Uzasadnienie
Wnioskiem z dnia 5 lutego 2001 r. A. D. spadkobierca byłego właściciela majątku W., wystąpił do Wojewody [...] o wydanie orzeczenia, w trybie § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu z dnia 6 września 1944 r. o reformie rolnej (Dz. U. nr 10 poz.
- 51) stwierdzającego, że zespół parkowo-dworski, gorzelnia oraz las wchodzące w skład majątku W. nie podpadają pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 pkt e pow. dekretu.
Zdaniem wnioskodawcy ta część majątku ziemskiego nie mogła być przeznaczona do realizacji celów wskazanych w art. 1 dekretu, nie podlegała więc działaniu tego dekretu.
Wojewoda [...] decyzją z dnia [...] czerwca 2001 r. orzekł, że "nieruchomość rolna o powierzchni 769,6111 ha położona we wsi W., gmina W. stanowiąca byłą własność J. D. w całości podlegała działaniu przepisów art. 2 ust. 1 lit. c dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej i z tego tytułu została przejęta na rzecz Skarbu Państwa z mocy samego prawa".
W odwołaniu od tej decyzji A. D. zarzucił, że decyzja Wojewody wydana została w sprawie, która nie była przedmiotem wniosku. Skarżący podnosi, że wydanie decyzji tej treści było zbędne, bowiem na podstawie dekretu o reformie rolnej "określone dobra z mocy samego prawa przeszły na własność Państwa i dekret nie przewidywał wydawania decyzji o przejęciu nieruchomości ziemskich". Fakt nabycia ex lege nieruchomości ziemskiej o charakterze rolniczym nie budził i nie budzi wątpliwości.
Rozstrzygnięcia w trybie § 5 pow. rozporządzenia w powiązaniu z art. 6 dekretu wymagało jedynie to, że wskazana we wniosku część majątku jako część o charakterze nie nadającym się do realizacji któregokolwiek z celów reformy rolnej nie podlegała działaniu dekretu. W szczególności dwór i gorzelnia nie stanowiły integralnej części nieruchomości ziemskiej, las zaś, którego powierzchnia wynosiła ponad 200 ha - podlegał przejęciu w innym trybie, na podstawie innego aktu - dekretu z dnia 12 grudnia 1944 r. o przyjęciu niektórych lasów na własność Skarbu Państwa. Przejęcie lasów o pow. ponad 25 ha ex lege nie nastąpiło.
Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z dnia [...] marca 2004 r. utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję.
W uzasadnieniu tej decyzji podano, że przepis § 6 pow. rozporządzenia zezwala organowi orzekającemu na odniesienie się tylko do zarzutu co do powierzchni całej nieruchomości. Z akt sprawy wynika, że obszar całego majątku wynosił 769,6111 ha. Pod względem powierzchni majątek ten spełniał więc kryteria wymienione w art. 2 ust. 1 pkt 2 dekretu PKWN i nie było podstaw do badania, czy związek funkcjonalny pomiędzy gospodarstwem rolnym, a zespołem pałacowo-parkowym oraz gorzelnią rzeczywiście istniał, czy nie. Konieczność badania istnienia takiego związku nie wynika ani z aktualnie obowiązujących przepisów prawa, ani z przepisów obowiązujących w dacie przejęcia nieruchomości W. Skargę na tę decyzję wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego A. D., który podtrzymuje zarzuty zgłaszane w postępowaniu administracyjnym.
W odpowiedzi na skargę organ naczelny wniósł o jej oddalenie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Skarga jest zasadna.
Przede wszystkim argumenty zawarte w motywach obu decyzji wskazują, że organy obu instancji oceniały, czy działaniu przepisów dekretu o reformie rolnej podlegały dobra ziemskie należące do J. D. o traktując wszystkie nieruchomości, wchodzące w skład tego majątku jako nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym, stanowiące funkcjonalną i gospodarczą całość - bez wyjaśnienia faktycznego charakteru tych nieruchomości. Ponieważ łączna powierzchnia gruntów, wchodzących w skład tych dóbr przekraczała wielkości określone w art. 2 ust. 1 lic "e" dekretu, to w ocenie organów, dobra te w całości i bez wyłączeń przeszły z mocy prawa na własność Państwa.
Taka ocena jest nie do utrzymania.
Dekret nie dawał bowiem podstaw do konfiskowania w powołaniu na reformę rolną całego nieruchomego majątku właścicieli ziemskich lecz stanowił, że na cele reformy rolnej przeznaczone są tylko nieruchomości ziemskie i że tylko takie nieruchomości "przechodzą bezzwłocznie, bez żadnego wynagrodzenia, w całości na własność Skarbu Państwa z przeznaczeniem na cele określone w art. 1 część druga".
Dekret o reformie rolnej nie zawiera definicji pojęcia "nieruchomości ziemskie". Pojęcie to zdefiniowane zostało w uchwale Trybunału Konstytucyjnego z dnia [...] września 1990 r. [...]. W uchwale tej Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że "ustawodawca, poprzez określenie nieruchomości przymiotnikiem "ziemskie" miał na względzie te obiekty mienia nieruchomego, które mają charakter rolniczy. Wniosek taki znajduje uzasadnienie zarówno w tytule dekretu ("o przeprowadzeniu reformy rolnej") jak też w treści niektórych przepisów dekretu oraz rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Nr 10, poz.
- 51) np.:
- 1. art. 1 ust. 2 lit. a i b dekretu stanowi, że przeprowadzenie reformy rolnej obejmuje upełnorolnienie istniejących gospodarstw karłowatych, małorolnych i średniorolnych, tworzenie nowych, samodzielnych gospodarstw rolnych dla bezrolnych robotników i pracowników rolnych i drobnych dzierżawców;
- 2. art. 6 dekretu nakazuje Ministrowi Reform Rolnych objęcie zarządu nad przejętymi nieruchomościami rolnymi wraz z budynkami, całym inwentarzem żywym i martwym oraz znajdującymi się na tych nieruchomościach przedsiębiorstwami przemysłu rolnego, zaś z art. 11 ust. 1 dekretu wynika, że "inwentarz żywy i martwy przejęty z gospodarstw parcelowanych zostanie rozdzielony między nowoutworzone gospodarstwa dla bezrolnych...".
Z § 6 powołanego wyżej rozporządzenia wynika natomiast, że strona ubiegająca się o uznanie, że dana nieruchomość jest wyłączona z art. 2 ust. 1 lit. "e" dekretu winna przedłożyć wojewódzkiemu urzędowi ziemskiemu dowody stwierdzające dokładny obszar tej nieruchomości z wyszczególnieniem użytków każdego rodzaju (...). Analiza tych przepisów prowadzi do wniosku, ze intencją ustawodawcy było przeznaczenie na cele reformy rolnej tych nieruchomości lub ich części, które są lub mogą być wykorzystane do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej, sadowniczej z tym, że przez inne podmioty.
Z przepisów tych nie wynika natomiast, ażeby na cele reformy rolnej były przeznaczone nieruchomości nie mające takiego charakteru (...) nie pozostające w funkcjonalnej łączności z gospodarstwem rolnym, wydzielone prawnie lub fizycznie przed 1 stycznia 1939 r.".
Trybunał Konstytucyjny wskazał przy tym, że dla wyodrębnienia części nieruchomości z przeznaczeniem na inny niż rolny cel nie był niezbędny wpis w księdze wieczystej (hipotecznej, gruntowej). Zdaniem Trybunału Konstytucyjnego "oznaką wyodrębnienia fizycznego są w zasadzie granice działki. Nie muszą być one uwidocznione w terenie. Wystarczy, gdy są one uwidocznione na urzędowych mapach albo też gdy na innej podstawie mogą być w terenie ustalone".
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie orzekającym w sprawie niniejszej, podzielając w pełni stanowisko Trybunału Konstytucyjnego wyrażone w przytoczonej uchwale uznał za szczególnie istotne dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy stwierdzenie, że na cele reformy rolnej dekret przeznaczał nieruchomości lub ich części, które są lub mogą być wykorzystane do prowadzenia działalności rolniczej. Stwierdzenie to uzasadnia przyjęcie, że przy orzekaniu na podstawie § 5 rozporządzenia z dnia 1 marca 1945 r. powinna być oceniona możliwość wyłączenia spod działania art. 2 ust. 1 lit. "e" dekretu o reformie rolnej tej części nieruchomości, która nie jest funkcjonalnie powiązana z gospodarstwem rolnym, a więc i nie mogła być przeznaczona na cele dekretu.
Z dokumentów zgromadzonych w aktach sprawy wynika, że ponad połowę nieruchomości należących do J. D. stanowiły lasy (386 ha). Jak trafnie podniesiono w odwołaniu od decyzji organu I instancji lasy o pow. przekraczającej 25 ha przechodziły na własność Państwa w trybie i na zasadach określonych w dekrecie z dnia 12 grudnia 1944 r. o przejęciu niektórych lasów na własność Skarbu Państwa (Dz. U. nr 15 poz. 82). Organ odwoławczy przeoczył ten zarzut i nie ustosunkował się do wskazanej kwestii, mimo, iż - jak przyznaje w motywach rozstrzygnięcia - zgromadzony materiał dowodowy wskazywał, że w skład majątku wchodziły m. innymi lasy. Nie ustosunkował się także do kwestii charakteru gorzelni i możliwości traktowania tego przedsiębiorstwa jako mającego charakter rolniczy, jak również nie wyjaśnił dlaczego ocenia, iż dwór i park są taką częścią nieruchomości, która pozostaje w funkcjonalnej łączności z działalnością wytwórczą w rolnictwie w zakresie produkcji rolniczej, zwierzęcej, czy sadowniczej.
Motywy rozstrzygnięcia organów obu instancji stanowią w istocie polemikę ze stanowiskiem Trybunału Konstytucyjnego wyrażonym w powołanej wyżej uchwale Trybunału Konstytucyjnego, zaś przywołany przez organ I instancji wyrok Sądu Najwyższego z dnia [...] marca 1998 r. sygn. akt [...] dotyczy kwestii braku podstaw do przyjęcia na podstawie dekretu o reformie rolnej ruchomości w postaci księgozbioru Klemensowskiego. Wyrok ten więc ani nie potwierdza słuszności dokonanej przez organy administracji interpretacji przepisów dekretu, ani sposobu odczytywania przez organy motywów uchwały Trybunału Konstytucyjnego.
Biorąc powyższe pod uwagę Wojewódzki Sąd Administracyjny działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit a ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. nr 153, poz. 1270) orzekł jak w sentencji.