Uzasadnienie
Zaskarżoną decyzją z dnia [...] kwietnia 2004 r. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 kpa po rozpatrzeniu odwołania Z. C. utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] z dnia [...] lipca 2002 r. stwierdzającą, że nieruchomość stanowiąca własność A.C. obj. wh [...] ks. tab. Sądu Okręgowego w R., obejmująca zespół dworsko-parkowy, podpadała pod działanie przepisów art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. nr 3, poz. 13).
W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi podał, że Z.C. wystąpił do Wojewody [...] z wnioskiem o wydanie decyzji stwierdzającej, że przejęciu w trybie art. 2 ust. 1 lit. e) ww. dekretu nie podlegał zespół dworsko-parkowy wchodzący w skład majątku ziemskiego o pow. 135 ha stanowiącego własność A. C.. Stosownie do art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu na cele reformy rolnej przeznaczone były między innymi nieruchomości ziemskie stanowiące własność lub współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich łączny obszar przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych.
Organ wskazał, że skoro przedmiotowa nieruchomość ziemska wraz z zabudowaniami obejmowała obszar 135 ha, to nie ma wątpliwości, że wymóg obszarowy został spełniony i wobec tego z mocy samego prawa z dniem wejścia w życia ww. dekretu tj. z dniem 13 września 1944 r. ww. majątek przeszedł na rzecz Skarbu Państwa w całości bez odszkodowania. Skarżący nie kwestionuje ogólnej powierzchni majątku ani obszaru użytków rolnych wchodzących w jego skład. Przedmiotem sporu jest natomiast stanowiący część składową tego majątku zespół dworsko-parkowy. Strona podnosi, że zabudowania te nie były funkcjonalnie związane z pozostałym majątkiem i nie powinny podlegać działaniu przepisów art. 2 ust. 1 lit. e) ww. dekretu. Organ podniósł, że żaden przepis dekretu nie wskazuje ażeby część nieruchomości ziemskiej, przejmowanej na cele reformy rolnej np. pałac podlegała wyłączeniu spod działania przepisów art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu, a wręcz przeciwnie, zarówno z art. 2 ust. 1 dekretu jak i rozporządzenia wykonawczego do dekretu wynika, że przejęciu podlegały całe nieruchomości, bez wyłączeń powierzchniowych, a zatem wszystkie budynki posadowione na znacjonalizowanej nieruchomości.
Skargi na powyższą decyzję wnieśli Z. C. i pełnomocnik A. O. i T. J.. Skarżący kwestionując zasadność wydanych decyzji podnoszą, że zespół parkowo-dworski w S. nie był związany funkcjonalnie i gospodarczo z gospodarstwem rolnym. Zaskarżona decyzja oparta jest na interpretacji dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej całkowicie sprzecznej z wykładnią przyjętą w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego.
W odpowiedzi na skargę Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi podtrzymał swoje stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji i wniósł o oddalenie skargi.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje.
Skarga zasługuje na uwzględnienie, lecz z innych przyczyn, niż w niej wskazane.
Na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzenie reformy rolnej na cele reformy rolnej przeznaczone zostały nieruchomości ziemskie stanowiące własność lub współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego, śląskiego, jeżeli ich rozmiar przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej niezależnie od wielkości użytków rolnych.
Zarówno w samym dekrecie jak i przepisach wykonawczych nie ma uregulowań, które uzależniałyby przejście na własność Skarbu Państwa wymienianych w art. 2 ust. 1 lit. e) nieruchomości ziemskich od wydania aktów stosowania prawa o charakterze konstytutywnym.
Dekret z datą jego wejścia w życie tj. z dniem 13 września 1944 r. w art. 2 ust. 1 lit. b, c, d, e) wywoływał skutki rzeczowe polegające na bezzwłocznym ich przejściu bez żadnego wynagrodzenia w całości na własność Skarbu Państwa.
Przepisy wykonawcze do wyżej cytowanego dekretu - rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. (Dz. U. z 1945 r. Nr 10, poz.
51) w § 6 przewidziały dopuszczalność złożenia przez stronę wniosku o uznanie, że dana nieruchomość jest wyłączona spod działania postanowień zawartych w art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu. Rozstrzygnięcie w sprawach, w których wniosek taki został złożony zapadało w myśl § 5 omawianego rozporządzenia w formie decyzji administracyjnej, od której przysługiwało stronom prawo odwołania do organu wyższego stopnia. Jednakże samo złożenie wniosku przewidzianego § 6 ww. rozporządzenia nie zawieszało skutku w postaci przejścia na własność Państwa nieruchomości. Dopiero wydanie ostatecznej decyzji stwierdzającej, że nieruchomość ziemska nie podpada pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e) powodowało skutki rzeczowe wobec Skarbu Państwa i stanowiło podstawę do wykreślenia Skarbu Państwa z księgi wieczystej, o ile został wpisany.
Zgodnie z § 5 omawianego rozporządzenia organ administracji mógł orzec o tym, czy "dana nieruchomość" podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu, który statuował przejście na własność Skarbu Państwa nieruchomości ziemskich, przyjmując jako kryterium tego przejścia wielkość jej areału, w tym wielkość użytków rolnych.
Wprawdzie w § 5 rozporządzenia jest mowa o orzekaniu "w sprawach czy dana nieruchomość podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e)" dekretu, co mogłoby sugerować, że przepis ten dopuszcza również rozstrzyganie o nie podpadaniu pod działanie dekretu części majątku ziemskiego, to jednak zestawienia treści tego uregulowania z brzmieniem § 6 rozporządzenia przemawia za słusznością poglądu, że decyzja przewidziana w § 5 może rozstrzygać wyłącznie o podpadaniu pod działanie dekretu całej nieruchomości ziemskiej.
W myśl § 6 ww. rozporządzenia strona ubiegająca się o uznanie, że dana nieruchomość jest wyłączona spod działania postanowień zawartych w art. 2 ust. 1 lit. e), winna przedłożyć dowody stwierdzające dokładny obszar tej nieruchomości z wyszczególnieniem użytków każdego rodzaju, a w razie braku takich dowodów zwrócić się do wojewódzkiego urzędu ziemskiego o sporządzenie dowodów pomiarowych na własny koszt. Z przepisu tego jednoznacznie wynika, iż tylko w przypadku kwestionowania całego obszaru nieruchomości ziemskiej organ orzekający jest uprawniony do wydania decyzji rozstrzygającej czy nieruchomość ta nie podpada pod działanie dekretu z uwagi na jej areał gruntów.
Kierując się taką wykładnią omawianych przepisów skład orzekający w rozpoznawanej sprawie przyjmuje odmiennie niż czyniło to w przeważającej mierze dotychczasowe orzecznictwo, że przewidziana w § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. decyzja może wyłącznie rozstrzygać o tym, czy nieruchomość ziemska podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu z uwagi na wielkość jej areału, w tym użytków rolnych.
W tym miejscu należy zauważyć, że stanowisko takie zawarte jest w uzasadnieniu decyzji Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi, który stwierdził, że łączna powierzchnia majątku ziemskiego w S., obejmowała obszar 135 ha w tym gruntów ornych - 58 ha, łąk - 9 ha, pastwisk - 53 ha, ogród warzywny - 1 ha, park - 4 ha, podwórze z drogami - 8 ha, nieużytki - 1,5 ha i wody - 0,5 ha i nie ma wątpliwości, że wymóg obszarowy został spełniony, a zatem majątek ten podpadał pod działanie dekretu. To stwierdzenie, jakkolwiek słuszne i bezsporne w sprawie, nie odpowiada treści rozstrzygnięcia zawartego w zaskarżonej decyzji. Utrzymując w mocy decyzję Wojewody [...] z dnia [...] lipca 2002 r. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi usankcjonował orzeczenie o podpadaniu części przejętego majątku (tj. zespołu dworsko-parkowego), do czego nie było podstaw, co wcześniej wywiedziono.
W tej sytuacji nastąpiła pewna rozbieżność pomiędzy rozstrzygnięciem (sentencją) decyzji, a jej uzasadnieniem. Tym bardziej, mając na względzie przedstawioną przez Sąd argumentację, nie było podstaw do orzekania w oparciu o § 5 w zw. z § 6 ww. rozporządzenia o podpadaniu pod działanie dekretu jedynie części przejętego w tym trybie majątku.
Oznacza to, że zarówno decyzja organu I, jak i II instancji zapadła bez podstawy prawnej, a zatem dotknięta jest wadą nieważności, przewidzianą w art. 156 § 1 pkt 2 kpa.
W ocenie składu orzekającego złożony w rozpoznawanej sprawie wniosek o ustalenie, że wymieniona w nim nieruchomość (zespół dworsko-parkowy) nie wchodziła w skład majątku ziemskiego podlegającego przejęciu na cele reformy rolnej w trybie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej i nie mogła być przejęta na własność Skarbu Państwa na podstawie przepisów tego dekretu, jest żądaniem rozstrzygnięcia sporu o prawa rzeczowe do wskazanej we wniosku nieruchomości, a zatem sporu cywilnego. Zgodnie zaś z art. 2 § 1 i 3 kpc do rozpoznawania spraw cywilnych powołane są sądy powszechne, o ile sprawy te nie należą do właściwości sądów szczególnych lub Sądu Najwyższego, a także, jeżeli przepisy szczególne nie przekazują ich do właściwości innych organów.
W § 5 cytowanego rozporządzenia, o czym była mowa wyżej, przewidziano drogę postępowania administracyjnego dla rozstrzygania o prawach rzeczowych (własności) do nieruchomości ziemskich w zakresie objęcia ich działaniem art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu z uwagi na wielkość powierzchni majątku ziemskiego. W ocenie składu orzekającego brak jest podstaw do stosowania tego przepisu do rozstrzygania w innych sprawach dotyczących praw rzeczowych, w tym do ustalenia, że dana nieruchomość z uwagi na swój charakter nie jest nieruchomością ziemska i nie stanowi części składowej majątku ziemskiego.
Nie oznacza to, że w ogóle jest wyłączone dochodzenie roszczeń z tytułu prawa własności do tych nieruchomości, które nie miały charakteru nieruchomości ziemskich, a które w powołaniu na uregulowania dekretu, w tym art. 2 ust. 1 lit. e) zostały faktycznie przejęte przez Państwo. Należy podkreślić, że ani dekret, ani wydane na jego podstawie przepisy wykonawcze, nie wykluczyły dochodzenia tych roszczeń o charakterze cywilnym na właściwej dla nich drodze, to jest w postępowaniu przed sądem powszechnym, czy to w powództwie o uzgodnienie treści wpisu w księdze wieczystej, czy w powództwie windykacyjnym, czy też w powództwie o ustalenie prawa.
Ze wskazanych przyczyn na podstawie art. 145 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) stwierdzono nieważność decyzji obu instancji.
O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 200 w zw. z art. 205 tej ustawy.