Uzasadnienie
Decyzją z dn. [...].08.2003 r. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi odmówił stwierdzenia nieważności orzeczenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dn. [...].06.1948 r. i utrzymanego nim w mocy orzeczenia Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego w L. z dn. [...].01.1946 r. w przedmiocie uznania, że nieruchomość ziemska "[...]" o ogólnej pow. 64,2325 ha położona w gm. M. w pow. [...], stanowiąca b. własność B. S. podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu z dn. 06.09.1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.
W uzasadnieniu wskazano, że w kontrolowanych orzeczeniach podano, iż obszar nieruchomości "[...]" wynosi 64,2325 ha i jest on tożsamy z obszarem określonym na planie i rejestrze sporządzonym przez mierniczego przysięgłego T. R. w 1945 r. na podstawie odpisu planu parcelacyjnego wykonanego w 1918 r. przez mierniczego W. D. Należy wobec tego domniemywać, że obszar nieruchomości został w konsekwencji określony na podstawie planu sporządzonego w 1918 r. nie zaś z 1945 r. Faktyczny natomiast obszar nieruchomości w dacie jej przejęcia na cele reformy rolnej wynosił 65,3145 ha. Okoliczność ta wynika z rejestru pomiarowego sporządzonego w 1929 r. przez mierniczego W. D. oraz postanowienia PBN w S. z dn. [...].04.1967 r. (KW nr [...]) o uzgodnieniu działu I księgi wieczystej ze stanem faktycznym. Z tegoż rejestru wynika, że w skład majątku P. o ogólnym obszarze 65,3145 ha wchodziły: ogrody warzywne - 0,9040 ha, ogrody owocowe - 4,4043 ha, grunty orne - 32,2727 ha, łąki - 11,0295 ha, pastwiska - 5,6266 ha, wikliny - 4,1766 ha, lasy - 3,3033 ha, bagna i wody - 0,4386 ha, piaski i nieużytki - 0,2426 ha, drogi, wygony i rowy - 2,0273 ha, grunty pod zabudowaniami - 0,8890 ha, zatem łączny obszar użytków rolnych wynosił 54,2371 ha i taki stan rzeczy istniał w dn. 13.09.1944 r.
Wskutek złożonego przez skarżącego wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z dn. [...].01.2004 r. utrzymał w mocy swoją poprzednią decyzję i stwierdził, że wobec tego, że obszar użytków rolnych wchodzących w skład nieruchomości wynosił 54,2371 ha, brak podstaw do stwierdzenia nieważności kontrolowanych w trybie nadzoru orzeczeń. Przy czym zdaniem organu, dokumenty pomiarowe pochodzące z 1929 r. są bardziej wiarygodne dla oceny powierzchni użytków na datę przejęcia nieruchomości na cele reformy rolnej, niż dokumenty pomiarowe sporządzone na podstawie planu parcelacyjnego z 1918 r. Skarżący kwestionuje obszar użytków rolnych, jednakże nie przedłożył w tym zakresie żadnych dowodów, a twierdzenia nie poparte dowodami nie mogą stanowić podstawy do wyeliminowania z obrotu prawnego ostatecznej i prawomocnej decyzji. Stosownie do § 6 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dn. 01.03.1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dn. 06.09.1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, strona ubiegająca się o wyłączenie nieruchomości spod działania dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, winna przedłożyć dowody stwierdzające dokładny obszar nieruchomości.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego, pełnomocnik A. S. wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji z dn. [...].08.2003 r. oraz o zlecenie Ministrowi stwierdzenia nieważności kontrolowanych orzeczeń. Ponadto wniósł o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania sądowego.
W uzasadnieniu skargi podniesiono, że Wojewódzka Komisja Ziemska w L. orzeczeniem z dn. [...].08.1945 r. uznała, że majątek P. nie podlega działaniom art. 2 dekretu PKWN z dn. 06.09.1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, bowiem jak wynika z rejestru pomiarowego wykonanego przez geometrę T. R. w dn. 22.07.1945 r. powierzchnia użytków rolnych wynosiła 47,0664 ha. Wydelegowany następnie przez Ministerstwo Rolnictwa i Reform Rolnych inspektor uznał, że obszar o pow. 4,4050 ha zaliczony poprzednio do nieużytków, jest typowym pastwiskiem, które porasta oset. Zdaniem skarżącego jest oczywiste, że oset porasta gleby niskiej jakości i jest wyznacznikiem nieużytków, a nie gleby III klasy za jaki uznano przedmiotowy obszar. Orzeczenia wydane w latach 40. powołują powierzchnię ogólną majątku na 64,2325 ha, natomiast jako podstawę rozstrzygnięcia Minister przyjął obszar 65,3145 ha ustalony przez mierniczego W. D. Nie uwzględniono w ten sposób pomiarów sporządzonych przez T. R. wykonanych 22.07.1945 r.
W odpowiedzi na skargę Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wniósł o jej oddalenie, odwołując się do argumentów zawartych w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje.
Skarga zasługuje na uwzględnienie, ale zaskarżona decyzja podlegała uchyleniu z innych przyczyn, niż podniesione w skardze.
Przede wszystkim obydwie decyzje zostały wydane bez udziału wszystkich osób, którym przysługuje przymiot strony. Jak wynika z akt administracyjnych, w latach 90. wniosek o zwrot majątku P. składała oprócz A. S. Z. J. jako córka byłego właściciela majątku B. S. Na rozprawie natomiast pełnomocnik skarżącego oświadczył, że skarżący ma dwie siostry, z których jedna zmarła. Tym samym poza skarżącym jako stroną postępowania, winny brać udział w postępowaniu administracyjnym spadkobiercy zmarłej siostry oraz druga siostra jeszcze żyjąca. Tymczasem organ prowadził postępowanie nie powiadamiając tych osób, co skutkuje możliwością jego wznowienia w oparciu o art. 145 § 1 pkt 4 kpa. Takie zaś naruszenie przepisów postępowania administracyjnego, a to art. 10 § 1 kpa stanowi samodzielną podstawę do uchylenia decyzji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. b) ustawy z dn. 30.08.2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270), niezależnie czy powyższe uchybienie mogło mieć wpływ na wynik sprawy.
Niezależnie od powyższego obydwie decyzje zostały wydane z naruszeniem art. 77 § 1 i 107 § 3 kpa.
Zgodnie z dyspozycją art. 77 § 1 kpa organ administracji jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy. Przy czym obowiązek przeprowadzenia całego postępowania co do wszystkich okoliczności spoczywa na organie i nie może być przerzucony na stronę. Ciężar przeprowadzenia dowodów w postępowaniu administracyjnym został przypisany organowi, który w wypadku niekompletności materiału dowodowego winien z własnej inicjatywy go uzupełnić. Jak wynika zaś z akt postępowania administracyjnego, które zostały zbadane przez Sąd w toku postępowania sądowego dotyczącego legalności decyzji Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi - brak w nich orzeczenia Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego w L. z dn. [...].01.1946 r. Orzeczenie to natomiast było przedmiotem kontroli przez Ministra w toku postępowania nieważnościowego jak również oceny prawnej, której wynikiem były kwestionowane przez skarżącego decyzje.
Odmowa zatem stwierdzenia nieważności decyzji administracyjnej bez uprzedniego zapoznania się z jej treścią stanowi oczywiste naruszenie przepisów kpa w zakresie prowadzenia postępowania dowodowego, które mogło mieć wpływ na wynik rozstrzygnięcia. Nie jest bowiem możliwa jakakolwiek ocena, w tym wypadku orzeczenia będącego przedmiotem postępowania nadzwyczajnego, bez dokładnego rozpatrzenia jego treści.
Nie można przy tym podzielić poglądu zawartego w uzasadnieniu decyzji Ministra z dn. [...].01.2004 r., iż stosownie do § 6 cytowanego rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dn. 01.03.1945 r. to strona powinna przedstawić stosowne dowody wskazujące, iż obszar użytków rolnych nie przekraczał powierzchni 50 ha. Przepis ten dotyczył wyłącznie postępowania zwykłego, toczącego się na skutek wniosku zainteresowanego, że nieruchomość ziemska nie podpadała pod działanie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, a zatem postępowania, w którym zostały wydane orzeczenia stanowiące przedmiot kontroli w obecnie toczącym się postępowaniu administracyjnym. Nie znajduje natomiast zastosowania w niniejszym postępowaniu toczącym się według ogólnych zasad kpa, gdzie ciężar dowodu został przeniesiony na organ.
Dokonując oceny dowodów Minister w swoim drugim orzeczeniu stwierdził, że dokumenty pomiarowe sporządzone w 1929 r. przez mierniczego D. są bardziej wiarygodne dla oceny wielkości powierzchni użytków rolnych na dzień przejęcia majątku na cele reformy rolnej, niż dokumenty pomiarowe sporządzone na podstawie planu parcelacyjnego z 1918 r. Niewątpliwie pogląd ten pozostaje w zgodności z zasadami logicznego myślenia i wnioskowania, jednakże przy sformułowaniu tej oceny organ pominął istotną okoliczność jaką jest wzmianka na planie sporządzonym bezspornie na podstawie odrysu planu parcelacyjnego z 1918 r., że został on opracowany po "uprzednim dokonaniu pomiaru na gruncie obwodnicy i sytuacji użytków". Okoliczność ta została pominięta w rozważaniach organu, a nie można wykluczyć, iż mogłaby mieć znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy, bowiem aktualizuje pomiary gruntów na 1945 r. Wobec powyższego należy uznać ocenę dowodów dokonaną w tym zakresie przez organ za niewyczerpującą i niepełną, co narusza art. 77 § 1 kpa i 107 § 3 kpa.
Ponownie zatem rozpatrując sprawę Minister przede wszystkim ustali pełny krąg osób zainteresowanych i osoby te jako strony zostaną powiadomione o postępowaniu, czym organ wypełni dyspozycję art. 10 § 1 kpa.
Następnie podejmie kroki celem zebrania całego materiału dowodowego tj. orzeczenia kontrolowanego w trybie postępowania nieważnościowego. Dysponując jego treścią, oceni również prawidłowość wznowienia postępowania w sprawie wyłączenia majątku spod działania dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Jak bowiem można wnioskować z uzasadnienia orzeczenie Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dn. [...].06.1948 r., taka czynność procesowa miała miejsce.
W końcu dokonując oceny materiału dowodowego weźmie pod uwagę pełny zapis na planie sporządzonym przez mierniczego T. R. w dn. 22.07.1945 r. Przy gromadzeniu zaś dokumentów i innych dowodów, mając na uwadze, iż postępowanie toczy się w trybie nadzwyczajnym, nie będzie stosował § 6 cytowanego rozporządzenia z dn. 01.03.1945 r.
Mając powyższe na uwadze, Sąd na mocy art. 145 § 1 pkt 1 b) i c) cyt. ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak na wstępie.
O kosztach orzeczono na podstawie art. 200 i 205 § 2 powołanej wyżej ustawy.