Postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawiez 22 maja 2015 r., sygn. akt IV SA/Wa 586/15

Uzasadnienie

G. M. w złożonym na urzędowym formularzu wniosku z dnia 28 marca 2015 r. zwrócił się o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia radcy prawnego.

W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach skarżący podał, że samodzielnie prowadzi gospodarstwo domowe. Jako posiadane nieruchomości wymienił mieszkanie w W. o powierzchni 45 m2 oraz nieruchomość rolną o powierzchni 3,5 ha (wskazując, że są to nieużytki). G. M. oświadczył, że nie uzyskuje żadnego dochodu, nie korzysta z pomocy społecznej, nie ma zasobów pieniężnych, ani wartościowych przedmiotów, jest zadłużony. Zadłużenie obejmuje m.in. zobowiązania związane z mieszkaniem. Jak stwierdził skarżący, o ile znajomi mu pomogą, ma dylemat, czy kupić leki, czy żywność.

W uzasadnieniu wniosku G. M. podał, że działalność gospodarcza, którą prowadził, jest od kilku lat zawieszona z uwagi na ogólnie panującą recesję. Oszczędności, jakie posiadał, dawno już wydał, a dług za mieszkanie wynosi około 10.000 zł. Nadmienił, że przeszedł poważną operację, która miała zrujnować go finansowo.

G. M. dołączył do wniosku kserokopie: 1) zeznań podatkowych i informacji o przychodach za kolejne trzy lata. Wedle dokumentów za 2014 r. skarżący nie osiągnął przychodu z działalności gospodarczej (a) zarejestrowanej w N., b) zarejestrowanej w W.);

1. 2) karty informacyjnej leczenia szpitalnego, z którego wynika, że był hospitalizowany w okresie od [...] listopada do [...] grudnia 2014 r.

Ponieważ oświadczenie G. M. było niewystarczające do oceny jego rzeczywistych możliwości płatniczych, pismem z dnia 10 kwietnia 2015 r. wezwano go do złożenia w terminie 14 dni dokumentów źródłowych i dodatkowych oświadczeń potwierdzających jego stan rodzinny, majątkowy i dochody, to jest:

1. a) wyciągów z wszelkich posiadanych przez niego rachunków bankowych, w tym kont i lokat dewizowych oraz lokat terminowych z okresu ostatnich trzech miesięcy, a także rachunków bankowych otwartych dla prowadzonej przez niego działalności gospodarczej;
2. b) oświadczenia, czy skarżący jest zarejestrowany jako bezrobotny - jeżeli tak, to należało nadesłać zaświadczenie z właściwego urzędu pracy potwierdzające tę okoliczność;
3. c) oświadczenia wyjaśniającego jednoznacznie, z czego skarżący się utrzymuje, skoro nie posiada żadnego źródła dochodów - jeżeli korzysta z pomocy finansowej osób trzecich ("znajomych"), na co wskazuje treść oświadczenia złożonego przez niego w rubryce nr 11 formularza PPF, należało nadesłać oświadczenia tych osób potwierdzające, kiedy i w jakiej wysokości udzielili skarżącemu pomocy finansowej;
4. d) zaświadczenia o sytuacji rodzinnej wydanego przez właściwą do spraw zdrowia lub opieki społecznej jednostkę organizacyjną gminy;
5. e) zaświadczenia z właściwego biura Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa wskazującego, czy i ewentualnie w jakiej wysokości w latach 2013 i 2014 otrzymał płatności bezpośrednie i/lub inne świadczenia wypłacane przez Agencję Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa;
6. f) kopii dokumentów potwierdzających podaną przez niego wysokość zadłużenia m.in. "za mieszkanie" i "media";
7. g) oświadczenia o wysokości poszczególnych wydatków związanych z utrzymaniem gospodarstwa domowego - należało wymienić źródła wydatków oraz wskazać wysokość poszczególnych wydatków z podaniem okresu za jaki wydatki w określonej wysokości są ponoszone.

W odpowiedzi skarżący złożył do akt sprawy pismo z dnia 10 maja 2015 r., do którego dołączył:

1. 1. oświadczenie z dnia 10 maja 2015 r. podpisane przez Z. B., z którego wynika, że w miarę możliwości pomaga ona sąsiadowi – G. M. - w codziennej egzystencji i hospitalizacji w zamian za robienie zakupów i inne cięższe prace domowe;
2. 2. kserokopię zawiadomienia Sądu Rejonowego dla [...] w W. o posiedzeniu w sprawie z powództwa Wspólnoty Mieszkaniowej [...] przy ul. [...] przeciwko G. M. o zapłatę;
3. 3. kserokopię pisma wymienionej wspólnoty mieszkaniowej z dnia 4 listopada 2014 r. oraz pozwu przeciwko skarżącemu, w którym wartość przedmiotu sporu określono na 6.310,22 zł;
4. 4. kserokopie skierowanych do skarżącego dwóch pism Zastępcy Dyrektora [...] Oddziału Regionalnego ARiMR z 14 i 15 kwietnia 2015 r., stanowiących odpowiedzi na skargi G. M. (w piśmie z dnia 14 kwietnia 2015 r. wskazano, że w dniu 10 kwietnia bieżącego roku na rachunek bankowy skarżącego wpłacono przyznaną płatność);
5. 5. kserokopię pierwszej strony decyzji Kierownika Biura Powiatowego ARiMR w S. z dnia [...] lutego 2015 r. o przyznaniu skarżącemu jednolitej płatności obszarowej w wysokości 1.578,08 zł;
6. 6. kserokopię potwierdzenia wypłaty 1.540,00 zł dokonanej przez skarżącego 16 kwietnia bieżącego roku z rachunku bankowego w Banku [...] w N.;
7. 7. kserokopię wzmiankowanej już karty informacyjnej leczenia szpitalnego.

W piśmie z dnia 10 maja 2015 r. skarżący oświadczył, że:

1. 1. nie posiada żadnych lokat oraz środków pieniężnych powyżej 10.000 zł;
2. 2. działalność gospodarcza została zawieszona kilka lat temu i nie ma dla niej otwartego rachunku bankowego;
3. 3. nie jest zarejestrowany jako bezrobotny, ponieważ działalność gospodarcza nie jest zlikwidowana a zawieszona;
4. 4. korzysta z pomocy przyjaciół oraz sąsiadów, m.in. Z. B.;
5. 5. jest po ciężkiej operacji, w związku z czym ma problem ze zrealizowaniem koniecznych leków i rehabilitacji;
6. 6. w 2013 r. odmówiono mu przyznania płatności z ARiMR, a kwota przyznana w 2015 r. pozwala wykupić recepty;
7. 7. mieszkanie jest zadłużone na około 8-10 tys. złotych, a wspólnota mieszkaniowa wniosła sprawę do sądu;
8. 8. nie posiada stałych dochodów, nie prowadzi gospodarstwa domowego, zalega z płatnościami za mieszkanie i energię od ponad dwóch lat;
9. 9. miesięczne koszty leków wynoszą około 150 zł, o które musi prosić osoby trzecie.

Skarżący złożył też wniosek o przesłuchanie go w przypadku zaistnienia wątpliwości. Wskazał, że niezwłocznie dostarczy aktualny wyciąg z rachunku w banku [...], którego saldo wynosi około 52 zł.

Mając powyższe na uwadze, należało zważyć, co następuje.

Zgodnie z art. 246 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 1270 ze zm.), dalej powoływanej również jako ppsa, prawo pomocy przysługuje osobie fizycznej w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (pkt 1), zaś w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (pkt 2).

Z powołanego przepisu wynika, że instytucja przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym ma wyjątkowy charakter. Pomoc ta stosowana jest wobec osób nieposiadających żadnego dochodu lub oszczędności lub posiadających bardzo skromny dochód lub oszczędności, a więc wobec tych osób, które znajdują się w bardzo ciężkiej sytuacji materialnej, pozwalającej na zaspokojenie jedynie podstawowych potrzeb życiowych.

Treść przywołanej regulacji nie pozostawia również wątpliwości co do tego, że podstawą orzeczenia o przyznaniu prawa pomocy może być wyłącznie rzeczywisty stan majątkowy i możliwości płatnicze strony ubiegającej się o przyznanie tego prawa, a ciężar wykazania okoliczności uzasadniających uwzględnienie żądania spoczywa na wnioskującym o przyznanie prawa pomocy. To zatem strona postępowania ubiegająca się o przyznanie pomocy Państwa w poniesieniu kosztów postępowania przed sądem zobowiązana jest w sposób wystarczający i niebudzący wątpliwości wykazać w oświadczeniu o sanie rodzinnym, majątku i dochodach, że spełnia przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.

Stosownie do treści art. 255 ppsa, jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku okaże się niewystarczające do oceny jej stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest zobowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Dopiero po otrzymaniu i zapoznaniu się z treścią takich dokumentów możliwe jest wydanie prawidłowego orzeczenia w tym zakresie. Co istotne, jeżeli strona postępowania uchyla się od złożenia niezbędnych do oceny jej sytuacji materialnej dokumentów, to brak jest podstaw do prowadzenia z urzędu postępowania w tym zakresie.

W trybie powołanego przepisu wystosowano do G. M. wezwanie z dnia 10 kwietnia 2015 r. Oświadczenie z dnia 28 marca 2015 r. jest bowiem niewystarczające do oceny rzeczywistych możliwości płatniczych wnioskującego, a ponadto budzi wątpliwości co do zgodności z rzeczywistym stanem rzeczy.

Skarżący nie wykonał należycie rzeczonego wezwania, co uniemożliwia ustalenie, jakimi w rzeczywistości środkami dysponuje, a w konsekwencji wyklucza uwzględnienie przedmiotowego wniosku.

Otóż, od G. M. (lit. a wezwania) zażądano nadesłania wyciągów z posiadanych rachunków bankowych z okresu ostatnich trzech miesięcy. Chociaż od doręczenia skarżącemu wezwania z dnia 10 kwietnia 2015 r. minęło już 25 dni (zakreślony termin wynosił 14 dni), a w piśmie z dnia 10 maja 2015 r. stwierdził on, że niezwłocznie dostarczy aktualny wyciąg z konta, to wezwanie w tym zakresie pozostaje niewykonane.

Żądane wyciągi są natomiast niezbędne do weryfikacji oświadczenia skarżącego o braku dochodu, a także do ustalenia relacji rzeczywistej wielkości wpływów do kwoty koniecznych wydatków. Należy zaznaczyć, że sam fakt, iż skarżący jest zadłużony i nie reguluje terminowo zobowiązań wobec wspólnoty mieszkaniowej nie jest wystarczającym potwierdzeniem braku środków na poniesienie kosztów postępowania. Niewiarygodne, nieznajdujące odzwierciedlenia w informacjach znanych referendarzowi sądowemu z urzędu, są także twierdzenia wnioskującego o zawieszeniu działalności gospodarczej. Jak bowiem wynika z danych wpisanych do Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej Rzeczypospolitej Polskiej (stan na 22 maja 2015 r.) wykonywanie działalności gospodarczej M. G., Przedsiębiorstwo Handlowo-Produkcyjno-Usługowe "[...]" w N., nie zostało zawieszone. Aktywny pozostaje również ujawniony w Ewidencji status działalności gospodarczej w zakresie sprzedaży detalicznej prowadzonej przez skarżącego przy ul. [...] w W. G. M. zobowiązano również do nadesłania zaświadczenia o sytuacji rodzinnej (lit. d wezwania), które umożliwiłoby weryfikację wiarygodności jego oświadczenia o stanie rodzinnym. Także w tym zakresie wezwanie z dnia 10 kwietnia 2015 r. pozostaje niewykonane.

W sytuacji, gdy: 1) skarżący deklaruje, że nie uzyskuje jakiegokolwiek dochodu i nie jest zarejestrowany jako bezrobotny, 2) a z drugiej strony: a) w skład jego majątku wchodzi zarówno mieszkanie, jak i nieruchomość rolna o powierzchni 3,5 ha, b) otrzymuje on płatności w ramach systemu wsparcia bezpośredniego, c) status prowadzonej przez niego działalności gospodarczej jest, według dostępnych danych ewidencyjnych, aktywny - referendarz sądowy, decydując o przeniesieniu kosztów postępowania ze strony na Skarb Państwa, nie może poprzestać wyłącznie na niepopartych wiarygodnymi dokumentami oświadczeniach strony. Gdy tak, jak w przedmiotowej sprawie, oświadczenie o dochodach (ich braku), sytuacji majątkowej i rodzinnej, budzi wątpliwości, konstrukcja powołanego wyżej art. 255 ppsa zakłada obowiązek współpracy wnioskującego z sądem (referendarzem sądowym) w ustalaniu rzeczywistych możliwości płatniczych (por. np. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 8 października 2013 r. sygn. akt II OZ 794/13. Niepublikowane).

Tymczasem, G. M., udzielając odpowiedzi na wezwanie z dnia 10 kwietnia 2015 r., tylko w częściowo wywiązał się z tego obowiązku, uniemożliwiając tym samym ustalenie, jakimi środkami finansowymi realnie dysponuje.

Odnosząc się do wniosku skarżącego o przesłuchanie go na okoliczność ewentualnych wątpliwości, należy wskazać, że przepisy ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi nie przewidują takiej możliwości. Środkiem prawnym, służącym wyjaśnianiu wątpliwości co do oświadczenia strony złożonego na formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy, jest wezwanie w trybie art. 255 ppsa. Jak powyżej wywiedziono, wezwanie skierowane do G. M. zostało wykonane tylko w części. Mimo, że termin jego wykonania upłynął 11 dni temu, skarżący nadal nie złożył do akt sprawy wyciągów z rachunków bankowych i zaświadczenia o sytuacji rodzinnej.

W tym stanie rzeczy, na podstawie art. 246 § 1 pkt 1 w zw. z art. 258 § 2 pkt 7 ppsa, orzeczono jak w postanowieniu.