Postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawiez 23 marca 2018 r., sygn. akt IV SA/Wa 2374/17

Uzasadnienie

J. P. wniósł skargę na decyzję Głównego Inspektora Ochrony Środowiska z dnia [...] czerwca 2017 r., utrzymującą w mocy decyzję [...] Wojewódzkiego Inspektora Ochrony Środowiska z dnia [...] listopada 2016 r. wymierzającą skarżącemu karę pieniężną w wysokości 55 000 zł.

Po doręczeniu wezwania do uiszczenia wpisu od skargi w wysokości 1 500 zł, skarżący wniósł pismo z dnia 19 października 2017 r. zatytułowane: "Zażalenie"", które – ze względu na treść – zostało uznane za wniosek o przyznanie prawa pomocy. W piśmie tym wskazano, że skarżący znajduje się obecnie "w bardzo złych warunkach materialnych i rodzinnych", płaci alimenty w wysokości 1000 zł miesięcznie, znajduje się w toku sprawy rozwodowej.

Wskazano, że dochody są bardzo skromne, do pisma załączono zaświadczenie Naczelnika Urzędu Skarbowego w [...], z którego wynika, że dochód skarżącego w roku podatkowym 2016 wyniósł 17 773,24 zł.

Następnie, we wniosku sporządzonym na urzędowym formularzu PPF z dnia 9 listopada 2017 r. skarżący wskazał, że domaga się zwolnienia od kosztów sądowych. W uzasadnieniu podniósł m. in., że w domu rodzinnym nie zamieszkuje od ok. roku, w chwili obecnej zamieszkuje częściowo w baraku, częściowo u rodziców. Płaci alimenty w wysokości 1000 zł miesięcznie. Wskazał, że w roku ubiegłym (tj. 2016) osiągnął dochód w wysokości niecałych 18 000 zł. Podał, że jest właścicielem nieruchomości rolnej o pow. 10 002 m2, nabytej w maju 2016 r. za 12 000 zł, w rubryce " Inne nieruchomości" wpisał: "użytkowanie wieczyste działki o pow. 2000.2, nabyta w 2007 r. około 80 000 zł". Oświadczył także że posiada gotówkę w wysokości 150 000 zł "całkowicie pozostająca w obrocie działalności gospodarczej".

Skarżący podał, że posiada 21-letni samochód osobowy, 11-letni samochód ciężarowy i 18-letnią koparkę. Skarżący zakreślił rubrykę nr 10 "Dochody". Oświadczył, że opłaca alimenty w wysokości 1 000 zł oraz opłaca czynsz najmu za plac, na którym prowadzi działalność gospodarczą w wysokości 2 000 brutto miesięcznie.

Zarządzeniem z dnia 28 listopada 2017 r. referendarz sądowy wezwał do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy – w terminie 14 dni - poprzez nadesłanie:

1. - wyciągów z wszelkich rachunków bankowych z okresu ostatnich sześciu miesięcy, w tym rachunków bankowych prowadzonych dla działalności gospodarczej;
2. - kopii zgłoszenia identyfikacyjnego lub aktualizacyjnego złożonego przez J. P. do właściwego naczelnika urzędu skarbowego w ramach wniosku o wpis do CEIDG prowadzonej działalności albo zaświadczenia z właściwego urzędu skarbowego wskazującego, jakie dane skarżący podał skarżący (w części obejmującej wykaz rachunków bankowych) w zgłoszeniu identyfikacyjnym/zgłoszeniu aktualizacyjnym;
3. - kopii deklaracji podatkowych dla podatku VAT złożonych przez skarżącego w 2017 r.;
4. - udokumentowania wydatków związanych z eksploatacją domu i innych wydatków związanych z niezbędnym utrzymaniem;
5. - kopii orzeczenia potwierdzającego wysokość alimentów i udokumentowania faktu ich opłacania;
6. - oświadczenia czy skarżący korzysta z pomocy finansowej innych osób, jeśli tak to w jakiej wysokości;
7. - kopii umowy najmu dot. placu, na którym skarżący prowadzi działalność gospodarczą;
8. - oświadczenia w sprawie pomocy z ARiMR;
9. - informacji, czy sprawa o rozwód została zakończona (jeżeli tak – do nadesłania kopii oczenie sądu w tym przedmiocie).

Pełnomocnik skarżącego przesłał żądane dokumenty przy piśmie z dnia 19 grudnia 2017 r. W piśmie tym oświadczył również – w imieniu skarżącego, że:

1. - nie korzysta z żadnej pomocy innych osób;
2. - nie starał się o żadne dopłaty do gruntów rolnych;
3. - sprawa o rozwód nie została jeszcze zakończona;
4. - w chwili obecnej skarżący użytkuje teren na prowadzenie działalności bezumownie (ostatnia zawarta umowa wygasła 31 maja 2017 r.); obecnie na żądanie skarżącego umowa jest przygotowywana do podpisu.

Do pisma dołączono m. in. zaświadczenie o zmianie we wpisie do ewidencji działalności gospodarczej, potwierdzenie zarejestrowania podmiotu jako podatnika VAT UE, decyzję w sprawie nadania NIP, postanowienie Sądu w przedmiocie alimentów, wyciągi z kont bankowych, deklaracje VAT -7 za 2017 r., rachunek za wywóz odpadów stałych w wysokości 23,70 zł.

Rozpoznając wniosek zważono co następuje:

Przede wszystkim zaznaczyć należy, że prawo pomocy, zarówno w zakresie całkowitym, jaki i częściowym, jest instytucją stanowiącą wyjątek od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. Z tego względu przesłanki zastosowania tej instytucji winny być interpretowane w sposób ścisły. Udzielenie prawa pomocy jest bowiem formą dofinansowania strony postępowania z budżetu Państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe (por. postanowienie NSA z dnia 11 stycznia 2012 r., sygn. akt I OZ 1099/11).

Ponadto, w orzecznictwie sądów administracyjnych ugruntowany jest pogląd, że to na wnioskodawcy spoczywa ciężar wykazania, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy. Powinien on zatem przekonać Sąd o konieczności przyznania mu prawa pomocy. Wnioskodawca ubiegający się o przyznanie prawa pomocy musi wykazać, tj. należycie udokumentować swoją sytuację materialną, gdyż to na podstawie przekazanych przez niego informacji Sąd dokonuje merytorycznej oceny wniosku pod kątem wystąpienia przesłanek przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie (por. np. postanowienia NSA z dnia 16 grudnia 2010 r., sygn. akt II GZ 409/10 i z dnia 20 stycznia 2012 r., sygn. akt IIFZ833/11). Stosownie bowiem do art. 246 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm.), zwanej dalej P.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane osobie fizycznej w zakresie całkowitym, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania.

Natomiast prawo pomocy w zakresie częściowym przysługuje osobie, która wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku koniecznego dla sienie i rodziny. Instytucja ta ma bowiem charakter wyjątkowy i jest stosowana w przypadku osób charakteryzujących się ubóstwem. Do takich osób zaliczyć można przykładowo osoby, które na skutek szczególnych okoliczności życiowych pozbawione zostały jakichkolwiek środków do życia. Jeżeli natomiast strona ma jakiekolwiek środki majątkowe, powinna partycypować w kosztach postępowania, nawet gdyby przeznaczenie ich na ten cel miałoby nastąpić z jakimś uszczerbkiem utrzymania koniecznego dla niej i jej rodziny.

Niewątpliwie konieczność zapłaty kosztów sądowych zawsze powoduje uszczerbek i ewentualnie konieczność ograniczenia innych wydatków, jednakże zastosowanie instytucji przyznania prawa pomocy jako wyjątku od zasady ponoszenia kosztów sądowych jest możliwe tylko w sytuacji powstania uszczerbku w koniecznym utrzymaniu, nie zaś w przypadku powstania jakiegokolwiek uszczerbku. Przez pojęcie uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny należy natomiast rozumieć zachwianie sytuacji materialnej i finansowej strony w taki sposób, że nie jest ona w stanie zapewnić sobie minimum warunków socjalnych.

W rozpatrywanej sprawie, w ocenie starszego referendarza sądowego skarżący nie wykazał, że jego sytuacji materialna jest krytyczna, że jest osobą ubogą, która nie jest w stanie uiścić kosztów sądowych.

W orzecznictwie sądowym podkreśla się, że orzeczenie w przedmiocie prawa pomocy winno wynikać ze zrównoważonej i wzajemnej oceny dwóch elementów: rozmiaru kosztów jakie musi ponieść strona wnioskująca o prawo pomocy na poczet postępowania sądowego i jej aktualnych możliwości płatniczych (por. m.in. postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z 9 października 2008 r.; sygn. akt I SA/Po 825/08; Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych; orzeczenia.nsa.gov.pl). Mając na uwadze powyższe zapatrywanie należy wskazać, że koszty sądowe w przedmiotowej sprawie kształtują:

1. - wpis od skargi wynoszący 2 % wartości przedmiotu zaskarżenia (§ 1 pkt 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie wysokości oraz szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi; Dz. U. Nr 221, poz. 2193 ze zm. – dalej: rozporządzenia) – w rozpatrywanej sprawie – 1500 zł;
2. - ewentualny wpis od skargi kasacyjnej wynoszący połowę wpisu od skargi (§ 3 rozporządzenia;
3. - ewentualny wpis od zażalenia na postanowienie wynoszący 100 zł (§ 2 ust. 1 pkt 7 rozporządzenia;
4. - ewentualna opłata kancelaryjna w kwocie 100 zł pobierana za doręczenie odpisu orzeczenia z uzasadnieniem w sytuacji gdy orzeczenia nie uzasadnia się z urzędu (§ 2 rozporządzenia).

Należy podkreślić, że poza wpisem od skargi pozostałe opłaty mają charakter potencjalny (w zależności od wyniku sprawy) i obowiązek ich uiszczenia jest rozłożony w czasie.

Mając na uwadze ww. regulację normatywną jak i okoliczności faktyczne związane z sytuacją skarżącego uznano, że skarżący nie wykazał zasadności złożonego wniosku w świetle ustawowych przesłanek przyznania prawa pomocy. Zestawienie ww. kwot ze stanem majątkowym wnioskodawcy nie uzasadnia bowiem uznania, że ww. nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania.

W niniejszej sprawie skarżący na urzędowym formularzu PPF podał m. in., że dochód za 2016 r. wyniósł niecałe 18 000 zł. Posiada nieruchomość rolną o pow. 10002 m2, jest użytkownikiem wieczystym działki o pow. 2000 m2. Posiada gotówkę w wysokości 150 000 zł ("całkowicie pozostającą w obrocie działalności gospodarczej"). Zakreślił rubrykę dotyczącą dochodów. Jako stałe wydatki wymienił: alimenty w wysokości 1000 zł oraz czynsz najmu na plac, na którym prowadzi działalność gospodarczą – 2000 zł brutto.

W tej sytuacji uznano, że skarżący powinien uzupełnić wniosek o przyznanie prawa pomocy, gdyż podane przez niego informacje były niepełne, budziły wątpliwości, wobec czego został wezwany do złożenia dodatkowych dokumentów i oświadczeń.

W ocenie referendarza sądowego nadesłane przez niego w odpowiedzi na ww. wezwanie dokumenty, nie potwierdzają, że znajduje się w tak ciężkiej sytuacji materialnej, która uzasadniałaby przerzucenie ciężaru finansowego niniejszego postępowania na Skarb Państwa. A nadesłanych kopii deklaracji VAT-7 z okresu od stycznia do października 2017 r. wynika, że skarżący comiesięcznie w analizowanym okresie dokonywał sprzedaży towarów i usług za kwoty od 40 853 zł (czerwiec 2017 r.) do 130 614 zł (lipiec 2017 r.), w tym okresie zakupy towarów i usług oscylowały w granicach od 5 916 zł (kwiecień 2017 r.) do 38 174 zł (lipiec 2017 r.).

W ocenie referendarza sądowego powyższe dane świadczą o tym, że wbrew stanowisku skarżącego zawartym we wniosku o przyznanie prawa pomocy, działalność gospodarcza skarżącego daje mu możliwość partycypacji w kosztach zainicjowanego przez niego postępowania.

W ocenie referendarza sądowego, o potencjale do gromadzenia środków finansowych osób prowadzących działalność gospodarczą, a tym samym o dostępności środków finansowych pozwalających na pokrycie kosztów sądowych, decydują przede wszystkim uzyskiwane przychody z tytułu świadczonych usług bądź sprzedawanych towarów, a nie dochody (bądź strata) będące wynikiem różnicy pomiędzy przychodami a kosztami działalności, która z kolei jest skutkiem decyzji gospodarczych podejmowanych przez prowadzącego działalność gospodarczą (por. postanowienie NSA z dnia 17 października 2011r., sygn. akt II FZ 542/11, LEX 987763). Oczywiście działalność gospodarcza może przynosić niskie dochody czy nawet stratę podatkową, co jednak nie jest równoznaczne z brakiem uzyskiwania w ogóle realnego dochodu – środków finansowych. Wykazywanie przy dużych obrotach równocześnie wysokich kosztów uzyskania przychodów nie przesądza jeszcze, że podatnik nie dysponuje żadnymi środkami pieniężnymi. Prowadzenie działalności gospodarczej oznacza, że jest ona dla wnioskodawcy rentowna i opłaca się ją prowadzić.

Wnioskodawca przedłożył wyciągi z dwóch kont bankowych. Z wyciągu z konta z banku [...] (rachunek [...]) wynika, że w okresie od 1 stycznia 2017 r. do 31 października 2017 r., saldo początkowe wynosiło 289 211,16 zł, zaś saldo końcowe – a zatem saldo aktualne w okresie składania wniosku o przyznanie prawa pomocy – wynosiło: 170 830, 86 zł.

Natomiast z innego rachunku ([...] z kredytem odnawialnym) z zestawienia operacji od 1 maja 2017 r. do 16 czerwca 2017 r. wynika, że w tym okresie saldo początkowe wynosiło 97 249, 69 zł, zaś końcowe (na dzień 13 czerwca 2017 r.) wynosiło: 224 985, 85 zł. Skarżący nie przedłożył wyciągów z analizowanego rachunku za okres od 16 czerwca 2017 r. do 19 września 2017 r. Natomiast, jak wynika z przesłanego wyciągu z okresu od 19 września 2017 r. do 16 listopada 2017 r., saldo początkowe wynosiło 174 369,53 zł, a końcowe: 71 014, 47 zł.

Zatem, mimo niekompletności nadesłanych wyciągów, analiza ich sald w okresie złożenia wniosku o przyznanie prawa pomocy (październik 2017 r.) prowadzi na stwierdzenia, że skarżący posiada środki wielokrotnie przekraczające wysokość kosztów postępowania sądowego i z całą pewnością umożliwiające mu skorzystanie z prawa do sądu, bez konieczności przerzucania tego ciężaru na społeczeństwo.

W tej sytuacji, w ocenie referendarza sądowego, dochody uzyskiwane przez wnioskodawcę z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej oraz środki zgromadzone na rachunkach bankowych pozwalają skarżącemu na poniesienie kosztów związanych z niniejszym postepowaniem. Nie sposób bowiem uznać, że w analizowanym przypadku – z wyżej wskazanych przyczyn - odmowa przyznania prawa pomocy pozbawi skarżącego prawa do sądu.

Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 246 § 1 pkt 1 oraz art. 258 § 2 pkt 7 P.p.s.a. orzeczono jak w sentencji postanowienia.