Uzasadnienie
Zaskarżoną decyzją z dnia [...] października 2005 r. nr [...] Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi utrzymał w mocy swoją decyzję z dnia [...] lutego 2005 r. nr [...] o odmowie stwierdzenia nieważności orzeczenia Ministra Przemysłu Rolnego i Spożywczego z dnia [...] grudnia 1950 r. Nr [...] o przejęciu na własność Państwa przedsiębiorstw w części dot. przedsiębiorstwa "D. w L.", położonego w L. przy ul. [...].
Zaskarżona decyzja wydana została w wyniku wniosku z dnia 22 sierpnia 2001r. złożonego przez H. W., jako spadkobiercę R. W. - byłego właściciela przedsiębiorstwa. Wniosek złożony został do Prezydenta Miasta L., który przesłał go Wojewodzie [...], natomiast Wojewoda [...], przy piśmie z dnia 30 marca 2004 r., po ustaleniu wszystkich spadkobierców byłego właściciela przedsiębiorstwa, przesłał wniosek do rozpatrzenia według właściwości Ministrowi Rolnictwa i Rozwoju Wsi.
Po rozpatrzeniu wniosku, Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z dnia [...] lutego 2005 r. nr [...] odmówił stwierdzenia nieważności orzeczenia Ministra Przemysłu Rolnego i Spożywczego z dnia [...] grudnia 1950 r. Nr [...] o przejęciu na własność Państwa przedsiębiorstw w części dot. przedsiębiorstwa "D. w L.", położonego w L. przy ul. [...]. W uzasadnieniu decyzji wskazano, że przejęcia przedsiębiorstwa na własność Państwa dokonano na podstawie art. 3 ust. 1 lit. A pkt 10 i 12 oraz ust. 5 i art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej (Dz.U. Nr 3, poz.
17) oraz §65 ust. 1 i §71 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 stycznia 1947 r. w sprawie trybu postępowania przy przejmowaniu przedsiębiorstw na własność Państwa (Dz.U. Nr 16, poz. 62, ze zm.). Minister stwierdził, że postępowanie o przejęcie przedsiębiorstwa przeprowadzono zgodnie z trybem określonym w powołanym rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 30 stycznia 1947 r. Orzeczenie Ministra Przemysłu Rolnego i Spożywczego z dnia [...] grudnia 1950 r. o przejęciu przedsiębiorstwa zostało opublikowane w [...] z 1950 r. Nr [...], poz. [...]. Zgodnie z §73 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 stycznia 1947 r., właściciele zostali powiadomieni o terminie sporządzenia protokołu zdawczo-odbiorczego przedsiębiorstwa przez ówczesne Zjednoczenie Przemysłu Drożdżowego w W. ogłoszeniem opublikowanym w Dzienniku Urzędowym Wojewódzkiej Rady Narodowej w L. z 1951 r. Nr [...], poz. [...]. Majątek ruchomy i nieruchomy przedsiębiorstwa przejęto na podstawie protokołu zdawczo-odbiorczego sporządzonego w dniu 15 czerwca 1951 r. z udziałem F. z K. – siostrzenicy S. W. (poprzednika prawnego R.W.), oraz B. K. – siostrzeńca S. W. W tym stanie rzeczy Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi stwierdził, że przejęcie przedsiębiorstwa nastąpiło z zachowaniem przepisów prawa, dlatego żadna z przesłanek określonych w art. 156 KPA nie została spełniona. W odniesieniu do zarzutów wnioskodawcy o naruszeniu Konstytucji Marcowej z 1921 r. przy przejmowaniu przedsiębiorstwa na własność Państwa, organ nadzoru wskazał na brak uprawnień do dokonywania oceny zgodności ustawy nacjonalizacyjnej z Konstytucją. Wskazano także na brak podstaw do zwrotu przedsiębiorstwa lub wypłaty odszkodowania spadkobiercom byłego właściciela przedsiębiorstwa z uwagi na niewydanie przez Radą Ministrów rozporządzenia wykonawczego do ustawy nacjonalizacyjnej w sprawie odszkodowania.
We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, pełnomocnik spadkobierców R. W. - byłego właściciela przedsiębiorstwa, zarzucił decyzji Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] lutego 2005 r. nr [...] naruszenie art. 156 §1 pkt 2 kpa przez nieuwzględnienie faktu, iż przejęcia przedsiębiorstwa dokonano bez podstawy prawnej względnie z rażącym naruszeniem prawa. Zarzucono także naruszenie art. 10 kpa przez brak wyznaczenia stronom i ich pełnomocnikowi miejsca i terminu do zapoznania się z aktami sprawy. W uzasadnieniu wniosku podano m.in., że przedsiębiorstwo "D. w L." było małym zakładem produkcyjnym, do którego nie stosowało się ustawy nacjonalizacyjnej. Nie mogło być także traktowane jako gorzelnia przemysłowa w rozumieniu ustawy nacjonalizacyjnej, skoro produkcja spirytusu surowego w przejętym przedsiębiorstwie była produktem ubocznym przy produkcji drożdży. Orzeczeniu przejmującemu przedsiębiorstwo zarzucono brak ustaleń w zakresie przyznania odszkodowania oraz niezapewnienie należytej reprezentacji właścicielom przedsiębiorstwa przy jego przejmowaniu.
W piśmie procesowym z dnia 25 lutego 2005 r., stanowiącym uzupełnienie wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, pełnomocnik wnioskodawców zarzucił brak wyjaśnienia przez Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi nieważności orzeczenia przejmującego przedsiębiorstwo, z powodu naruszenia art. 3 ust. 6 ustawy nacjonalizacyjnej z dnia 3 stycznia 1946 r. Pełnomocnik wskazał, iż według powołanego przepisu, orzeczenie o przejęciu przedsiębiorstwa mogło być wydane tylko wówczas, gdy stosowne w tym względzie postępowanie zostało wszczęte przed dniem 31 marca 1947 r. Z akt nie wynika, aby takie postępowanie zostało wszczęte przed dniem 31 marca 1947 r., natomiast data orzeczenia przejmującego wskazuje, iż postępowanie wszczęto po tej dacie, a więc z naruszeniem art. 3 ust. 6 ustawy nacjonalizacyjnej. Okoliczność ta, zdaniem pełnomocnika wnioskodawców, powinna być uwzględniona przez Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z urzędu.
Po uzupełnieniu akt sprawy o odszukane dokumenty archiwalne, Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi, decyzją z dnia [...] października 2005 r. nr [...] utrzymał w mocy swoją decyzję z dnia [...] lutego 2005 r. nr [...], ponownie w uzasadnieniu stwierdzając zgodność trybu przejęcia przedsiębiorstwa z przepisami rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 stycznia 1947 r. w sprawie trybu postępowania przy przejmowaniu przedsiębiorstw na własność Państwa. Ponownie też stwierdzono, że przedsiębiorstwo "D. w L.", z uwagi na przedmiot działalności podlegało przejęciu na własność Państwa na podstawie ustawy nacjonalizacyjnej z dnia 3 stycznia 1946 r.
W skardze na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] października 2005 r. nr [...] do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, pełnomocnik spadkobierców byłego właściciela zarzucił naruszenie art. 99 Konstytucji z 1921 r. poprzez pozbawienie własności przedsiębiorstwa bez odszkodowania oraz naruszenie art. 3 ust. 6 ustawy nacjonalizacyjnej z dnia 3 stycznia 1946 r. poprzez wydanie orzeczenia o nacjonalizacji mimo braku wszczęcia postępowania przed dniem 31 marca 1947 r. Ponadto zarzucono naruszenie art. 7, art. 10, art. 77 i art. 156 §1 pkt 2 kpa. W uzasadnieniu skargi podano motywy przemawiające za uwzględnieniem stawianych zarzutów, wnosząc o zmianę zaskarżonej decyzji i o stwierdzenie nieważności orzeczenia Ministra Przemysłu Rolnego i Spożywczego z dnia [...] grudnia 1950 r. Nr [...], względnie o uchylenie obu decyzji i przekazanie sprawy do ponownego rozparzenia.
W odpowiedzi na skargę Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wniósł o jej oddalenie, powołując się na stan faktyczny i prawny zawarty w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Skarga zasługuje na uwzględnienie, aczkolwiek nie wszystkie zawarte w niej zarzuty należy podzielić.
Orzeczenie Ministra Przemysłu Rolnego i Spożywczego z dnia [...] grudnia 1950 r. Nr [...] o przejęciu na własność Państwa przedsiębiorstw, w tym przedsiębiorstwa "D. w L., ul. [...], wydane zostało na podstawie art. 3 ust. 1 i 5 oraz art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej (Dz.U. Nr 3, poz. 17), a także §65 ust. 1 i §71 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 stycznia 1947 r. w sprawie trybu postępowania przy przejmowaniu przedsiębiorstw na własność Państwa (Dz.U. Nr 16, poz. 62, ze zm.).
Według art. 3 ust. 1 lit. A pkt 10 i 12 ustawy nacjonalizacyjnej z dnia 3 stycznia 1946 r., za odszkodowaniem przejmuje Państwo na własność gorzelnie przemysłowe, destylarnie, rafinerie spirytusu, fabryki wódek oraz fabryki drożdży.
Z protokołu zdawczo-odbiorczego przejmowanego przedsiębiorstwa z dnia 15 czerwca 1951 r. wynika, iż przedsiębiorstwo to było wytwórnią drożdży piekarnianych i spirytusu surowego jako produktu ubocznego. W załączniku nr 2 do powołanego protokołu zawarty jest natomiast opis terenu i zabudowań przejmowanego przedsiębiorstwa. W pozostałych załącznikach zawarty jest spis wyposażenia, wierzytelności i zobowiązań, oraz wielkości gotowych produktów na dzień 14 kwietnia 1945 r., jako dzień przejęcia przedsiębiorstwa pod przymusowy zarząd państwowy.
Wielkość składników majątkowych przedsiębiorstwa, wykazana w powołanych dokumentach, w uznaniu Sądu, przemawia za prawidłowym ustaleniem przez Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi w zaskarżonej decyzji, że przejmowane przedsiębiorstwo miało charakter co najmniej fabryki drożdży w rozumieniu art. 3 ust. 1 lit. A pkt 12 ustawy nacjonalizacyjnej z dnia 3 stycznia 1946 r.
Zgodnie jednak z art. 3 ust. 6 ustawy nacjonalizacyjnej z dnia 3 stycznia 1946 r., o treści ustalonej przepisem art. 1 pkt 1 dekretu z dnia 20 grudnia 1946 r. o zmianie ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej (Dz.U. Nr 72, poz. 394), orzeczenie w trybie niniejszego artykułu może nastąpić tylko wówczas, jeżeli przed dniem 31 marca 1947 r. zostało wszczęte postępowanie o przejęciu danego przedsiębiorstwa na własność Państwa.
W przepisach powołanej ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. nie określono sposobu wszczęcia postępowania o wydanie orzeczenia przejmującego przedsiębiorstwo na własność Państwa. Sposób ten określono natomiast w §17 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 stycznia 1947 r. w sprawie trybu postępowania przy przejmowaniu przedsiębiorstw na własność Państwa (Dz.U. Nr 16, poz. 62, ze zm.). W powołanym §17 ust. 1, o treści obowiązującej od dnia 13 maja 1949 r. (ustalonej przepisem §1 pkt 14 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 12 maja 1949 r. zmieniającego rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 30 stycznia 1947 r. w sprawie trybu postępowania przy przejmowaniu przedsiębiorstw na własność Państwa – Dz.U. Nr 29, poz. 121), wszczęcie postępowania następuje z chwilą przedłożenia wniosków określonych w §19. Przepis §19, od dnia 13 maja 1949 r. został jednak skreślony przepisem §1 pkt 15 powołanego rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 12 maja 1949 r. zmieniającego rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 30 stycznia 1947 r. Do dnia 13 maja 1949 r., w przepisach rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 stycznia 1947 r. w sprawie trybu postępowania przy przejmowaniu przedsiębiorstw na własność Państwa, nie było wyraźnej normy prawnej określającej chwilę wszczęcia postępowania, lecz określono tryb wnioskowania o wszczęcie postępowania.
We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy stwierdzenia nieważności orzeczenia Ministra Przemysłu Rolnego i Spożywczego z dnia [...] grudnia 1950 r. Nr [...], pełnomocnik wnioskodawców zarzucił wydanie kwestionowanego orzeczenia z naruszeniem art. 3 ust. 6 ustawy nacjonalizacyjnej określającym graniczną datę, do której mogło być wszczęte postępowanie o wydanie orzeczenia przejmującego przedsiębiorstwo na własność Państwa.
Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi, wbrew art. 7 i art. 77 kpa, nie poczynił jednak niezbędnych ustaleń do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i nie rozpatrzył w sposób wyczerpujący całości zebranego materiału dowodowego w sprawie, skutkiem czego, w zaskarżonej decyzji z dnia [...] października 2005 r. nr [...] Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi - z naruszeniem art. 107 §3 kpa - nie odniósł się do zarzutów dotyczących wszczęcia postępowania zakończonego orzeczeniem Ministra Przemysłu Rolnego i Spożywczego z dnia [...] grudnia 1950 r. Nr [...], po terminie ustawowo wyznaczonym, tj. po dniu 31 marca 1947 r.
Lakoniczne stwierdzenie w zaskarżonej decyzji z dnia [...] października 2005 r. o przejęciu przedsiębiorstwa zgodnie z trybem określonym w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 30 stycznia 1947 r. nie spełnia, w uznaniu Sądu, wymogów określonych w art. 107 §3 kpa.
W aktach sprawy znajdują się m.in. kserokopia treści Zarządzenia Przewodniczącego Głównej Komisji do spraw upaństwowienia przedsiębiorstw z dnia [...] października 1946 r. zamieszczonego w [...] Dzienniku Urzędowym Nr [...] poz. [...] dotyczącego wyłączenia m.in. fabryk drożdży spod właściwości wojewódzkich komisji do spraw upaństwowienia przedsiębiorstw oraz spis przedsiębiorstw do upaństwowienia z adnotacją o przekazaniu sprawy m.in. D. w L. wg właściwości do Głównej Komisji w dniu 7 stycznia 1947 r. za Nr [...].
W zaskarżonej decyzji z dnia [...] października 2005 r. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi, nie dokonał jednak oceny znaczenia powołanych dokumentów dla ustalenia daty wszczęcia postępowania o wydanie orzeczenia Ministra Przemysłu Rolnego i Spożywczego z dnia [...] grudnia 1950 r., przez co naruszył art. 77 ust. 1 kpa. Oceniając zaś orzeczenie z dnia [...] grudnia 1950 r., w zaskarżonej decyzji wskazano na zachowanie wymogów związanych ze sporządzeniem protokołu zdawczo-odbiorczego z dnia 15 czerwca 1951 r. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi powołał się zatem na okoliczności procesowe dotyczące czynności podejmowanych po wydaniu ocenianego orzeczenia.
Naruszenie powołanych art. 7, art. 77 ust. 1 i art. 107 §3 kpa mogło mieć wpływ na wynik rozstrzygnięcia, skoro oceny wymaga m.in. kwestia, czy w sprawie rażąco naruszono normę art. 3 ust. 6 ustawy nacjonalizacyjnej z dnia 3 stycznia 1946 r. Sytuacja taka wystąpiłaby, gdyby w świetle obowiązujących wówczas regulacji można byłoby uznać, iż postępowanie w sposób oczywisty nie zostało wszczęte przed wskazaną w ustawie datą.
Sąd nie podziela natomiast zarzutów skargi dotyczących odszkodowania. Zgodnie z art. 7 ust. 1 ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej (Dz.U. Nr 72, poz. 394), za przedsiębiorstwo przejęte przez Państwo na własność (art.
3) otrzyma jego właściciel od Skarbu Państwa odszkodowanie w terminie jednego roku, licząc od dnia doręczenia mu zawiadomienia w przedmiocie prawomocnego ustalenia wysokości przypadającego odszkodowania. Stosownie zaś do treści art. 7 ust. 4 i 6 powołanej ustawy, Rada Ministrów określi w drodze rozporządzenia skład komisji, sposób powoływania jej członków, liczbę członków konieczną do ważności uchwał, tryb postępowania komisji oraz odwoływania się od jej orzeczeń dotyczących odszkodowań oraz szczegółowe zasady obliczania odszkodowania i sposób jego wypłaty. Rozporządzenie takie nie zostało dotychczas wydane, dlatego brak jest prawnych podstaw do wskazania administracyjnego trybu jego ustalania i wypłaty.
W związku z powyższym, na podstawie art. 145 §1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270, ze zm.), Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie orzekł jak w sentencji.
O zwrocie kosztów postępowania na rzecz skarżących orzeczono na podstawie art. 200 w zw. z art. 205 §2 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
Przy ponownym rozpatrywaniu sprawy, Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi zobowiązany jest dokonać wnikliwej oceny zebranego materiału dowodowego dla ustalenia, czy w sprawie można uznać, iż postępowanie, w którym wydane zostało orzeczenie Ministra Przemysłu Rolnego i Spożywczego z dnia [...] grudnia 1950 r. Nr [...], w części dot. przedsiębiorstwa "D.w L.", położonego w L. przy ul. [...], w sposób oczywisty zostało wszczęte po dniu 31 marca 1947 r., a więc czy doszło do rażącego naruszenia prawa w rozumieniu art. 156 §1 pkt 2 kpa. W szczególności organ dokona tej oceny w świetle przepisów określających tryb postępowania, począwszy od rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 11 kwietnia 1946 r. w sprawie trybu postępowania przy przejmowaniu przedsiębiorstw na własność Państwa (Dz.U. Nr 17, poz. 114), obowiązującego w dniu wydania Zarządzenia Przewodniczącego Głównej Komisji do spraw upaństwowienia przedsiębiorstw z dnia 28 października 1946 r., którego kserokopia znajduje się w aktach sprawy.
Ponadto, stosownie do art. 10 §1 i art. 61 §4 kpa, przy ponownym rozpatrywaniu sprawy, Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi zobowiązany jest zawiadomić wszystkie strony postępowania, zapewniając im czynny udział, w tym podmioty, którym obecnie przysługują prawa rzeczowe do nieruchomości pochodzących ze znacjonalizowanego majątku przedsiębiorstwa.