Uzasadnienie
C. G. (dalej również jako: "skarżący") w złożonym na urzędowym formularzu wniosku z dnia 14 marca 2016 r. zwrócił się o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. Wskazał, że pozostaje w gospodarstwie domowym z żoną. Źródła utrzymania rodziny stanowią świadczenia emerytalne: C. G. w wysokości 1.062 zł miesięcznie i D. G.. w wysokości 1.808 zł miesięcznie. Według oświadczenia skarżącego, z jego emerytury potrącana jest w ramach egzekucji komorniczej, w związku z poręczeniem pożyczki, kwota 300 zł miesięcznie. Majątek C. G. i jego żony stanowi mieszkanie spółdzielcze o powierzchni 58 m2.
Skarżący wykazał następujące wydatki: czynsz (420 zł), energia elektryczna (240 zł), gaz (50 zł), ubezpieczenie (120 zł), rata za telewizor (100 zł), rata pożyczki w banku (244 zł), abonament telefoniczny (50 zł i 30 zł), leki (200 zł). Oświadczył, że nie ma oszczędności, innych zasobów pieniężnych, ani wartościowych przedmiotów.
Zarządzeniem referendarza sądowego z dnia 25 kwietnia 2016 r. skarżący został wezwany do uzupełnienia wniosku poprzez złożenie dokumentów źródłowych potwierdzających stan majątkowy i dochody.
W odpowiedzi na opisane wezwanie pełnomocnik skarżącego, przy piśmie z dnia 17 maja 2016 r., nadesłał:
- 1. wyciąg z rachunku bankowego D. G. obejmujący okres od 15 marca do 14 kwietnia 2016 r.;
- 2. kserokopie decyzji ZUS z dnia [...] marca 2016 r. o waloryzacji emerytury, z której wynika, że od 1 marca wysokość świadczenia otrzymywanego przez D. G. wynosi 1.812,22 zł netto;
- 3. kserokopię pocztowego przekazu pieniężnego świadczenia emerytalnego C. G. z kwietnia 2016 r. na kwotę 749,46 zł;
- 4. kserokopię umowy pożyczki ekspresowej z dnia 29 stycznia 2014 r., na podstawie której D. G. udzielono pożyczki w wysokości 10.836,00 zł na cele konsumpcyjne (rata pożyczki na dzień podpisania umowy wynosiła 248,87 zł);
- 5. kserokopię umowy z dnia 23 sierpnia 2015 r., na podstawie której udzielono D. G. kredytu w wysokości 1.824,90 zł na zakup telewizora (rata kredytu wynosi 91,25 zł);
- 6. zestawienie wydatków gospodarstwa domowego i ich wysokości z dnia 10 maja 2016 r.: czynsz (422,95 zł miesięcznie), gaz (50 zł na dwa miesiące, 25 zł miesięcznie), ubezpieczenie (130 zł na kwartał, 43,30 zł miesięcznie), energia elektryczna (222 zł na dwa miesiące, 111 zł miesięcznie), abonament telefoniczny (62,40 zł miesięcznie), pożyczka w PKO Banku Polskim (232,40 zł miesięcznie), rata za telewizor (91,25 zł miesięcznie), zajęcie komornicze (300 zł miesięcznie), leki dla dwóch osób (500 zł na dwa miesiące, 250 zł miesięcznie);
- 7. kserokopie dokumentów (rachunków, dowodów wpłat, potwierdzeń przelewów) potwierdzających wysokość wykazanych wydatków.
Referendarz sądowy postanowieniem z dnia 1 czerwca 2016 r. odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy.
Referendarz sądowy stwierdził, że skarżący będąc wezwany do przedłożenia wyciągów bankowych z posiadanych przez niego oraz jego żonę rachunków bankowych z okresu ostatnich trzech miesięcy, przedłożył jedynie wyciąg z rachunku bankowego D. G. z okresu tylko jednego miesiąca. W ocenie referendarza sądowego skarżący nie dochował należytej staranności w wykazaniu swojej sytuacji materialnej, niemniej jednak informacje możliwe do ustalenia na podstawie materiałów źródłowych, wskazują że jest on w stanie ponieść pełne koszty postępowania przed sądem.
Referendarz sądowy wskazał, że państwo G. posiadają stałe źródła dochodów w postaci świadczeń emerytalnych w łącznej wysokości 2.561,68 zł netto miesięcznie (po potrąceniu należności egzekwowanych przez komornika). Wykazana przez stronę w zestawieniu z dnia 10 maja 2016 r. kwota wydatków gospodarstwa domowego wynosi natomiast 1.238 zł miesięcznie. Mając na uwadze, że wśród tych wydatków skarżący wymienia koszty spłaty kredytu na telewizor i pożyczki na cele konsumpcyjne, podkreślono, że koszty sądowe należy traktować, jako wydatki bieżące w budżecie gospodarstwa domowego, które powinny być zaspokajane na równi z innymi podstawowymi wydatkami. Wydatki ponoszone na spłatę zaciągniętych kredytów i pożyczek zasadniczo nie mają więc pierwszeństwa przed kosztami postępowania sądowoadministracyjnego
Referendarz sądowy stwierdził, że środki którymi dysponuje skarżący po pokryciu kosztów koniecznego utrzymania, pozwalają zarówno na uiszczenie wpisu od skargi, który w przedmiotowej sprawie wynosi 200 zł oraz innych, ewentualnie należnych na dalszych etapach postępowania, opłat sądowych, których wysokość nie przekroczy jednorazowo 100 zł, jak również na pokrycie kosztów zastępstwa adwokackiego.
Ponadto referendarz sądowy zwrócił uwagę, że żona skarżącego uprawniona jest do wykorzystania w rachunku bankowym limitu "overdraft" w wysokości 2.000,00 zł. Ma zatem możliwość dokonywania do tej kwoty rozliczeń (np. za zakup żywności, czy odzieży) nie znajdujących pokrycia w aktualnie posiadanych środkach.
W terminie przewidzianym do wniesienia sprzeciwu pełnomocnik skarżącego złożyła pismo z dnia 24 czerwca 2016 r., w którym podała, że skarżący nie posiada konta bankowego, natomiast wydruk z konta żony skarżącego obejmuje okres jednego miesiąca, bowiem wydruki te wyglądają podobnie przez cały rok – na konto wpływa jedynie świadczenie emerytalne. Żona skarżącego nie może w pełni korzystać z debetu, bowiem musi ograniczać wydatki, tak aby w przyszłym miesiącu wystarczyło środków na podstawowe wydatki. Skarżący wniósł o ustanowienie adwokata.
Powyższe pismo stanowi sprzeciw od postanowienia referendarza sądowego z dnia 1 czerwca 2016 r.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje
Zgodnie z art. 260 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnym (Dz. U. z 2016 r. poz. 718), dalej: "p.p.s.a.", rozpoznając sprzeciw od postanowienia referendarza sądowego, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. W sprawach, o których mowa w § 1, wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (art. 260 § 2 p.p.s.a.).
Jak wynika z art. 246 § 1 p.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje – w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (pkt. 1 omawianego przepisu), zaś w zakresie częściowym – gdy wykaże, ze nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (pkt 2).
Jak wielokrotnie podkreślano w orzecznictwie, orzeczenie w przedmiocie prawa pomocy winno wynikać ze zrównoważonej i wzajemnej oceny dwóch elementów: wysokości kosztów, jakie musi ponieść strona na poczet postępowania sądowego oraz sytuacji finansowej, w tym zwłaszcza aktualnych możliwości płatniczych skarżącego (por. m.in. postanowienie NSA z dnia 15 stycznia 2014 r., sygn. II FZ 1526/13; LEX nr 1417309). Należy przy tym podkreślić, że dokonując oceny tych przesłanek trzeba brać pod uwagę sytuację aktualną, a nie przeszłą, czy też przyszłą.
Podstawową zasadą, jaką kierują się sądy przy orzekaniu w przedmiocie prawa pomocy jest cel tej instytucji, którym jest zapewnienie prawa do sądu tym podmiotom, które ze względu na swoją trudną sytuację ekonomiczną nie są w stanie uiścić kosztów sądowych. Prawo pomocy stanowi bowiem wyjątek od zasady ponoszenia przez stronę pełnych kosztów postępowania, wyrażonej w art. 199 p.p.s.a. Skoro zaś przyznanie prawa pomocy ma charakter wyjątkowy, okoliczności przytoczone przez stronę ubiegającą się o to prawo powinny uzasadniać takie szczególne (wyjątkowe) traktowanie (por. postanowienia NSA: z dnia 8 stycznia 2015r., sygn. II OZ 1361/14; z dnia 13 stycznia 2015 r., sygn. II OZ 1387/14; z dnia 14 stycznia 2015 r., sygn. II OZ 1402/14; z dnia 16 stycznia 2015 r., sygn. I OZ 4/15 i II OZ 1152/14; z dnia 20 stycznia 2015 r., sygn. II OZ 11/15; z dnia 22 stycznia 2015 r., sygn. I OZ 21/15 – wszystkie dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych – CBOSA; orzeczenia.nsa.gov.pl).
Obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej, ani prawa do zwolnienia od kosztów sądowych. Wymóg ponoszenia kosztów postępowania nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi jest formą jej finansowania z budżetu państwa i przez to powinno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona nie posiada rzeczywiście środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonywujący (por. postanowienie NSA z dnia 22 stycznia 2015 r., sygn. II GZ 935/14).
W ugruntowanym już orzecznictwie wskazuje się, że prawo pomocy jest wyłomem uczynionym przez ustawodawcę na rzecz strony biednej, którego udzielenie wiąże się z koniecznością należytego zachowania się wnioskodawcy (przedstawienia sądowi oceniającemu wniosek całości materiału dokumentującego stan majątkowy). Prawo pomocy nie jest instytucją przysługującą osobom uznającym się za niezamożne, a osobom, które taki fakt wykażą stosownymi dokumentami i oświadczeniami (postanowienie NSA z dnia 22 stycznia 2015 r., sygn. I OZ 21/15, LEX nr 1640412). To bowiem na ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar wykazania, w jakiej sytuacji się znajduje i że jest to sytuacja uprawniająca do przyznania prawa pomocy.
W ocenie Sądu, referendarz sądowy po dokonaniu analizy sytuacji majątkowej skarżącego w niniejszej sprawie, doszedł do prawidłowego wniosku, że nie daje ona podstaw do przyznania prawa pomocy ani w zakresie całkowitym, ani w zakresie częściowym. Ocena referendarza sądowego opierała się na oświadczeniach i przedłożonych przez skarżącego dokumentach, z których wynika, że skarżący i jego żona otrzymują świadczenia emerytalne w łącznej wysokości 2.561,68 zł netto miesięcznie, wskazana przez niego natomiast kwota wydatków gospodarstwa domowego wynosi 1.238 zł. Słusznie także zauważył referendarz sądowy, że wśród tych wydatków skarżący wymienił koszty spłaty kredytu na telewizor i pożyczki na cele konsumpcyjne i wydatki te nie powinny mieć pierwszeństwa przed kosztami postępowania sądowoadministracyjnego.
Należy podkreślić, że w orzecznictwie sądowym ustabilizował się pogląd, że obowiązek spłaty zobowiązań kredytowych nie stanowi przesłanki, która obliguje do przyznania prawa pomocy w zakresie wnioskowanym przez skarżącego. Spłata kredytów nie może być uznawana za wydatek, którego ponoszeniu należy przyznać pierwszeństwo przed wydatkami związanymi z udziałem w postępowaniu przed sądem administracyjnym (por. postanowienie Naczelnego Sadu Administracyjnego z dnia 7 lutego 2006r., sygn. akt I OZ 83/06, z dnia 15 czerwca 2012r., sygn. akt I FZ 189/12, publikowane na stronie internetowej www.orzeczenia.nsa.gov.pl). W rozpatrywanej sprawie skarżący nie wskazał na jakiekolwiek trudności ze spłatą zaciągniętych pożyczek, które zostały udzielone w celach konsumpcyjnych.
W tej sytuacji trafna jest konkluzja referendarza sądowego, że dochód osiągany przez skarżącego i jego żonę pozwala na wygospodarowanie dodatkowych środków z przeznaczeniem na inne cele niż koszty koniecznego utrzymania. W sprzeciwie nie podniesiono takich okoliczności, które mogłyby podważyć powyższą ocenę dokonaną przez referendarza sądowego.
Jeszcze raz należy pokreślić, że instytucja prawa pomocy ma charakter wyjątkowy i jest stosowana w przypadku osób charakteryzujących się ubóstwem. Do takich osób zaliczyć można przykładowo osoby, które na skutek szczególnych okoliczności życiowych pozbawione zostały jakichkolwiek środków do życia. Jeżeli natomiast strona ma jakiekolwiek środki majątkowe, powinna partycypować w kosztach postępowania, nawet gdyby przeznaczenie ich na ten cel miałoby nastąpić z jakimś uszczerbkiem utrzymania koniecznego dla niej i jej rodziny.
Niewątpliwie konieczność zapłaty kosztów sądowych zawsze powoduje uszczerbek i ewentualnie konieczność ograniczenia innych wydatków, jednakże zastosowanie instytucji przyznania prawa pomocy jako wyjątku od zasady ponoszenia kosztów sądowych jest możliwe tylko w sytuacji powstania uszczerbku w koniecznym utrzymaniu, nie zaś w przypadku powstania jakiegokolwiek uszczerbku. Przez pojęcie uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny należy natomiast rozumieć zachwianie sytuacji materialnej i finansowej strony w taki sposób, iż nie jest ona w stanie zapewnić sobie minimum warunków socjalnych.
W rozpoznawanej sprawie skarżący nie przedstawił tego typu okoliczności, które wskazywałyby, że jego sytuacja materialna nie pozwala na poniesienie kosztów postępowania. W tej sytuacji należy uznać, że ocena referendarza sądowego wniosku skarżącego o przyznanie prawa pomocy jest prawidłowa, gdyż w sprawie nie zachodzą przesłanki określone w art. 246 § 1 pkt 1 i pkt 2 p.p.s.a., tj. skarżący nie spełnia przesłanek przyznania prawa pomocy ani w zakresie całkowitym, ani w zakresie częściowym.
Z przytoczonych wyżej względów na podstawie art. 260 § 1 p.p.s.a. w związku z art. 246 § 1 p.p.s.a. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie orzekł jak w sentencji.