Uzasadnienie
- I. Zaskarżoną do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie (dalej "Sądu") decyzją z dnia [...] listopada 2018 r. nr [...] (dalej "zaskarżoną decyzją") Szef Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych (dalej "Szef Urzędu"), po ponownym rozpatrzeniu na wniosek A. G. (dalej "Skarżącego") sprawy zakończonej decyzją tego organu z dnia [...] września 2018 r. nr [...], odmawiającej przyznania Skarżącemu uprawnień kombatanckich – utrzymał własną decyzję w mocy.
- II. Stan sprawy, poprzedzający wydanie przez Szefa Urzędu decyzji zaskarżonej obecnie, przedstawia się następująco:
- 1. W dniu 4 lipca 2018 r. do Szefa Urzędu wpłynął wniosek Skarżącego o przyznanie uprawnień kombatanckich na podstawie ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (Dz. U. z 2018 r. poz. 276), dalej "ustawy o kombatantach" albo "ustawy". Wskazując przesłanki do nabycia w/w uprawnień Skarżący oświadczył, iż wiosną 1945 r. we wsi [...] w powiecie [...] (Skarżący miał wówczas 15 lat) doznał istotnego uszczerbku na zdrowiu w następstwie oddania w jego stronę wystrzału z broni palnej przez żołnierza radzieckiego. Skarżący podał, iż wskutek tego zdarzenia doznał wstrząsu psychicznego, utraty przytomności i trwałej wady wymowy (jąkanie), co skutkowało późniejszymi problemami rozwojowymi, w tym w szczególności trudnościami w nauce.
- 2. Decyzją z dnia [...] września 2018 r. Szef Urzędu odmówił przyznania Skarżącemu uprawnień kombatanckich, uznając iż sytuacja Skarżącego nie odpowiada kryteriom wskazanym w art.1 – 4 ustawy o kombatantach, stanowiących podstawę do nabycia uprawnień kombatanckich.
- 3. Pismem z dnia 18 września 2018 r. Skarżący wniósł do Szefa Urzędu wniosek o ponowne rozpatrzenie w/w sprawy, podnosząc iż wbrew ocenie organów powoływane przez niego zdarzenie z 1945 r. nastąpiło w związku z prowadzeniem działalności kombatanckiej. Skarżący oświadczył bowiem, iż incydent z żołnierzem sowieckim miał miejsce w momencie, w którym z polecenia rodziców Skarżący udawał się do swoich dziadków w celu uprzedzenia ich (a za pośrednictwem dziadków także pozostałych mieszkańców wsi) o planowanych przez wojsko sowieckie rewizjach, związanych z poszukiwaniem Niemców.
- 4. W piśmie z dnia 28 września 2018 r. Skarżący: (-) poinformował organ o przekazaniu przez Zarząd Okręgowy w [...] Związku Kombatantów Rzeczypospolitej Polskiej i Byłych Więźniów Politycznych (dalej "Związku") do Zarządu Głównego Związku dokumentów dotyczących jego osoby, (-) wniósł o zwrócenie się przez organ do Związku o udostępnienie w/w dokumentacji oraz przeprowadzenie z niej dowodu.
- III. Jak już wskazano, decyzją zaskarżoną obecnie Szef Urzędu rozpatrzył ponownie, na wniosek Skarżącego, sprawę zakończoną własną decyzją z dnia [...] września 2018 r., utrzymując tę decyzję w mocy i przedstawiając na tę okoliczność następujące uzasadnienie:
(i) We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy Skarżący strona nie wskazała na jakiekolwiek nowe istotne okoliczności faktyczne lub prawne, obligujące organ do zmiany stanowiska w sprawie. Skarżący konsekwentnie ubiega się o przyznanie uprawnień kombatanckich z racji tego, iż w 1945 r. został postrzelony przez żołnierza radzieckiego podczas działań wojennych. Ponownie jednakże stwierdzić należy, iż okoliczność tego rodzaju nie mieści się w katalogu tytułów uprawniających do nabycia uprawnień kombatanckich, wskazanych enumeratywne w przepisach ustawy o kombatantach (chodzi o katalog działań, które mogą być uznane za działalność kombatancką lub działalność z nią równoważną, uzasadniającą przyznanie uprawnień kombatanckich). Uznać zatem należy, iż Skarżący nie został poddany represjom w rozumieniu ustawy o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego i nie prowadził działalność i kombatanckiej.
(ii) Należało odstąpić od zwrócenia się o dokumentację do Zarządu Głównego ZKRPiBWP w [...], albowiem kserokopia tej dokumentacji, przesłana przez Skarżącego w dniu 9 kwietnia 2018 r., znajduje się już w aktach sprawy, a jednocześnie stwierdzone tam okoliczności nie wypełniają dyspozycji przepisów ustawy o kombatantach.
- IV. Pismem z dnia 28 listopada 2018 r. Skarżący wniósł do tut. Sądu skargę na decyzję Szefa Urzędu, zarzucając organowi:
- 1) niewyjaśnienie wszystkich istotnych okoliczności dotyczących sprawy przez zaniechania przeprowadzenia dowodu z dokumentów znajdujących się w Zarządzie Głównym ZKRP i BWP w [...], dotyczących zdarzenia z 1945 r., w którym uczestniczył Skarżący i w następstwie którego doznał on trwałego uszczerbku na zdrowiu,
- 2) błąd w ustaleniach faktycznych, polegający na przyjęciu, że w/w zdarzenie z 1945 r. nie stanowi przesłanki do przyznania uprawnień kombatanckich,
- 3) naruszenie art.8 k.p.a.
Uzasadniając w/w zarzuty, Skarżący wskazał, iż organ zaniechał przeprowadzenia prawidłowego postępowania wyjaśniającego, w szczególności pomijając wnioski dowodowe strony.
- V. W odpowiedzi na skargę, udzielonej pismem z dnia 17 grudnia 2018 r., Szef Urzędu wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko w sprawie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje
VI. Sąd rozpoznał skargę na decyzję Szefa Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z racji sprawowania wymiaru sprawiedliwości, polegającego na kontrolowaniu działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem (art.1§1 i §2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych – t.j. Dz.U. z 2016 r., poz.1066 z późn.zm.). Kontrola ta obejmuje m.in. orzekanie w sprawach skarg na decyzje administracyjne (art.3 § 2 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – t.j. Dz.U. z 2017 poz.1369 z późn. zm. – zwanej dalej "p.p.s.a.").
W myśl art.134 § 1 p.p.s.a. sąd administracyjny rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Z kolei w myśl art.135 p.p.s.a. sąd stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia.
Skargę należało oddalić, albowiem zaskarżona decyzja nie narusza przepisów prawa w sposób upoważniający Sąd do jej wyeliminowania z obrotu prawnego.
Uwzględnienie przez wojewódzki sąd administracyjny skargi na orzeczenie organu administracji jest dopuszczalne tylko w razie stwierdzenia w toku kontroli tego orzeczenia naruszeń prawa wymienionych w art.145 § 1 p.p.s.a.
W świetle przywołanego przepisu sąd administracyjny:
- 1) uchyla decyzję lub postanowienie w całości lub w części, jeżeli stwierdzi:
- a) naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy,
- b) naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego,
- c) inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy;
- 2) stwierdza nieważność decyzji lub postanowienia w całości lub w części, jeżeli zachodzą przyczyny określone w art. 156 Kodeksu postępowania administracyjnego lub w innych przepisach;
- 3) stwierdza wydanie decyzji lub postanowienia z naruszeniem prawa, jeżeli zachodzą przyczyny określone w Kodeksie postępowania administracyjnego lub w innych przepisach.
Naruszeń, które mogłyby stanowić podstawę do zastosowania w niniejszej sprawie środków o których mowa powyżej, Sąd nie stwierdził.
- VII. Kontrola legalności zaskarżonej do Sądu decyzji Szefa Urzędu prowadzi do następujących wniosków:
- 1. Przedmiotem kontrolowanego postępowania administracyjnego, przeprowadzonego na podstawie art.22 ust.1 w związku z art.21 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego było rozstrzygnięcie, czy Skarżący spełnił warunki do nabycia określonych we w/w ustawie uprawnień z racji spełniania kryteriów wskazanych w art.1 – 4 w/w ustawy. Przekonująco wykazał organ, iż kryteriów tych Skarżący nie spełnia, co konsekwentnie musiało skutkować rozpoznaniem złożonego wniosku odmownie.
- 2. Stan prawny, regulujący przedmiot sprawy, przedstawia się następująco:
Tryb orzekania przez organ w przedmiocie wniosku Skarżącego wynika z przywołanego już art.22 ust. 1 ustawy o kombatantach, stosownie do którego to przepisu o spełnieniu warunków, o których mowa w art. 21 (tj. okoliczności i faktów warunkujących przyznanie uprawnień), orzeka Szef Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych lub osoby przez niego upoważnione, na podstawie udokumentowanego wniosku zainteresowanej osoby oraz rekomendacji stowarzyszenia właściwego dla określonego rodzaju działalności kombatanckiej lub represji.
Szczegółowe przesłanki do nabycia uprawnień przewidzianych w ustawie (dalej "uprawnienia kombatanckie") wskazano w art.1 – 4 ustawy, w których zdefiniowano: 1) działalność kombatancką (art.1), 2) działalność równorzędną z kombatancką (art.2 i 3) oraz 3) podleganie represjom wojennym i okresu powojennego (art.4). Stosownie do powyższego:
Stosownie do art.1 ust.1 ustawy kombatantami są osoby, które brały udział w wojnach, działaniach zbrojnych i powstaniach narodowych, wchodząc w skład formacji wojskowych lub organizacji walczących o suwerenność i niepodległość Rzeczypospolitej Polskiej.
Stosownie do art.1 ust.2 ustawy za działalność kombatancką uznaje się:
- 1) pełnienie służby wojskowej w Wojsku Polskim lub w polskich formacjach wojskowych przy armiach sojuszniczych podczas działań wojennych prowadzonych na wszystkich frontach przez Państwo Polskie;
- 2) uczestniczenie w ramach polskich formacji i organizacji wojskowych w I wojnie światowej, w powstaniach narodowych i walkach o odzyskanie lub utrzymanie terytoriów Rzeczypospolitej Polskiej;
- 3) pełnienie służby w polskich podziemnych formacjach i organizacjach, w tym w działających w ramach tych organizacji oddziałach partyzanckich w okresie wojny 1939-1945;
- 4) pełnienie służby wojskowej w armiach sojuszniczych, a także w sojuszniczych organizacjach ruchu oporu w okresie wojny 1939-1945, z wyjątkiem formacji Ludowego Komisariatu Spraw Wewnętrznych Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich (NKWD) oraz innych specjalnych formacji, które prowadziły działalność przeciwko ludności polskiej;
- 5) pełnienie służby w polskich podziemnych formacjach wojskowych lub organizacjach niepodległościowych na terytorium Państwa Polskiego w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 r. oraz w granicach powojennych w okresie od wkroczenia armii Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich (ZSRR) do dnia 21 października 1963 r., jeżeli były to formacje lub organizacje stawiające sobie za cel niepodległość i suwerenność Rzeczypospolitej;
- 6) uczestniczenie w walkach w jednostkach Wojska Polskiego oraz zmilitaryzowanych służbach państwowych z oddziałami Ukraińskiej Powstańczej Armii oraz grupami Wehrwolfu;
- 7) uczestniczenie w tzw. Niszczycielskich Batalionach ("Istriebitielnych Batalionach") na dawnych ziemiach polskich w województwach: lwowskim, stanisławowskim, tarnopolskim i wołyńskim w obronie ludności polskiej przed ukraińskimi nacjonalistami, w latach 1944-1945.
Stosownie do art.2 ustawy za działalność równorzędną z działalnością kombatancką uznaje się:
- 1) pełnienie funkcji cywilnych we władzach powstań narodowych oraz w administracji podziemnego Państwa Polskiego w okresie wojny 1939-1945, a także w podziemnych niepodległościowych organizacjach cywilnych w latach 1945-1956;
- 2) udział w okresie do 31 grudnia 1945 r. w walkach o zachowanie suwerenności i niepodległości Państwa Polskiego w zmilitaryzowanych służbach państwowych;
- 3) prowadzenie w okresie wojny 1939-1945 zorganizowanego i profesjonalnego tajnego nauczania dzieci i młodzieży;
- 31) dawanie schronienia osobom narodowości żydowskiej lub innym osobom, za których ukrywanie w latach 1939-1945, ze względu na ich narodowość lub działalność na rzecz suwerenności i niepodległości Rzeczypospolitej Polskiej - groziła kara śmierci;
- 4) zaokrętowanie marynarzy polskich w charakterze członków załogi na statku bandery własnej lub bandery koalicyjnej, przeznaczonym do działań wojennych w okresie wojny 1939-1945;
- 5) uczestniczenie w latach 1914-1945 w walkach o polskość i wolność narodową Śląska, Wielkopolski, Ziemi Lubuskiej, Gdańska, Pomorza i Ziemi Kaszubskiej oraz Warmii i Mazur, a także innych ziem zagarniętych przez zaborców;
- 6) czynny udział w zbrojnym wystąpieniu o wolność i suwerenność Polski w Poznaniu w czerwcu 1956 r., który spowodował śmierć lub uszczerbek na zdrowiu;
- 7) poniesienie śmierci, uszkodzenie ciała lub rozstrój zdrowia na czas powyżej siedmiu dni w grudniu 1970 r. na Wybrzeżu wskutek działania wojska lub milicji podczas wystąpień wolnościowych.
Stosownie do art.3 ustawy do okresów działalności kombatanckiej lub równorzędnej z działalnością kombatancką zalicza się również czas przebywania:
- 1) w niewoli lub obozach internowanych oraz w obozach podległych Głównemu Zarządowi do Spraw Jeńców Wojennych i Internowanych (GUPWI) NKWD, a od marca 1946 r. MWD ZSRR, i obozach podległych Wydziałowi Obozów Kontrolno-Filtracyjnych NKWD, a od marca 1946 r. MWD ZSRR, spowodowanego działalnością kombatancką, o której mowa w art. 1 ust. 2;
- 2) w hitlerowskich więzieniach, obozach koncentracyjnych i ośrodkach zagłady oraz w innych miejscach odosobnienia, w których warunki pobytu nie różniły się od warunków w obozach koncentracyjnych, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa, a także w więzieniach i poprawczych obozach pracy oraz poprawczych koloniach pracy podległych Głównemu Zarządowi Obozów i Kolonii Poprawczych (GUŁag) NKWD, a od marca 1946 r. MWD ZSRR, a także w więzieniach lub innych miejscach odosobnienia na terytorium Polski - spowodowanego działalnością, o której mowa w art. 1 ust. 2 i art. 2.
Stosownie do art.4 ust.1 ustawy jej przepisy ustawy stosuje się również do osób, które podlegały represjom wojennym i okresu powojennego. Represjami w rozumieniu ustawy są okresy przebywania:
- 1) z przyczyn politycznych, narodowościowych, religijnych i rasowych:
- a) w hitlerowskich więzieniach, obozach koncentracyjnych i ośrodkach zagłady,
- b) w innych miejscach odosobnienia, w których warunki pobytu nie różniły się od warunków w obozach koncentracyjnych, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa,
- c) w innych miejscach odosobnienia, w których pobyt dzieci do lat 14 miał charakter eksterminacyjny, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa;
- 2) z przyczyn narodowościowych i rasowych w gettach;
- 3) z przyczyn politycznych, religijnych i narodowościowych:
- a) w więzieniach oraz poprawczych obozach pracy i poprawczych koloniach pracy podległych Głównemu Zarządowi Obozów i Kolonii Poprawczych NKWD, a od marca 1946 r. MWD ZSRR,
- b) na przymusowych zesłaniach i deportacji w ZSRR;
- 4) w więzieniach lub innych miejscach odosobnienia na terytorium Polski na mocy skazania w latach 1944-1956, na podstawie przepisów wydanych przez władze polskie, przez sądy powszechne, wojskowe i specjalne albo w latach 1944-1956 bez wyroku - za działalność polityczną bądź religijną, związaną z walką o suwerenność i niepodległość.
Przepisy ustawy stosuje się także do osób, które jako dzieci zostały odebrane rodzicom w celu poddania eksterminacji lub w celu przymusowego wynarodowienia (ust.2).
3. Odniesienie w/w uwarunkowań prawnych do stanu faktycznego niniejszej sprawy prowadzi do wniosku, iż okoliczność, na którą powołał się Skarżący, tj. poniesienie uszczerbku na zdrowiu, jakiego Skarżący doznał w okresie tużpowojennym na skutek oddania do niego strzału z broni palnej przez sowieckiego żołnierza, w oczywisty sposób nie spełnia żadnego ze w/w kryteriów ustawowych. W/w uszczerbku zdrowotnego nie można bowiem uznać ani za przejaw działalności kombatanckiej Skarżącego (nawet przy przyjęciu, iż przedmiotowy incydent miał miejsce w trakcie wykonywania przez Skarżącego zleconego mu przez rodziców zadania, polegającego na ostrzeżeniu dziadków a za ich pośrednictwem także szerszego grona osób o planach sowieckiego wojska) ani za podleganie represjom wojennym i okresu powojennego. Wyraźnie bowiem zaznaczyć należy, iż pojęcia te mają na gruncie ustawy ściśle ustalone przez ustawodawcę znaczenie (które nie pokrywa się automatycznie z ich rozumieniem potocznym, mogącym obejmować uogólniony i przez to poszerzony zakres możliwych stanów faktycznych, utożsamiający w szczególności pojęcie represji wojennych i okresu powojennego z każdym uszczerbkiem na życiu lub zdrowiu, do którego doszło w okresie wojny lub w okresie powojennym). Konieczność ścisłego wykładnia przepisów ustawy o kombatantach konsekwentnie akcentuje się w orzecznictwie sądowym.
W wyroku z dnia 24 kwietnia 2018 r., sygn. akt II OSK 2588/17, publ. LEX, Naczelny Sąd Administracyjny wskazał zatem, iż: "Art. 4 ustawy z 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego jest przepisem szczególnym, a więc nie podlega wykładni rozszerzającej. Skoro przepis ten zawiera wyraźne ograniczenie czasowe, jak również podmiotowe i przedmiotowe, ponieważ pozostawia poza działaniem ustawy zarówno część osób represjonowanych, jak i część działań niewątpliwie mających charakter represji, to konsekwencją takiej woli ustawodawcy jest brak przesłanek do przyjęcia wykładni funkcjonalnej, zezwalającej na objęcie tą regulacją szerszego kręgu osób.". W wyroku z dnia 25 października 2016 r., sygn. akt II OSK 83/15, publ. LEX, wskazano z kolei, iż: "2. Ustawodawca z jednej strony w myśl zasady sprawiedliwości społecznej zmierza do względnie szerokiego zakresu podmiotowego pojęcia kombatanta i osoby represjonowanej, jednakże niezależnie od tego, czyni to w sposób precyzyjny i enumeratywny, zamknięty tak, aby podmioty stosujące prawo nie posiadały uznaniowości i luzów decyzyjnych podczas oceny w świetle prawa, czy dany podmiot odpowiada hipotezie normy definiującej kombatanta i osobę poddaną represji.
3. Art. 4 ustawy z 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego ma charakter szczególny i z tego powodu nie podlega wykładni rozszerzającej, jako że zawiera on wyraźne ograniczenie zarówno czasowe, jak i podmiotowo-przedmiotowe, bowiem pozostawia poza działaniem ustawy zarówno część osób represjonowanych, jak i część działań niewątpliwie mających charakter represji, a przez to niedopuszczalne jest dokonywanie jego wykładni funkcjonalnej, poszerzającej krąg osób czy zakres działań mogących być uznanymi za osoby represjonowane czy represje.".
W wyroku z dnia 26 maja 2017 r., sygn. akt IV SA/Gl 803/16, publ. LEX, WSA w Gliwicach wskazał z kolei, że: "1. Uregulowania ustawowe wykluczają możliwość dowolnego interpretowania przepisów ustawy z 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego, a także nie dają możliwości rozszerzania przez organ - podstaw przyznania uprawnień kombatanckich - na inne okoliczności niż te, które zostały wskazane w art. 1-4 ustawy.
2. Przepisy art. 1-4 ustawy wymieniają w sposób enumeratywny, z jakiego tytułu mogą być przyznane uprawnienia kombatanckie za działalność kombatancką lub działalność równoważną z kombatancką oraz jakie kategorie represji uzasadniają przyznanie uprawnień kombatanckich.".
W świetle powyższego podjęcie przez małoletniego Skarżącego czynności polegającej na ostrzeżeniu (z polecenia rodziców) innych członków rodziny a za ich pośrednictwem także innych osób o spodziewanych akcjach sowieckiego wojska nie spełnia ścisłych przesłanek działalności kombatanckiej (lub równorzędnych), zapisanych w art.1 – 3 ustawy, podobnie jak i przesłanek podlegania represjom wojennym i okresu powojennego, o których mowa w art.4 ustawy. Podkreślenia wymaga, iż powiązanie uprawnień kombatanckich z takimi okolicznościami, jak poniesienie uszczerbku na zdrowiu, uszkodzenie ciała lub rozstrój zdrowia na czas powyżej siedmiu dni ustawodawca dopuścił wyłącznie w sytuacjach przewidzianych w art.2 pkt 6 ustawy (w odniesieniu do wydarzeń poznańskiego czerwca 1956 r.) oraz art.2 pkt 7 ustawy (w odniesieniu do wydarzeń z grudnia 1970 r. na Wybrzeżu).
4. Wbrew ocenie skargi nie budzi zastrzeżeń stanowisko organu co do niecelowości zwracania się o stosowną dokumentację do Związku, albowiem kserokopia tej dokumentacji, przesłana przez Skarżącego w dniu 9 kwietnia 2018 r., znajduje się już w aktach sprawy, a jednocześnie stwierdzone tam okoliczności nie wypełniają dyspozycji przepisów ustawy o kombatantach.
W świetle powyższych okoliczności wniesioną skargę należy uznać za pozbawioną usprawiedliwionych podstaw.
Z powyższych względów Sąd orzekł jak w sentencji na podstawie art.151 p.p.s.a.