Uzasadnienie
Decyzją z dnia [...] stycznia 2000r. Wojewoda [...] na podstawie § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. nr 10, poz.
- 51) stwierdził, że nieruchomość ziemska B., stanowiąca w dniu wejścia w życie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej własność J. B. podlegała działaniu tegoż dekretu.
W uzasadnieniu decyzji stwierdzono, że majątek ziemski w B. obejmował obszar ponad 100 ha powierzchni ogólnej, z tego też powodu zgodnie z art. 2 ust. 1 lit. e dekretu podlegał przejęciu na rzecz Skarbu Państwa. Nieruchomości ziemskie spełniające warunki określone w powołanym przepisie przechodziły z mocy samego prawa na własność Państwa w całości i bez odszkodowania. Nadto podlegały przejęciu zespoły dworsko-parkowe stosownie do art. 6 dekretu oraz § 44 ust. 3 i 4 rozporządzenia wykonawczego. Jedynie przedmioty osobistego użytku wyłączono spod upaństwowienia.
Wskutek odwołania wniesionego przez spadkobierców J. B. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z dnia [...] listopada 2004r. utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję organu I instancji.
W uzasadnieniu rozstrzygnięcia podniesiono w ślad za Wojewodą, że powierzchnia nieruchomości J. B. opisana w księdze wieczystej "D." wynosiła 369,3200 ha, a zatem spełniała wymagane dekretem normy obszarowe. Z materiału zaś zgromadzonego w aktach wynika, że majątek ten stanowił nieruchomość ziemską i cały podlegał dekretowi.
Dalej organ podniósł, że spadkobiercy byłej właścicielki wnieśli o stwierdzenie, że część nieruchomości B. o powierzchni 32 ha, na której znajduje się zespół pałacowo-parkowy nie podpadała pod działanie dekretu. Zdaniem Ministra, co jednoznacznie wynika z akt sprawy, zespół ten stanowił integralną część majątku o łącznej powierzchni 369,3200 ha. Następnie Minister wywiódł, że na cele dekretu przechodziły pałace i parki, a jedynie zakazany był ich podział. Nie podlegały przejęciu jedynie przedmioty osobistego użytku.
Niezależnie od powyższego organ odwoławczy stwierdził, że do organów administracyjnych nie należy orzekanie w kwestii podpadania części majątku pod działanie dekretu. Właściwymi są w takich sprawach sądy powszechne.
Skargę na powyższą decyzję do sądu administracyjnego wniosły J. O., K. K. i M. S. Skarżące wniosły o uchylenie zaskarżonej decyzji, jak również rozstrzygnięcia organu I instancji.
Skarga podnosi, że Minister nie wyjaśnił czy park z pałacem miał cechy nieruchomości ziemskiej i czy mógł być przeznaczony na cele produkcji rolnej. Spadkobiercy swoje stanowisko opierają o wykładnię Trybunału Konstytucyjnego zawartą w orzeczeniu z dnia 19 września 1990 r. gdzie zdefiniowano pojęcie "nieruchomości ziemskiej". Zespół pałacowo-parkowy w B. nie był wykorzystywany do jakiejkolwiek produkcji rolniczej. Stanowił siedzibę i mieszkanie prywatne właścicieli majątku. Kompleks nie był powiązany funkcjonalnie z dobrami ziemskimi właściciela.
W ocenie skarżących organy winny przyjąć interpretację nieruchomości ziemskiej zaprezentowaną w powołanej uchwale Trybunału Konstytucyjnego.
Niezależnie od powyższego organy nie przeprowadziły żadnego postępowania wyjaśniającego. Zawarte stwierdzenie o powierzchni majątku nie jest poparte żadnymi dowodami.
Bogate orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego eksponuje konieczność badania czy zespół pałacowo-parkowy pozostawał w związku funkcjonalnym z nieruchomością ziemską, czy też był wyodrębniony i przeznaczony na inny cel.
W odpowiedzi na skargę Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wniósł o jej oddalenie, zajmując stanowisko jak w zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje.
Skarga zasługuje na uwzględnienie, a część zarzutów w niej podniesionych należy uznać za trafne. Niezależnie od tego Sąd dopatrzył się innych naruszeń prawa, skutkujących koniecznością uchylenia zaskarżonych decyzji. Uprawnienie sądu wojewódzkiego do badania legalności kontrolowanych aktów niezależnie od treści skargi wynika z regulacji zawartej w art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.).
Mając powyższe na uwadze Sąd uznał, że przede wszystkim doszło do naruszenia przepisów postępowania administracyjnego.
Otóż stosownie do § 6 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944r. o przeprowadzeniu reformy rolnej orzekanie w sprawie czy dana nieruchomość podlegała działaniu dekretu następowało na wniosek strony. Za stronę zaś można potraktować bądź osobę byłego właściciela bądź jego spadkobierców. Postępowanie takie zatem wszczynał wniosek uprawnionego podmiotu.
Przenosząc rozważania powyższe na grunt przepisów kpa należy stwierdzić, że stosownie do art. 61 § 1 kpa żądanie strony inicjuje całe postępowanie, co oznacza niemożność jego prowadzenia z urzędu. Jednocześnie jednak strona postępowania wyznacza jego zakres przedmiotowy. Jak wynika z treści wniosku z dnia 12 lipca 1999r. jak również odwołania od orzeczenia organu I instancji, przedmiotem żądania była część majątku B. o pow. 32 ha, nie zaś cały majątek. Co prawda, jak zdaje się wynikać z twierdzeń wnioskodawczyń, uważały one, iż majątek nie podlegał działaniu dekretu, gdyż obejmował jedynie 32 ha, jednakże stanowisko takie należy uznać za błędne. Z akt wynika, że cały majątek przekraczał normy obszarowe dekretu, wspomniane zaś 32 ha stanowiły ośrodek ówczesnego majątku, który nie został rozparcelowany w ramach nadziałów na rzecz beneficjentów reformy rolnej. Owa część obejmowała zarówno pałac, park, jak również ogrody, sady, nieużytki, inne budynki, a przede wszystkim ziemię orną. Zadaniem zatem organów było ustalenie, czy obszar ten stanowił nieruchomość ziemską, czy też nie.
Tymczasem Wojewoda orzekł o całości majątku B., co stanowi oczywiste rozstrzyganie poza zakresem żądania. Z uzasadnienia, spójnego z samym rozstrzygnięciem, bezspornie wynika, że organ rozważał jedynie kwestie obszarowe, a nadto próbował sformułować tezę, że zespoły pałacowo-parkowe podlegały dekretowi co do zasady.
O ile stanowisko Wojewody - aczkolwiek błędne -jest jednoznaczne, o tyle rozstrzygnięcie Ministra należy ocenić jako dotknięte niekonsekwencją. Utrzymując bowiem w mocy orzeczenie I instancji, podzielił pogląd, że cały majątek podlegał dekretowi, a zatem orzekł niezgodnie z wnioskiem, jednocześnie jednak próbował rozważyć charakter tej części majątku, której wyłączenia domagały się skarżące. W ocenie Sądu jednak wymagało to przeprowadzenia wyczerpującego postępowania wyjaśniającego w znacznej części, do czego Minister jako organ odwoławczy nie jest uprawniony. Ustalenia Ministra ponadto należy uznać jako dowolne, bowiem przedmiotowy obszar 32 ha nie obejmował tylko zespołu pałacowo-parkowego (jak wskazał organ II instancji), lecz także grunty, które bezspornie były użytkami rolnymi. Tymczasem Minister potraktował wnioskowany obszar 32 ha jako obejmujący pałac z parkiem i stwierdził, że pozostawał on w związku funkcjonalnym z całym majątkiem.
Dalszą niekonsekwencją było zajęcie stanowiska, że w takich sprawach tj. wyłączenia części majątku mogą orzekać jedynie sądy powszechne. Jeżeli taki pogląd organ prezentuje winien rozważyć, czy wobec tego był władny w ogóle orzekać.
Wszystkie wyżej wykazane uchybienia przepisom postępowania, a to art. 61 § 1 kpa. Art. 7 kpa, art.77 §1 kpa, art.80 kpa i 107§3 kpa, w ocenie Sądu, miały wpływ na wynik sprawy i z tych też powodów konieczne było uchylenie zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji organu I instancji.
Ponownie rozpoznając sprawę Wojewoda przede wszystkim prawidłowo ustali zakres żądania i będzie prowadził postępowanie wyjaśniające w ramach zakreślonych przez wnioskodawczynie, jak również orzeknie w granicach tego wniosku. Będzie miał przy tym na uwadze dotychczasowe bogate orzecznictwo sądów administracyjnych oraz Trybunału Konstytucyjnego (vide uchwała dnia 19 września 1990 W 3/89, OTK 1990, nr 1, poz.26) w tej materii. Oznacza to obowiązek dokonania ustaleń odnośnie związku funkcjonalnego wnioskowanej części z resztą majątku.
Mając powyższe na uwadze, Sąd na podstawie art. 145 §1 pkt 1 lit. c i 135 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak na wstępie.
O kosztach orzeczono na zasadzie art. 200 i 205 §2 powołanej ustawy.