Uzasadnienie
Naczelnik Miasta i Gminy w O. decyzją z dnia [...] lutego 1983r., wydaną na podstawie art.44 i art. 45 ust.1 ustawy z dnia 26 marca 1982r. o ochronie gruntów rolnych i leśnych (Dz. U. Nr 11, poz. 79), przejął na własność Państwa gospodarstwo rolne o pow. 2,6490 ha, składające się z działek nr [...] i [...]. położone we wsi B., gm. O., stanowiące własność J. J. W uzasadnieniu decyzji podano, że właściciel opuścił gospodarstwo rolne w 1940r. i nigdy nie powrócił.
Wnioskiem z dnia 5 maja 2000r. o stwierdzenie nieważności ww. decyzji Naczelnika Miasta i Gminy O. wystąpił D. J. - następca prawny J. J. - byłego właściciela omawianego gospodarstwa.
Wojewoda [...] decyzją z dnia [...] marca 2003r., wydaną na podstawie art. 157 oraz art. 158 § 1 kpa odmówił stwierdzenia nieważności decyzji Naczelnika Miasta i Gminy O. z dnia [...] lutego 1983r. o przejęciu na własność Skarbu Państwa gospodarstwa rolnego o pow. 2,6490 ha, składającego się z działek ew. nr [...] i [...], stanowiącego własność J. J. W uzasadnieniu decyzji podano, że gospodarstwo rolne kwalifikowało się w myśl obowiązujących wówczas przepisów do przejęcia na rzecz Skarbu Państwa, gdyż J. J. po wojnie opuścił gospodarstwo. Nikt w gospodarstwie nie mieszkał. Grunty nie były uprawiane przez właściciela, nie została zwarta też umowa użyczenia lub dzierżawy gospodarstwa
Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z dnia [...] stycznia 2004r., po rozpatrzeniu odwołania H., A. i D. J., wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 w związku z art. 156 § 1 pkt 2 1 kpa, utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] z dnia 20 marca 2003r., uznając, iż brak jest podstaw do stwierdzenia, że decyzja Naczelnika Miasta i Gminy w O. z dnia [...].02.1983r., jak również decyzja Wojewody z dnia [...].03.2003r. zostały wydane z rażącym naruszeniem prawa. Przejęcie gospodarstwa rolnego następowało na podstawie art. 44 ustawy z dnia 26 marca 1982r. o ochronie gruntów rolnych i leśnych (Dz. U. Nr 11, poz. 79 ze zm.). W myśl tego przepisów nieruchomości rolne, w których występowały odłogi, a ich właściciele, dzieci właścicieli lub rodzice nie mieszkali co najmniej od dwóch lat w miejscu położenia tych nieruchomości, to mogły być przejęte na rzecz Państwa bez odszkodowania. W niniejszej sprawie zostały spełnione przesłanki do przejęcia omawianego gospodarstwa rolnego z urzędu na rzecz Skarbu Państwa, gdyż właściciel J. J. gospodarstwo opuścił, a grunty leżały odłogiem.
Skargę do sądu administracyjnego na powyższą decyzję złożyli H. J., A. J. i D. J., podnosząc zarzut naruszenia przepisów prawa procesowego, w tym art. 7, art. 8 i art. 107 § 1 kpa. W ocenie skarżących organy rozpoznające sprawę nie przeprowadziły postępowania wyjaśniającego, a uzasadnienie zaskarżonej decyzji nie odpowiada przepisowi art. 107 § 1 kpa. Przejęcie gospodarstwa rolnego nastąpiło z rażącym naruszeniem prawa, albowiem grunty gospodarstwa nie były odłogowane, ponieważ uprawiane były przez członków rodziny właściciela, a ponadto w momencie przejmowania gruntów J. J. osiągnął wiek emerytalny, a więc został spełniony warunek art. 44 ust.2 ustawy o ochronie gruntów rolnych i leśnych wyłączający w takich przypadkach przejęcie gospodarstwa na własność Państwa.
W odpowiedzi na skargę Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje
Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 sierpnia 2002r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. nr 153, poz. 1269) Sąd administracyjny sprawuje w zakresie swojej właściwości kontrolę pod względem zgodności z prawem zaskarżonych aktów, przy czym stosownie do treści art. 134 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270) nie jest związany zarzutami i granicami skargi. Oznacza to, że Sąd dokonując kontroli zaskarżonego aktu administracyjnego z urzędu bierze pod uwagę także okoliczności nie podniesione w skardze.
Na wstępie podnieść należy, że zaskarżona decyzja oraz poprzedzająca ją decyzja organu pierwszej instancji, zostały wydane przez organy, które nie były właściwe rzeczowo do rozpoznania wniosku D. J. o stwierdzenie nieważności decyzji o przejęciu gospodarstwa rolnego na własność Państwa.
Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem właściwość rzeczową organu do stwierdzenia nieważności ocenia się według przepisów prawa materialnego, które stanowiło podstawę ustalenia właściwości organu przy wydawaniu kwestionowanej decyzji (por. postanowienie NSA z dnia 3.01.2003r. sygn. I SA 3120/01, LEX nr 81672). W przypadku zmian strukturze administracji publicznej ustala się najpierw organ, na który przeszła właściwość organu w danych sprawach, a dopiero potem na podstawie art. 17 kpa określa się organ wyższego stopnia (B. Adamiak / J. Borkowski - Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, Wydaw. C.H. Beck, Warszawa 2000, str.674).
W niniejszej sprawie, kontrolowana w postępowaniu o stwierdzenie nieważności decyzja Naczelnika Miasta i Gminy w O. z dnia [...] lutego 1983r. została wydana na podstawie art. 44 i 45 ustawy z dnia 26 marca 1982r. o ochronie gruntów rolnych i leśnych (Dz. U. Nr 11, poz. 79), która utraciła moc z dniem 25 marca 1995r., w związku z wejściem w życie ustawy z dnia 3 lutego 1995r.
o ochronie gruntów rolnych i leśnych (Dz. U. Nr 16, poz. 78 ze zm.). Początkowo ustawa z dnia 26 marca 1982r. o ochronie gruntów rolnych leśnych, w szczególności w art. 45, przyznawała kompetencję w zakresie pozdejmowania z urzędu gospodarstw rolnych naczelnikowi gminy, potem terenowemu organowi administracji państwowej o właściwości ogólnej stopnia podstawowego, jednakże przepis ten został skreślony z dniem 1 stycznia 1992r. ustawą z dnia 25 października 1991r. o zmianie ustawy o podatku rolnym i ustawy o ochronie gruntów rolnych i leśnych (Dz. U. Nr 114, poz. 494). Od tego czasu zarówno ustawa z dnia 3 lutego 1995r. o ochronie gruntów rolnych i leśnych, jak i inne przepisy prawa powszechnie obowiązującego nie określają do właściwości jakich organów należy obecnie omawiana kategoria spraw. W związku z przeprowadzonymi reformami strukturalnymi w systemie organów administracji nie ma naczelników miast i gmin. Ten stan prawny niewątpliwie powoduje trudności w ustaleniu właściwego organu do stwierdzenia nieważności zakwestionowanego przez skarżących aktu.
Stosownie do treści art. 157 § 1 kpa właściwym organem do stwierdzenia nieważności decyzji jest organ wyższego stopnia, a gdy decyzja wydana została przez ministra lub samorządowe kolegium odwoławcze - ten organ. O tym, jakie są organy wyższego stopnia przesądza przepis art. 17 kpa. Jednak z jego treści nie można wprost ustalić właściwości organu wyższego stopnia wobec nie istnienia już w obowiązującym systemie prawnym organu, który wydał kontrolowaną decyzję i równocześnie nie istnieją podstawy materialnoprawne na jakich ta decyzja została oparta. W takim przypadku jako kryterium właściwości należy przyjąć domniemanie kompetencji gminy wynikające z art. 1 ustawy z dnia 17 maja 1990 r. o podziale zadań i kompetencji określonych w ustawach szczególnych pomiędzy organy gminy a organy administracji rządowej oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz. U Nr 34, poz. 198)- w myśl którego do właściwości organów gminy przeszły - jeżeli przepisy szczególne nie stanowią inaczej - jako zadania własne, określone w ustawach zadania i odpowiadające im kompetencje należące do rad narodowych i terenowych organów administracji państwowej stopnia podstawowego.
W myśl art. 17 pkt 1 kpa, w jego brzmieniu nadanym ustawą z dnia 29 grudnia 1998r. o zmianie niektórych ustaw i w związku z wdrożeniem reformy ustrojowej (Dz. U. Nr 162, poz. 1126) organami wyższego stopnia są samorządowe kolegia odwoławcze chyba, że ustawy szczególne stanowią inaczej. Oznacza to, że organem wyższego stopnia właściwym do rozpoznania wniosku o stwierdzenie nieważności decyzji wydanej przez naczelnika miasta i gminy o przejęciu gospodarstwa rolnego jest samorządowe kolegium odwoławcze, bowiem brak jest przepisu, który stanowiłby o właściwości wojewody w tych w sprawach jako organu wyższego stopnia.
Rozpoznanie wniosku skarżącego o stwierdzenie nieważności decyzji o przejęciu gospodarstwa rolnego przez Wojewodę [...] w pierwszej instancji a w drugiej przez Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi oznacza, że postępowanie nadzorcze przeprowadziły niewłaściwe rzeczowo organy i wobec tego wydane przez te organy decyzje są dotknięte wadą nieważnością przewidzianą w art. 156 § 1 pkt 1 kpa.
Zważywszy na podane powyżej przyczyny Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie na zasadzie art. 145 § 1 pkt 2 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi w związku z art. 97 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Przepisy wprowadzające ustawę - Prawo o ustroju sądów administracyjnych i ustawę - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1271) - orzekł jak w sentencji. O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 209 w związku z art. 210 ww. ustawy.