Uzasadnienie
Zaskarżoną do Sądu Administracyjnego decyzją z dnia [...].05.2005 r. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] z dnia [...].09.2000r., w której stwierdzono, że pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z dnia 6.09.1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej podpadała nieruchomość rolna o pow. 4,7490 ha, położona w D., oznaczona w katastrze gruntów w dniu 13.09.1944 r. parcelami nr [...], [...] i [...] i zapisana w Księdze Wieczystej D. tom [...] liczba [...], obecnie figurująca w Księdze Wieczystej nr [...] i oznaczona w ewidencji gruntów jako działki o nr [...] i [...].
O zwrot przedmiotowej nieruchomości, na której znajdował się młyn turbinowy, wystąpił K. T. syn jej byłego właściciela S.T.
Sprawa ta już uprzednio była przedmiotem rozpoznawania zarówno organów administracji publicznej, jak i Sądu Administracyjnego.
Początkowe decyzje - o podleganiu przedmiotowej nieruchomości pod działanie tego dekretu oraz utrzymująca ją w mocy - uchylone zostały przez Naczelny Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 27.07.1999 r. sygn. akt IV SA 855/99, który uznał że spraw wymaga powtórnego wyjaśnienia, z uwagi na nieustalenie stanu prawnego i faktycznego spornej nieruchomości na dzień wejścia w życie dekretu PKWN z dnia 6.09.1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej. Sąd wskazał na brak ustaleń i oceny związku funkcjonalnego pomiędzy tą nieruchomością, na której znajdował się młyn turbinowy a posiadłością ziemską "D.", jak i takiego związku młyna z Przedsiębiorstwem C.D.
Wojewoda [...] ponownie rozpatrując tę sprawę w uzasadnieniu decyzji z dnia [...].09.2000 r. zaznaczył, że majątek ziemski należący do S.T. był bardzo rozległy i powierzchnia jego wynosiła kilkaset hektarów. Ustalił, że w dniu 13.09.1944 r. młyn ten był wpisany do jednej Księgi Wieczystej D. tom [...] liczba [...] łącznie z nieruchomością o pow. 11,59 ha, na której znajdowała się cegielnia. Oddzielne księgi wieczyste dla tych nieruchomości zostały założone dopiero w 1947. Z ustaleń dokonanych przez Wojewodę w oparciu o dokumenty otrzymane z Archiwum Państwowego w K. wynika, że firma "Z" wpisana do rejestru handlowego w 1925 r. na wniosek S.T. z 1938 r. została wykreślona i wpisano, zgodnie z jego żądaniem w rejestrze pod nr [...] wpisano nową nazwę firmy "Z. w D. - własność S.T. z siedzibą w D.". Okupant niemiecki w 1941 r. wykreślił firmę tę z rejestru, ale jak zaznaczył Wojewoda Sąd Okręgowy w [...].
W 1947 r. uznał za nieważne wpisy okupanta, a wpisy dokonane w rejestrze handlowym pod nr [...], sprzed 1.09.1939 r. za obowiązujące. Na podstawie analizy zgromadzonych materiałów archiwalnych Wojewoda [...] uznał zatem, że brak jest przesłanek do przyjęcia, iż ten młyn turbinowy w dniu 13.09.1944 r. wchodził w skład przedsiębiorstwa "Z.." i z tego tytułu miał charakter zakładu przemysłowego. Wojewoda nadmienił także, iż na wniosek pełnomocnika K.T. przeprowadzona została rozprawa administracyjna, na której przesłuchano świadka zgłoszonego przez stronę - L.D. oraz dwie inne osoby I.C. i F.W., byłych pracowników cegielni i majątku. Świadek W. zatrudniony tam do wybuchu wojny w 1939 r. zeznał, iż przyczyną budowy młyna była duża ilość inwentarza, jaki w swym majątku miał S.T. i konieczność uzyskania dla niego paszy, bo przede wszystkim mielono zboże pochodzące z majątku, ale i zboże okolicznych rolników.
Świadek zaznaczył również, że młyn pracował w dzień i w nocy, a prąd w nim wytwarzany przez dwie turbiny wodne wykorzystywany był także w cegielni dla celów oświetleniowych. Świadek L.D. zaznaczył z kolei, iż młyn pracował do końca 1942 r., kiedy to został unieruchomiony przez okupanta niemieckiego, a cegielnia prawdopodobnie przez całą okupację. Zeznał także, iż w cegielni była maszyna parowa, która uruchamiała wszystkie maszyny służące do produkcji cegły, do jej uruchomienia sprowadzano z kopalni węgiel. Świadek I.C. pracowała w cegielni od 1948 r., Wojewodę przytoczył jej stwierdzenie, iż funkcją uboczną młyna było wytwarzanie energii elektrycznej wykorzystywanej do oświetlenia obiektów cegielni i pomieszczeń w budynku mieszkalnym, znajdującym się na terenie cegielni.
Na podstawie zgromadzonych dokumentów archiwalnych oraz zeznań świadków Wojewoda [...] przyjął, że funkcją główną młyna turbinowego był przemiał zboża pochodzącego przede wszystkim z majątku ziemskiego, a jedynie funkcją uboczną wytwarzanie energii elektrycznej wykorzystywanej do oświetlenia obiektów cegielni i pomieszczeń w budynku mieszkalnym. Dodatkowo nadmienił, iż za przyjęciem takich ustaleń przemawia nadto protokół spisany 25-26.01.1949r. na okoliczność faktycznego przejęcia przez Skarb Państwa młyna turbinowego i cegielni parowej, z którego wynika, że w cegielni znajdowała się Lokomobila Lanze o sile 75 k. m., a w węglarce wyszczególniono duży zapas węgla i miału węglowego.
Mając te okoliczności na względzie Wojewoda stwierdził, że sporny młyn funkcjonalnie był związany z majątkiem ziemskim i z tego względu powinien być zaliczony do powierzchni ogólnej nieruchomości ziemskich o charakterze rolnym i w efekcie podpadać pod działanie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej.
W odwołaniu pełnomocnik K.T. zarzucił brak udowodnienia istnienia związku funkcjonalnego przedmiotowego młyna z majątkiem ziemskim S.T., a nadto gołosłowne przyjęcie, iż młyn nie stanowił części prowadzonego przedsiębiorstwa. Zarzucił także, iż dowody uzyskane z zeznań świadków: L.D., I.C. i F.W. nie mogły stanowić podstawy do ustalenia stanu faktycznego w dacie wejścia w życie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, bowiem nikt z nich wówczas nie pracował w przedsiębiorstwie. Nadto pełnomocnik K.T. zarzucił organowi pominięcie faktu, iż przedmiotowa nieruchomość wraz z usytuowanymi na niej zakładami ceramicznymi i młynem turbinowym nie została objęta niezwłocznie po wejściu w życie dekretu zarządem państwowym, co potwierdza ówczesną ocenę organów władzy państwowej co do przemysłowego charakteru tej nieruchomości.
Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi w decyzji z dnia [...].07.2001 r. utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] z dnia [...].09.2000 r.
Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem z dnia 17.06.2002 r., sygn. akt IV SA 2746/01 uchylił decyzję organu odwoławczego. W wyroku tym wskazano, że organ odwoławczy wbrew art. 15 Kpa nie dokonał ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia sprawy oraz nie odniósł się do zarzutów odwołania, tylko oparł się na ustaleniach organu I instancji. W istocie jego ustalenia sprowadzały się do powtórzenia ustaleń zawartych w decyzji I instancji.
Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi, po ponownym rozpatrzeniu sprawy, decyzją z dnia [...].02.2003 r. ponownie utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] z dnia [...].09.2000 r., w której stwierdzono, że pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z dnia 6.09.1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej podpadała nieruchomość rolna o pow. 4,7490 ha, położona w D.. Również w uzasadnieniu tej decyzji organ naczelny ograniczył się do powtórzenia ustaleń dokonanych przez Wojewodę [...] w decyzji z dnia [...].09.2000 r. w skardze na tę decyzję K.T. zarzucił, że organ odwoławczy nie zastosował się do oceny prawnej zawartej w obu wyrokach NSA wydanych w tej sprawie, nie odniósł się do wszystkich zarzutów podniesionych w odwołaniu oraz w sposób wybiórczy dokonał oceny dowodów zgłoszonych w postępowaniu administracyjnym. Nie zbadał istnienia owego związku funkcjonalnego pomiędzy tą nieruchomością, na której znajdował się młyn turbinowy a posiadłością ziemską "D. R. D. ", jak i takiego związku młyna z P. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w wyroku z dnia 9.03.2004 r., sygn. akt IV SA 1073/03 uznał skargę za zasadną i uchylił decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...].02.2003 r. W uzasadnieniu zaznaczył, iż ponownie organ naczelny naruszył zasadę dwuinstancyjności postępowania i swe rozstrzygnięcie oparł o materiał dowodowy zebrany przez organ I instancji.
Organ odwoławczy był bowiem zobowiązany zastosować się do oceny prawnej wyrażonej w wydanych w tej sprawie wyrokach Sądu Administracyjnego. Pominięcie oceny przez organ naczelny części zgromadzonych w sprawie dowodów budzi, zdaniem sądu, uzasadnione wątpliwości co do trafności oceny innych środków dowodowych. Nadto Sąd Administracyjny stwierdził, że organ odwoławczy w ogóle nie poczynił rozważań w zakresie owego związku funkcjonalnego.
Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi raz jeszcze rozpoznając odwołanie wniesione przez pełnomocnika K.T. od decyzji Wojewody [...] z dnia [...].09.2000 r. uznał tę decyzję za odpowiadającą prawu utrzymując ją w mocy.
W uzasadnieniu swego rozstrzygnięcia Minister podkreślił, iż zwracał się do Archiwum Akt Nowych w W. z prośbą o udostępnienie zasobów archiwalnych, bezskutecznie i z tego względu poddał ponownej analizie bogaty materiał dowodowy zgromadzony przez Wojewodę [...].
Na wstępie zaznaczył, że tylko należąca do S. T. fabryka kafli przeszła na własność Państwa na podstawie ustawy z dnia 3.01.1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej. Natomiast wszystkie pozostałe należące do niego nieruchomości Przeszły na rzecz Skarbu Państwa na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z dnia 6.09.1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej. Minister zaznaczył, że ustawodawca za nieruchomość ziemską uznawał nie tylko użytki rolne ale i tereny z zabudowaniami i to nie tylko gospodarczymi wchodzącymi w skład majątku o charakterze rolniczym. Za przyjęciem takiej interpretacji przemawia zdaniem Ministra także zapis art. 6 dekretu, który stanowił, że nieruchomości ziemskie obejmowane przez Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych niezwłocznym zarządem państwowym obejmowano wraz ze znajdującymi się na nich przedsiębiorstwami przemysłu rolnego, co pozwala uznać, że dotyczyło to także zabudowań młyńskich.
Wskazując na dokumenty archiwalne przytoczone w decyzji organu I instancji Minister podkreślił, że zarówno w dacie 13.09.1944 r. jak i w dacie wydania postanowienia Sądu Grodzkiego w O. z dnia [...].05.1945 r. w przedmiocie przekazania przedmiotowego przedsiębiorstwa K.T. - kuratorowi spadku po S. i M. T. - przedsiębiorstwo to funkcjonowało jako "Zakłady Ceramiczne D. w D. - własność S. T. z siedzibą w D.". Nadto Minister zaznaczył, że wielość inwentarza żywego w całym majątku S. T. wymuszał konieczność produkcji paszy dla tych zwierząt. Przytaczając zeznania S. G. organ naczelny wskazał, że tak młyn, jak i cegielnia posiadały osobne prądnice, przy czym w cegielni w zimie nie prowadzono produkcji, tylko dokonywano remontów i wówczas korzystano z prądnicy młyna wodnego do jej oświetlenia.
Z kolei powołując się na zeznania L.D. Minister stwierdził, że brak związku funkcjonalnego młyna z cegielnią przejawia się i w tym, że oba te zakłady mogły pracować niezależnie od siebie, a prądnica w młynie służyła jedynie do oświetlenia cegielni, a nie do produkcji cegieł. Powołał się także na zeznanie S. D. Kierownika Wydziału Geodezji Starostwa Powiatowego w O., który stwierdził, że w owym czasie najwięcej usług dla ludności świadczył młyn położony w Z., podczas gdy młyn "D" mielił głównie zborze pochodzące z majątku ziemskiego na mąkę, a znajdowały się nim 2-3 mlewniki o wydajności przemiałowej 2-3 tony na dobę.
Następnie Minister przytoczył zeznania pozostałych świadków oraz skarżącego i stwierdził, że nie odbiegają one zbytnio od siebie, w przeciwieństwie do oświadczenia M. P. znajdującego się w aktach sprawy, któremu nie dał wiary uzasadniając to.
Mając na uwadze zeznania świadków, jak i zgromadzony materiał archiwalny organ naczelny uznał, że podstawową funkcją przedmiotowego młyna był przemiał zboża na mąkę, a funkcją uboczną wytwarzanie energii elektrycznej wykorzystywanej do oświetlenia pomieszczeń młyna, cegielni jak i budynku mieszkalnego, za nieudowodnione uznał przeciwne twierdzenia wnioskodawcy. Za słusznością przyjęcia takich ustaleń przemawia jego zdaniem dodatkowo fakt, że w cegielni znajdowała się Lokomobila Lanze o sile 75 k. m., a w węglarce wyszczególniono duży zapas węgla i miału węglowego. Zdaniem Ministra okoliczność, że w dniu wejścia w życie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej zarówno młyn jak i cegielnia wpisane były w jednej księdze wieczystej nie ma znaczenia i nie przesądza o tym, że młyn był przedsiębiorstwem przemysłowym.
Nadto powołując się na zeznania świadków podkreślił, że zamknięcie młyna w czasie wojny polegało na jego zaplombowaniu i całkowitym zaprzestaniu jakiejkolwiek pracy, nie mogło więc być mowy o dostarczaniu w tym okresie prądu do cegielni, ta jednak nie była zmuszona do zaprzestania produkcji po zamknięciu młyna.
Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi podkreślił natomiast, że taki związek funkcjonalny łączył młyn z położonym nieopodal majątkiem ziemskim S. T. o pow. 653 ha, w młynie tym bowiem produkowana paszę dla inwentarza żywego hodowanego w majątku.
W skardze do Sądu Administracyjnego K.T. wyraził swą wątpliwość, czy w sprawie dotyczącej podlegania pod przepisy dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej części przejętego majątku ma rozstrzygać nadal organ administracji publicznej, czy też sądownictwo powszechne. Odnosząc się do zaskarżonej decyzji organu odwoławczego zaznaczył, iż w jego ocenie powtarza argumentację uchylonej decyzji organu naczelnego z dnia [...].02.2003 r. i stwierdził, że w jego przekonaniu nieruchomość młyńska nie była związana funkcjonalnie z majątkiem ziemskim i w dalszym ciągu jego zdaniem wbrew ocenie prawnej sądów administracyjnych orzekających w tej sprawie nadal nie poczyniono rozważań w zakresie ustalenia czy sporny młyn był w dniu 13.09.1944 r. funkcjonalnie powiązany z cegielnią, czy też z majątkiem ziemskim.
W odpowiedzi na skargę Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wniósł o jej oddalenie i podtrzymał swą argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje.
Skarga zasługuje na uwzględnienie.
O kosztach postępowania rozstrzygnięto na podstawie art. 200 w zw. Z art. 205 § 1 ustawy z dn. 30.08.2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi z zastrzeżeniem art. 97 § 2 ustawy z dn. 30.08.2002 r. Przepisy wprowadzające ustawę - Prawo o ustroju sądów administracyjnych i ustawę - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
Z przytoczonych przyczyn Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie na zasadzie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dn. 30.08.2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. nr 153, poz. 1270) w zw. z art. 97 § 1 ustawy z dn. 30.08.2002 r. Przepisy wprowadzające ustawę - Prawo o ustroju sądów administracyjnych i ustawę - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz.1271) - orzekł jak w sentencji.