Uzasadnienie
Prezes Instytutu Pamięci Narodowej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu (dalej Prezes IPN) decyzją z dnia [...] grudnia 2016r. nr [...] utrzymał w mocy decyzję własną z [...] września 2016r. nr [...] o odmowie potwierdzenia, że A. B. spełnia warunki, o których mowa w art. 4 ustawy z dnia 20 marca 2015 r. o działaczach opozycji antykomunistycznej oraz osobach represjonowanych z powodów politycznych (Dz. U. z 2015r, poz. 693 ze zm.), dalej także jako "ustawa".
Powyższa decyzja była wynikiem następujących ustaleń i oceny prawnej.
Wnioskiem z dnia [...] czerwca 2016 r. A. B. zwrócił się do Prezesa IPN o wydanie decyzji administracyjnej w sprawie spełnienia warunków, o których mowa w art. 4 ustawy z dnia 20 marca 2015 r. o działaczach opozycji antykomunistycznej oraz osobach represjonowanych z powodów politycznych.
Po rozpatrzeniu wniosku Prezes IPN wydał decyzję nr [...] z dnia [...] września 2016 r. o odmowie potwierdzenia, że A. B. spełnia warunki, o których mowa w art. 4 ustawy o działaczach opozycji.
Pismem z dnia [...] września 2016 r. A. B. wniósł do Prezesa IPN wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy. W uzasadnieniu wniosku skarżący wskazał, że przy wydaniu decyzji zostały naruszone przepisy art. 7, 8, 9, 10, 73 § 1, 75, 76, 77, 80, 81, 81, 107 § 1 i 2 K.p.a. oraz art. 4 ustawy o działaczach opozycji. A. B. oświadczył, że nie jest kłamcą lustracyjnym.
W dniu [...] listopada 2016 r. wpłynęło pismo pełnomocnika strony, w którym zawarto stwierdzenie, że żaden z zachowanych dokumentów nie został wytworzony przez A. B. lub przy jego udziale w ramach czynności wykonywanych w charakterze tajnego informatora lub pomocnika przy operacyjnym zdobywaniu informacji. Odnalezione w wyniku kwerendy dokumenty były wyłącznie wytworzone przez funkcjonariuszy SB. Z udostępnionych dokumentów wynika, że A. B. nigdy nie został pozyskany do współpracy i nigdy nie przekazał żadnej informacji mającej charakter operacyjny. Z raportów funkcjonariuszy SB wynika, że fakty notoryjnie znane, bądź urzędowo i publicznie udostępnione w notatkach i raportach były traktowane jako informacje operacyjne.
Prezes IPN ponownie rozpoznając sprawę wskazał, co następuje.
W wyniku przeprowadzonej kwerendy w zasobie archiwalnym Instytutu Pamięci Narodowej odnaleziono między innymi mikrofilm teczki personalnej tajnego współpracownika ps. "[...]" sygn. akt [...] dotyczącej A. B.. W teczce personalnej w części III rezultat pozyskania wskazano, że w czasie rozmowy werbunkowej w dniu [...] sierpnia 1971 r. [...] przekazał informacje dotyczące składu osobowego utworzonego zarządu [...] oraz pozostałych członków i kandydatów. Opisany wyżej dokument spełnia kryteria dokumentu opisanego w art. 4 pkt 2 ustawy o działaczach opozycji, tj. był wytworzony przy udziale skarżącego w ramach czynności wykonywanych w charakterze tajnego informatora organów bezpieczeństwa państwa.
Ponadto w teczce personalnej [...] "[...]" znajdują się dwa raporty sporządzone przez por. M. K. z dnia [...] listopada 1971 r. i z dnia [...] stycznia 1973 r. o wręczeniu [...] "[...]" upominków. Z charakterystyk i ocen pracy [...] "[...]" zamieszczonych w teczce personalnej wynika, że w 1971 r. odbył on [...] spotkania z funkcjonariuszem, na których przekazał [...] ustne informacje; w 1972 r. [...] "[...]" odbył [...] spotkań i przekazał [...] informacji, w tym jedną napisaną własnoręcznie; w 1973 r. [...] odbył [...] spotkań z funkcjonariuszem i przekazał [...] ustnych informacji. Z treści teczki personalnej oraz z zapisów ewidencyjnych wynika, że A. B. został zarejestrowany przez Referat SB Komendy Powiatowej [...] w [...] dnia [...] czerwca 1971 r. pod numerem [...] jako kandydat na tajnego współpracownika, a dnia [...] sierpnia 1971 r. został pozyskany do współpracy jako [...] ps. "[...]" (Dziennik rejestracyjny [...] w [...], sygn. akt [...]).
W dniu [...] lipca 1975 r. [...] "[...]" został przekazany z [...] w [...] do [...] w [...] i zarejestrowany do numeru [...] (Dziennik rejestracyjny [...] w [...], sygn. akt [...]). Z dniem [...] kwietnia 1974 r. współpraca z [...] "[...]" została zawieszona ze względu na wyjazd Skarżącego do [...]. Po powrocie do Polski ww. został ponownie podjęty na kontakt i zarejestrowany [...] stycznia 1977 r. do numeru [...] jako [...] "[...]" (Dziennik rejestracyjny [...] w [...], sygn. ukt [...]). W dniu [...] sierpnia 1977 r. A. B. został wyeliminowany z sieci agenturalnej z powodu niechęci do współpracy (karta E-14 z [...] w [...], sygn. akt [...]). W dniu [...] sierpnia 1977 r. akta [...] "[...]" zostały przekazane do archiwum pod numerem [...] (Dziennik rejestracyjny [...] w [...], sygn. akt [...]).
Prezes IPN podkreślił, że nie rozstrzyga w niniejszym postępowaniu o współpracy wnioskodawcy z organami bezpieczeństwa państwa, a jedynie informuje o treści dokumentów znajdujących się w archiwum Instytutu Pamięci Narodowej, według kryteriów wymienionych w art. 4 ustawy o działaczach opozycji. Organ nie prowadzi też postępowania dowodowego w celu ustalenia prawdziwości faktów
Nie bada także w jakich okolicznościach powstały dokumenty spełniające kryteria art. 4 pkt 2 ustawy o działaczach opozycji, ani też nie bada wartości operacyjnej informacji przekazywanych przez osobowe źródła informacji. Prezes IPN nie może uwzględnić w postępowaniu materiału dowodowego w postaci ewentualnych wyjaśnień i informacji przekazywanych przez stronę lub świadków. Celem potwierdzenia tej tezy organ przywołał wyrok NSA z dnia 3 lipca 2015 r., sygn. akt I OSK 551/15).
Decyzja wydawana przez Prezesa IPN na podstawie art. 5 ust. 1 i art. 4 ustawy o działaczach opozycji ma charakter decyzji deklaratoryjnej. Do organu stosującego prawo nie należy ocena, czy zastosowane przez ustawodawcę kryteria nie są zbyt surowe, lub czy nie eliminują z kręgu beneficjentów ustawy osób, które np. tak jak A. B. były internowane. Ustawodawca nie pozostawił w tym przypadku miejsca na uznanie administracyjne. Wobec A. B. istnieją dokumenty, o których mowa w art. 4 pkt 2 ustawy o działaczach opozycji.
Skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wniósł A. B.. Skarga wnosi o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji z dnia [...] września 2016r. z powodu niezgodności z art. 4 ustawy o działaczach opozycji oraz zasądzenie zwrotu kosztów postępowania sądowego. W uzasadnieniu skargi A. B. twierdzi, że nie odnalazł w dokumentach zasobu IPN żadnego dokumentu wytworzonego przez niego lub przy jego udziale w ramach czynności w charakterze tajnego informatora lub pomocnika przy operacyjnym zdobywaniu informacji przez organy bezpieczeństwa. Zdaniem skarżącego organ błędnie zinterpretował fragment uzasadnienia wyroku NSA z dnia 3 lipca 2015r. sygn. akt I OSK 551/15. Twierdzi, że ani nie wytworzył dokumentów ani nie brał udziału w ich wytworzeniu.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie i podtrzymał dotychczasowe stanowisko w sprawie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył co następuje
W ocenie sądu skarga nie zasługuje na uwzględnienie bowiem decyzja prezesa IPN nie narusza przepisów prawa w stopniu, który uzasadniałby konieczność jej wyeliminowania z porządku prawnego.
Stosownie do treści art. 4 ustawy status działacza opozycji lub osoby represjonowanej z powodów politycznych przysługuje między innymi (pkt 2) osobie co do której w archiwum IPN nie zachowały się dokumenty wytworzone przez nią lub przy jej udziale w ramach czynności wykonywanych przez nią w charakterze tajnego informatora lub pomocnika przy operacyjnym zdobywaniu informacji przez organy bezpieczeństwa państwa.
Według art. 5 ust 1 w/w ustawy status działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych potwierdza w drodze decyzji administracyjnej Szef Urzędu ds. Kombatantów i osób Represjonowanych po stwierdzeniu przez prezesa IPN, iż osoba ubiegająca się o potwierdzenie statusu działacza opozycji lub osoby represjonowanej spełnia warunki, o których mowa w art. 4 tej ustawy. Zdaniem Sądu rację ma Prezes IPN twierdząc, że w wydawanej decyzji nie rozstrzyga ani o statusie działacza lub osoby represjonowanej, ani też o ewentualnej współpracy wnioskodawcy z organami bezpieczeństwa państwa. Słusznie też organ twierdzi, że jego rolą jest wyłącznie informowanie o treści dokumentów znajdujących się w archiwum IPN według kryteriów wymienionych w art. 4 ustawy. Zdaniem Sądu konstrukcja omawianych przepisów opiera się na deklaratoryjnym stwierdzeniu, w oparciu o zasób archiwalny IPN, spełnienia warunków wynikających z art. 4 ustawy.
Wspomniany ostatnio przepis art. 4 pkt 2 ustawy stanowi, że status działacza opozycji przysługuje m.in. osobie co do której w archiwum IPN nie zachowały się dokumenty wytworzone przez nią lub przy jej udziale, w ramach czynności wykonywanych przez nią w charakterze tajnego informatora lub pomocnika przy operacyjnym zdobywaniu informacji przez organy bezpieczeństwa państwa.
Istotą postępowania prowadzonego przez Prezesa IPN w przedmiocie stwierdzenia czy dana osoba spełnia warunki określone w art. 4 w/w ustawy jest wyłącznie ustalenie czy w zasobach IPN znajdują się dokumenty dotyczące tej osoby spełniające kryteria określone w art. 4 pkt 2 ustawy.
Obowiązkiem organu w tego rodzaju postępowaniu było więc wyłącznie odzwierciedlenie stanu zasobów archiwalnych wg skonkretyzowanych w przepisie kryteriów i sformułowanie oceny czy stan zasobów archiwalnych zawiera dokumenty, których treść wskazuje na to, że istniały dokumenty wskazujące na współpracę skarżącego ze służbami bezpieczeństwa i czy w ramach tej współpracy wytworzył on jakieś dokumenty lub czy jakieś dokumenty powstały przy jego udziale. Organ odzwierciedla zatem, a nie ustala na nowo stan faktyczny, który miał miejsce w przeszłości. Jeśli istnieją takie dokumenty tj. spełniające warunki opisane w ustawie, Prezes IPN ma obowiązek zarejestrować ich istnienie, co będzie miało przełożenie na sytuację osoby ubiegającej się tj. czy przysługuje jej status działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych. Prejudykatem bowiem wobec statusu czy to działacza czy osoby represjonowanej, jest uprzednie stwierdzenie czy w archiwum IPN zachowały się dokumenty wytworzone przez tę osobę lub przy jej udziale.
Przy czym za taką koncepcją rozumienia art. 4 i 5 ustawy przemawia także literalne brzmienie przepisu, który używa słowa "zachowały się". Wskazuje to na formalny charakter postępowania, które ma na celu zbadanie jedynie obecności lub braku dokumentów o sprecyzowanych przez organ kryteriach w zasobach archiwalnych IPN. Pozytywna weryfikacja tego faktu tj. znalezienia takich dokumentów wyklucza możliwość przyznania osobie ubiegającej się statusu działacza lub osoby represjonowanej.
Organ w omawianym postępowaniu bada jedynie występowanie okoliczności uzasadniających stwierdzenie statusu działacza lub osoby represjonowanej wymienione w art. 4 ustawy. Przy czym jak już podano nie przedstawia relacji i wniosków wynikających ze wszystkich dokumentów znajdujących się w zasobach archiwalnych. Rolą organu wyznaczoną przez wskazany przepis ustawy nie jest więc ani ocena wiarygodności materialnej opisanych w tych dokumentach zdarzeń czy osób, ani ustalanie czy wynikająca z dokumentów współpraca miała w rzeczywistości miejsce.
Dlatego też wbrew oczekiwaniom skarżącego organ prowadzący przedmiotowe postępowanie nie jest uprawniony do oceny w oparciu o całokształt dokumentów znajdujących się w jego zasobach czy skarżący współpracował świadomie, a więc czy w tamtej rzeczywistości działania jego bądź zaniechania odpowiadały pojęciu współpracy ze służbami bezpieczeństwa. Organ nie jest uprawniony do prowadzenia postępowania dowodowego w tym zakresie. Ustawa upoważnia organ wyłącznie do przedstawienia zawartości zasobów archiwalnych według ściśle określonych kryteriów.
W tym miejscu jako nie mający znaczenia dla tej sprawy należało uznać fakt wydania wyroku z dnia [...] czerwca 2010r. (sygn. akt [...]) przez Sąd Okręgowy w [...] Wydział Karny. Sąd ten uznał, że oświadczenie lustracyjne skarżącego było prawdziwe. Otóż A. B. złożył oświadczenie, w którym stwierdził, że nie pracował, nie pełnił służby, ani nie był współpracownikiem w rozumieniu art. 3 a ustawy z dnia 18 października 2006r. o ujawnianiu informacji o dokumentach organów bezpieczeństwa państwa z lat 1944-1990 oraz treści tych dokumentów. Sąd Okręgowy w [...] w powołanym wyroku powołując się na zasadę wynikającą z art. 5 § 2 k.p.k. uznał, że istniejące w sprawie wątpliwości należy rozstrzygać na korzyść oskarżonego.
Sąd podkreśla, że należy rozróżnić kwestie materialne związane z ewentualnym kłamstwem lustracyjnym od sprawy sensu stricte formalnej, jaką jest spełnienie warunków określonych w art. 4 pkt 2 ustawy. Fakt, że dana osoba nie została uznana za kłamcę lustracyjnego nie implikuje jednocześnie stwierdzenia jej statusu jako działacza czy osoby represjonowanej z powodów politycznych. Inne bowiem kwestie oraz w innym trybie są badane.
Powracając do regulacji art. 4 pkt 2 ustawy należy podkreślić, że aktywność osoby ubiegającej się o taki status mająca miejsce przed 1989r. mogła mieć dwojaki charakter: tajnego informatora lub pomocnika przy operacyjnym zdobywaniu informacji przez organy państwa.
Jak ustalił organ z treści teczki personalnej oraz z zapisów ewidencyjnych wynika, że A. B. został zarejestrowany przez Referat SB Komendy Powiatowej [...] w [...] dnia [...] czerwca 1971 r. pod numerem [...] jako kandydat na tajnego współpracownika, a dnia [...] sierpnia 1971 r. został pozyskany do współpracy jako [...] ps. "[...]" (Dziennik rejestracyjny [...] w [...], sygn. akt [...]). W dniu [...] lipca 1975 r. [...] "[...]" został przekazany z [...] w [...] do [...] w [...] i zarejestrowany do numeru [...] (Dziennik rejestracyjny [...] w [...], sygn. akt [...]). Zdaniem Sądu powyższe okoliczności oznaczają, że osoba skarżącego wypełnia statuowany przez ustawę wymóg bycia tajnym informatorem.
Istotą natomiast sprawy – w ocenie Sądu – była ocena odnalezionych dokumentów w kontekście wykładni pojęcia "dokumenty wytworzone przy udziale".
W ocenie Sądu organ prawidłowo ustalił, że odnaleziono między innymi mikrofilm teczki personalnej tajnego współpracownika ps. "[...]" sygn. akt IPN Po [...] dotyczącej A. B.. W teczce personalnej w części III rezultat pozyskania wskazano, że w czasie rozmowy werbunkowej w dniu [...] sierpnia 1971 r. [...] przekazał informacje dotyczące składu osobowego utworzonego zarządu [...] oraz pozostałych członków i kandydatów. Ponadto w teczce personalnej [...] "[...]" znajdują się dwa raporty sporządzone przez por. M. K. z dnia [...] listopada 1971 r. i z dnia [...] stycznia 1973 r. o wręczeniu [...] "[...]" upominków.
Zdaniem sądu udział w wytworzeniu dokumentu należy definiować nie tylko jako bezpośredni wkład skarżącego w powstanie dokumentu. Definiować tak można i należy także chociażby pośrednie, jednak dostatecznie sprecyzowane oddziaływanie, rolę, wpływ w jego wytworzenie. Biorąc bowiem pod uwagę okoliczności w jakich funkcjonowała ewentualna tajna współpraca nie można zakładać, że udział w wytworzeniu dokumentu zawsze polegać musiał na osobistym uczestnictwie w jego opracowaniu i podpisaniu.
Udział w wytworzeniu dokumentu może bowiem polegać, jak w przypadku dokumentu ujawnionego w ramach tego postępowania, na wykorzystaniu w dokumencie informacji pochodzących od skarżącego. [...] przekazał informacje dotyczące składu osobowego utworzonego zarządu [...] oraz pozostałych członków i kandydatów. Na tym etapie trudno ocenić czy wedle tamtejszej wiedzy służb bezpieczeństwa informacja przekazana przez skarżącego była wiadoma czy też nie. Niespornie natomiast stanowiła ona informację przydatną dla pracy służb bezpieczeństwa. W tych kategoriach należy wykładać rozumienie art. 4 pkt 2 ustawy. Informacja została przekazana przez tajnego współpracownika.
W reasumpcji rozważań Sąd stwierdza, że przedmiotowe postępowanie służy wyłącznie przedstawieniu materiałów znajdujących się w zasobach IPN i tylko w określonym przez ustawodawcę wąskim zakresie. Nie jest więc postepowaniem lustracyjnym prowadzonym w przedmiocie wyjaśnienia sytuacji danej osoby w związku z istniejącym całokształtem materiałów dowodowych potwierdzających bądź przeczących współpracy z organami bezpieczeństwa.
Mając powyższe na uwadze sąd na podstawie art. 151 P.p.s.a oddalił skargę.