieczne odniesienie się do kwestii stosowania przez organ administracji publicznej przepisów kodeksu postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. z 2000r., nr 98, poz. 1071 ze zm., dalej: k.p.a.). Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych uzasadniając swoją decyzję z [...] września 2005r. wskazał jedynie, że świadkowie powołani przez skarżącego nie udowodnili swojego pobytu w którymkolwiek z miejsc wskazanych w rozporządzeniu Prezesa Rady Ministrów z 20 września 2001r. Zdaniem organu wniosek skarżącego o przyznanie mu uprawnień kombatanckich nie jest udokumentowany w rozumieniu art. 22 ust. 1 ustawy o kombatantach. Z kolei w uzasadnieniu decyzji wydanej [...] grudnia 2005r., organ powołał się na jedno źródło w postaci "Informatora encyklopedycznego".
Nie ulega wątpliwości, że wydając przedmiotowe decyzje organ związany był przepisami postępowania administracyjnego, w tym art. 7, 75 i 77 k.p.a. Zasada wyrażona w art.7 k.p.a. nakazuje organowi administracyjnemu podejmowanie wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, przy uwzględnieniu interesu społecznego i słusznego interesu obywatela. Rozwinięcie i doprecyzowanie tego ogólnego obowiązku stanowi art. 77 k.p.a, który jasno określa, że to na organie ciąży obowiązek zgromadzenia całości materiału dowodowego i jego wyczerpującego rozpatrzenia.
Nadto z art. 75 k.p.a wynika, że co do zasady jako dowód w sprawie należy dopuścić wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy. W świetle powołanych przepisów ustaleniom poczynionym przez organ trudno przyznać walor wszechstronności i obiektywności wynikającej z rozpatrzenia całego dostępnego materiału dowodowego zgodnie z art. 80 k.p.a.
Organ nie może dyskredytować przydatności świadków jedynie na skutek stwierdzenia, że "nie udowodnili oni" pobytu w miejscach określonych w rozporządzeniu Prezesa Rady Ministrów z 20 września 2001r. Z powołanych powyżej przepisów wynika, że to na organie spoczywa ciężar gromadzenia wszelkich przydatnych dla wyjaśnienia stanu faktycznego dowodów, zatem powinien wyjaśnić i w miarę możliwości ustalić okoliczności istotne dla oceny zeznań świadków.
Wskazany w uzasadnieniu decyzji z [...] art. 22 ust. 1 ustawy o kombatantach, rzeczywiście określa, że organ orzeka w oparciu o "udokumentowany wniosek zainteresowanej osoby". Jednak zdaniem Sądu - znajdującym z resztą oparcie w orzecznictwie (vide: wyrok NSA w Warszawie z 25 marca 2003r., sygn. akt V SA 145/02, publ.: LEX nr 149683) - art. 22 ust. 1 powołanej ustawy nie może wyłączyć zasady wyrażonej w art. 7 k.p.a., a w szczególności nie zwalnia organu od przeprowadzenia stosownych dowodów. W świetle powyższych rozważań nie można przyjąć, że strona ma obowiązek udowodnić jakiekolwiek okoliczności, a organ błędnie zrównał pojęcia udokumentowania i udowodnienia. Wydaje się, że zgodne z brzmieniem art. 22 ust. 1 ustawy o kombatantach, będzie dołączenie przez stronę dokumentów, czy też przedstawienie innych dowodów mających potwierdzić słuszność jej żądań. Rygorystyczne rozumienie wskazanego przepisu, w sposób oczywiście sprzeczny z regulacjami zawartymi w k.p.a., powodowałoby niedopuszczalne przerzucenie ciężaru dowodu na stronę postępowania administracyjnego.
Sąd uznał za wskazane odnieść się także do charakteru przepisów rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z 20 września 2001r. w kontekście art. 4 ust. 1 pkt 1 lit "b" i "c" ustawy o kombatantach. W myśl powołanych przepisów za represje uznaje się odpowiednio okresy przebywania w innych miejscach odosobnienia, w których warunki pobytu nie różniły się od warunków w obozach koncentracyjnych, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa (lit."b") i w innych miejscach odosobnienia, w których pobyt dzieci do lat 14 miał charakter eksterminacyjny, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa (lit. "c").
Z kolei art. 8 ustawy o kombatantach stanowi, że Prezes Rady Ministrów na wniosek Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, określi w drodze rozporządzenia między innymi obozy, których mowa w art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. "b" i lit. "c". Istotne w ocenie Sądu jest ustalenie, czy organ administracji jest związany katalogiem obozów wskazanych w rozporządzeniu, czy też art. 4 ust. 1 pkt 1 lit "b" i "c" ustawy o kombatantach stanowi samodzielną podstawę do uznania za represję pobyt w innym, niewymienionym w rozporządzeniu miejscu. Zdaniem Sądu w świetle nadrzędnych zasad postępowania administracyjnego wynikających z powołanych powyżej przepisów, jak również literalnego brzmienia art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. "b" i "c" nie wynika dla organu administracji jakiekolwiek ograniczenie dowodowe. Możliwa do przewidzenia jest bowiem sytuacja, w której osoba ubiegająca się o przyznanie uprawnień kombatanckich przebywała w miejscu odosobnienia spełniającym warunki z art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. "b" i "c", a miejsce to nie zostało uwzględnione w katalogu ujętym w § 5 i 6 rozporządzenia.
Oczywistym dla Sądu jest, że przepisy wykonawcze są odbiciem stanu wiedzy i nauki opartym na badaniach i podlegają aktualizacji w miarę poznawania nowych faktów historycznych. Za takim rozumowaniem przemawia choćby nowelizacja rzeczonego rozporządzenia, w szczególności poprzez dodanie nowych obozów przejściowych (§ 5 pkt 1 zmieniony przez § 1 rozporządzenia z dnia 21 października 2005 r. (Dz.U. z 2005r. nr 214, poz.1801) i rozszerzenie listy innych miejsc odosobnienia (§ 6 zmieniony przez § 1 pkt 2 rozporządzenia z dnia 4 grudnia 2006 r. (Dz.U. z 2006r., nr 227, poz.1660).
W świetle powyższego tym bardziej nieuzasadnione jest oparcie decyzji Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z [...]. na materiale źródłowym wydanym w 1979r. Na okoliczność, że zawarte w tym źródle wiadomości nie uwzględniają stanu wiedzy i nauki aktualnego w dacie wydania zaskarżonej decyzji wskazuje nie tylko znaczny upływ czasu i pojawienie się nowszych publikacje naukowych (chociażby tej przedstawionej przez skarżącego), ale również powołana powyżej nowelizacja z 21 października 2005r.
Powyższe wywody nie dają co prawda podstaw do przyjęcia, że katalog ujęty w rozporządzeniu nie jest zamknięty, ale wskazują, że może on być poszerzany jedynie przez organ wskazany w art. 8 ustawy o kombatantach i zgodnie z powołaną tam procedurą. Prowadzi to do wniosku, że organ winien traktować zawarte w rozporządzeniu wyliczenie, jedynie jako ułatwienie dowodowe wyłączające konieczność dowodzenia charakteru miejsc odosobnienia, w przypadku gdy znajdują się one na liście ujętej w rozporządzeniu. Natomiast w przypadku, gdy strona dochodzi uprawnień z tytułu przebywania w miejscu innym, niż wskazane w rozporządzeniu, zastosowanie winny mieć przepisy kodeksu postępowania administracyjnego dotyczące postępowania dowodowego.
Zdaniem Sądu wskazany powyżej sposób procedowania jest uzasadniony w świetle obowiązujących przepisów, tak kodeksu postępowania administracyjnego, jak i ustawy o kombatantach, a w szczególności art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. "b" i "c" tego aktu. Organ rozpatrując ponownie niniejszą sprawę winien przeprowadzić postępowanie dowodowe polegające na zgromadzeniu wszelkich dostępnych dowodów, w tym nie tylko w postaci przesłuchania świadków, ale i oceny dowodów z dokumentów. Oceniając osobowe źródła dowodowe organ zobligowany jest wskazać i wyjaśnić, w jakim zakresie i na jakiej podstawie uznał je za wiarygodne, a w jakiej części przydania tego waloru im odmówił. Podobnie powinna przebiegać ocena dowodów rzeczowych, które mogą pochodzić z zasobów archiwalnych zarówno miejsca, z którego skarżący został wysiedlony, jak i miejsca docelowego.
Nadto elementem badania organu powinna być kwestia ustalenia ewentualnego pobytu w obozie przejściowym, o ile to możliwe na podstawie zachowanej dokumentacji. Ponadto do organu należy także wskazanie, na podstawie przeprowadzonego postępowania czy pobyt skarżącego w ustalonych miejscach należy traktować jako represję w rozumieniu art. 4. 1 pkt 1 lit. "b" i "c" ustawy o kombatantach. Podkreślić przy tym należy, że brak, czy utrata dowodów wobec upływu czasu nie mogą stanowić jedynych argumentów przeciwko twierdzeniom skarżącego. Rolą organu jest przeprowadzenie pełnego postępowania dowodowego i rzetelne odniesienie się do stanowiska strony, bez przerzucania na nią ciężaru dowodzenia.
Zastosowanie powyższych wskazówek procesowych i interpretacyjnych zapewni zachowanie zasady praworządności, jak również w należnym stopniu uwzględni interes społeczny i słuszny interes strony.
Mając powyższe na uwadze Sąd uznał, że zarówno decyzja nr [...] z [...], jak i poprzedzająca ją decyzja nr [...] z [...] wydane zostały z naruszeniem przepisów prawa materialnego jak i istotnym naruszeniem przepisów postępowania mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Wobec tego zgodnie z art. 145 § 1 pkt 1 lit. "a" i "c" ustawy z 30 sierpnia 2002r. prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2002r. nr 153, poz. 1270 ze zm., dalej: p.p.s.a.) orzeczono jak w punkcie 1 wyroku.
Uwzględniając skargę w całości, zgodnie z art. 200 p.p.s.a, zasądzono od Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na rzecz skarżącego 100 zł - jak w punkcie 2 wyroku. Na wskazaną kwotę złożył się wpis stały uiszczony w wysokości określonej w § 2 ust. 3 pkt 10 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie wysokości oraz szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U z 2003r., nr 221, poz. 2193 ze zm.).
/-/ B. Popowska /-/ G. Radzicka /-/ P. Miładowski
MZ