Uzasadnienie
Prezes Sądu Okręgowego w Z. z dnia [...] lipca 2004r., na podstawie art. 172 § 3, art. 169 § 2, art. 170 § 1 i art. 174 § 1 ustawy z dnia 27 lipca 2001r. - Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz. U. Nr 98, poz. 1070 ze zm.), odmówił: F.B., R.C.i J.K. - będącym ławnikami Sądu Okręgowego w Z. - rekompensaty pieniężnej za sporządzenie pisemnego uzasadnienia wyroku w sprawie sygn. akt [...]. W uzasadnieniu decyzji Prezes wskazał, iż F. B., R.C. i J. K. uczestniczyli w rozpoznawaniu sprawy o sygn. [...]. W sprawie tej, w dniu [...] lipca 2004r., Sąd Okręgowy w Z. wydał wyrok, od którego sędziowie zawodowi złożyli zdania odrębne. Ławnicy podjęli się sporządzenia pisemnego uzasadnienia przedmiotowego wyroku.
W ocenie Prezesa Sądu Okręgowego w Z. aktualnie obowiązujące przepisy ustawy Prawo o ustroju sądów powszechnych nie pozwalają na przyznanie ławnikom żądanej rekompensaty za sporządzenie uzasadnienia. Ponadto Prezes wskazał, iż ławnicy podjęli się sporządzenia uzasadnienia wyroku, a zatem ich udział w tej czynności był wynikiem ich wyboru bowiem z treści art. 114 § 3 kpk wynika, iż nie mieli takiego obowiązku.
Odwołanie od decyzji Prezesa Sądu Okręgowego w Z. wnieśli F.B., R.C. i J. K.. W odwołaniu podnieśli, iż nie jest prawdą jakoby uzasadnienie pisali w wyniku własnego wyboru. Ponieśli, że przedmiotowe uzasadnienie napisali na polecenie Sądu. Nikt nie poinformował ich, że mogli odmówić pisania uzasadnienia. Z treścią przepisów, które zostały powołane w decyzji Prezesa Sądu Okręgowego w Z. zostali zapoznani już po sporządzeniu uzasadnienia wyroku.
Minister Sprawiedliwości decyzją z dnia [...] października 2004 r., powołując się na art. 174 § 2 ustawy Prawo o ustroju sądów powszechnych oraz art. 127 § 2 w związku z art. 138 § 1 pkt 1 kpa, po rozpatrzeniu odwołania F.B., R.C. i J.K., utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję uznając ją za prawidłową.
W uzasadnieniu decyzji organ odwoławczy podniósł, iż udział ławników w sprawowaniu wymiaru sprawiedliwości przyjęty został w art. 182 Konstytucji RP, a ich rolę i prawa skonkretyzowała ustawa - Prawo o ustroju sądów powszechnych, zgodnie z którą (art. 170) ławnicy wyznaczeni są do udziału w rozprawach. Rola ławników poza rozprawą ograniczona została do przypadków ściśle określonych w ustawach (art. 169 § 2), przy czym aktualne ustawy procesowe nie przewidują takich przypadków. Również art. 28 kpk stanowi, iż ławników, jako przedstawicieli społeczeństwa, powołuje się do orzekania na rozprawie głównej. Z powyższego wynika, że zasadniczym celem funkcjonowania instytucji ławnika w polskim wymiarze sprawiedliwości jest orzekanie na rozprawie. Przyjęte rozwiązania prawne gwarantują ławnikom rekompensatę pieniężną za sprawowanie funkcji ławnika. Rekompensata przysługuje wyłącznie za: czas wykonywania czynności w sądzie, za udział w rozpoznawaniu sprawy i za jeden dzień pełnienia obowiązków ławnika.
Pisemne uzasadnienie wyroku stanowi natomiast czynność techniczną, wykonywana poza rozprawą. Ustawodawca nie obciążył ławników obowiązkiem pisemnego uzasadniania wyroków. Zdaniem organu orzekającego, nawet wówczas, gdy sędziowie zawodowi zgłosili zdania odrębne, a sprawa rozpoznawana była w składzie trzech ławników i dwóch sędziów zawodowych, obowiązek napisania uzasadnienia spoczywa na jednym z sędziów zawodowych. W konkluzji organ wskazał, że sporządzenie uzasadnienia wyroku przez ławników - jako czynność znajdująca się poza zapisanym ustawowo zakresem sprawowania przez ławników funkcji nie podlega rekompensacie na podstawie obowiązujących przepisów Prawa o ustroju sądów powszechnych.
Dodatkowo organ podał, iż twierdzenie ławników o sporządzeniu pisemnego uzasadnienia wyroku na polecenie Sądu stoi w sprzeczności z zawartym w notatce urzędowej oświadczeniem przewodniczącego składu orzekającego, że "uzasadnienie zostało sporządzone przez ławników zgodnie z wyrażoną przez nich chęcią i wolą".
Skargę na opisaną decyzję Ministra Sprawiedliwości do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wnieśli F.B., R.C. i J. K.. W skardze zakwestionowali zasadność stanowiska zajętego przez organ odwoławczy wobec zbyt ogólnikowego uzasadnienia i nie ustalenia przez organ powodu, dla którego uzasadnienie wyroku sporządzili skarżący. Wskazali również na okoliczność, iż nie zostali poinformowani przez Wiceprezesa Sądu Okręgowego w Z., że nie mają obowiązku sporządzenia pisemnego uzasadnienia wyroku oraz, że za tę czynność nie przysługuje im rekompensata. Ponadto zarzucili organowi, iż zlekceważył ich sprawę, o czym ma świadczyć fakt załatwienia sprawy z naruszeniem terminów określonych w art. 36 § 3 kpa.
W odpowiedzi na skargę Minister Sprawiedliwości podtrzymał zajęte w zaskarżonej decyzji stanowisko i zawartą tamże argumentację i wniósł o oddalenie skargi.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zgodnie z przepisem art.l ustawy z dnia 25 lipca 2002 r., Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269), sąd administracyjny sprawuje w zakresie swej właściwości kontrolę pod względem zgodności z prawem zaskarżonych aktów, przy czym stosownie do art. 134 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) nie jest związany zarzutami i granicami skargi.
Wskazane przepisy pozwalają na kontrolę zaskarżanego rozstrzygnięcia niezależnie od zasadności zarzutów podniesionych przez skarżących. Zgodnie z art. 6 kpa organy administracji publicznej winny przestrzegać zasady praworządności tzn. działać na podstawie przepisów prawa. Zasada ta została podkreślona uregulowaniem art. 7 Konstytucji Rzeczpospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. 483), stanowiącego, iż organy władzy publicznej działają na podstawie i w granicach prawa.
Podstawę materialnoprawną zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy art. 172 § 3, art. 169 § 2, art. 170 § 1 i art. 174 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz. U. Nr 98, poz. 1070).
W ocenie składu orzekającego w niniejszej sprawie na tle opisanego wyżej stanu faktycznego i powołanych przepisów prawnych, uznać należy, że zaskarżona decyzja i utrzymana nią w mocy decyzja Prezesa Sądu Okręgowego w Z. zapadły bez podstawy prawnej, zatem były dotknięte wadą nieważności przewidzianą w art. 156 § 1 pkt 2 kpa.
Kwestie dotyczące udziału ławników w rozpoznawaniu spraw przed sądami w pierwszej instancji zostały uregulowane w ustawie Prawo o ustroju sądów powszechnych w Dziale IV Rozdział 7 p.t. "Ławnicy" (art. 158 do art. 175). Zgodnie z art. 170 tej ustawy ławnicy biorą udział w rozprawie i za czas wykonywania czynności w sądzie otrzymują rekompensatę pieniężną. Zasady ustalania wysokości tej rekompensaty zostały szczegółowo określone w § 4 art. 172, w myśl którego wynosi ona 3 % kwoty bazowej, stanowiącej podstawę ustalania wynagrodzenia zasadniczego asesora sądowego. Ustawodawca rozstrzyganie w formie decyzji o należnościach przysługujących ławnikom ograniczył do sytuacji, o których mowa w art. 172 § 5 i art. 173 ustawy. Przepis art. 172 § 5 stanowi, iż w przypadku, gdy ogłoszenie ustawy budżetowej nastąpi po dniu 21 stycznia roku, którego dotyczy ustawa budżetowa, podstawę obliczenia rekompensat za okres od 1 stycznia do dnia ogłoszenia ustawy budżetowej stanowi kwota bazowa w wysokości obowiązującej w grudniu roku poprzedniego. Natomiast przepis art. 173 tej ustawy określa uprawnienia ławników do otrzymywania diety oraz kosztów przejazdu i noclegu.
W sprawie niniejszej skarżący ławnicy domagali się rekompensaty pieniężnej za sporządzenie uzasadnienia wyroku, który zapadł w dniu 15 lipca 2004 r., w czasie, kiedy nie występowała sytuacja określona w art. 172 § 5 ww. ustawy, tj. brak ogłoszenia ustawy budżetowej na rok 2004.
Należy zauważyć, że zgodnie z art. 172 § 4 ww. ustawy zasada ustalania wysokości rekompensaty pieniężnej dla ławnika, według procentowego wskaźnika stawki bazowej, stanowiącej podstawę ustalania wynagrodzenia zasadniczego asesora sądowego, dotyczy jego udziału w rozpoznawaniu sprawy. Nie ulega wątpliwości, że sporządzenie uzasadnienia wyroku jest czynnością wykonywaną już po rozpoznaniu sprawy i nie mieści się w katalogu czynności, do których wykonania jest zobowiązany ławnik.
W ocenie składu orzekającego w niniejszej sprawie, błędne było zarówno stanowisko Ministra Sprawiedliwości jak też Prezesa Sądu Okręgowego w Z., że rozstrzygnięcie w sprawie ustalenia rekompensaty pieniężnej ławnikom za sporządzenie uzasadnienia wyroku na podstawie art. 174 § 1 i 2 ww. ustawy stanowi decyzję administracyjną w rozumieniu art. 104 kpa. Na powyższe wskazuje - powołanie w podstawie prawnej przepisów kodeksu postępowania administracyjnego, tj. art. 127 § 2 w związku z art. 138 § 1 kpa, a także pouczenie o przysługującym środku zaskarżenia, jakim jest odwołanie do Ministra Sprawiedliwości.
Przepis art. 174 § 1 cyt. wyżej ustawy nie ma zastosowania w stosunku do żądania, z którym wystąpili skarżący, a to oznacza, że nie ma przepisu, który by przewidywał drogę postępowania administracyjnego do rozstrzygnięcia sporu dotyczącego rekompensaty pieniężnej za sporządzenie pisemnego uzasadnienia wyroku przez ławników. Sprawa taka może być rozstrzygnięta wyłącznie na drodze postępowania przed sądami powszechnymi.
Mając powyższe na względzie należało na podstawie art. 145 § 1 pkt 2 oraz art. 135 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1271 ze zm.) stwierdzić nieważność zaskarżonej i utrzymanej nią w mocy decyzji.