Uzasadnienie
Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem z dnia 2 grudnia 2002rt. sygn. akt
IV SA 2370/00 w punkcie 1. stwierdził nieważność decyzji Ministra Finansów z dnia [...] września 2000r. w części dotyczącej utrzymania w mocy decyzji Ministra Finansów z dnia [...] lipca 2000r. w stosunku do punktów od 1-10 wymienionych w tej decyzji i w punkcie 2. uchylił decyzję Ministra Finansów z dnia [...] września 2000 r. w części dotyczącej pkt. 11-13 w zakresie utrzymania w mocy decyzji Ministra Finansów z dnia [...] lipca 2000r, stwierdzającą nieważność w całości orzeczenia Okręgowego Urzędu Likwidacyjnego w K. z dnia [...] kwietnia 1950r. o przejściu na własność Państwa z dniem 1 maja 1948r. z wszelkimi przynależnościami oraz prawami nieruchomości stanowiących własność 13 osób przesiedlonych do ZSRR, położonych w mieście K., przy ul. [...], ul. [...], ul. [...] oraz ul. [...]. W uzasadnieniu wyroku podano, iż Minister Finansów dopuścił się rażącego naruszenia prawa w rozumieniu art. 156 § 1 pkt 2 kpa, ponieważ rozpoznając ponownie sprawę zakończoną decyzją z dnia [...] lipca 2000r. na wniosek Gminy K. uprawniony był do wydania rozstrzygnięcia w granicach żądania strony dotyczącego tylko pkt. 11 -13 ww. decyzji.
Tymczasem organ rozpoznał również sprawę co do pozostałych punków 1 - 10 tej decyzji, co stanowiło rażące naruszenie przepisów art. 138 i art. 16 § 1 kpa. Wobec braku odwołania (wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy) do części pkt. 1-10, decyzja Ministra Finansów z dnia [...] lipca 2000r. stała się w tym zakresie decyzją ostateczną i jej wzruszenie możliwe jest jedynie w trybach nadzwyczajnych określonych w kpa.
Naczelny Sąd Administracyjny dokonując kontroli legalności decyzji z dnia [...] września 2000r. oraz poprzedzającej ją decyzji z dnia [...] lipca 2000r. stwierdzającej nieważność orzeczenia Okręgowego Urzędu Likwidacyjnego w pkt. 11-13 uznał, iż Minister Finansów decyzje te wydał bez prawidłowego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy, a wiec z naruszeniem art. 7; 77 i 80 kpa. Rozstrzygnięcia tego organu zostały oparte nie na oryginalnym orzeczeniu Okręgowego Urzędu Likwidacyjnego w K. z dnia [...] kwietnia 1950r., ale na dwóch kserokopiach tego orzeczenia, które, w ocenie Sądu, nie mogą stanowić dowodów w sprawie.
W toku postępowania o stwierdzenie nieważności organ powinien podjąć wszelkie działania zmierzające do wyjaśnienia sprawy, a w tym do uzyskania odpowiedniego materiału dowodowego, posługując się w razie konieczności instytucją odtworzenia akt, a następnie zbadać, czy kwestionowane orzeczenie rażąco narusza przepisy prawa w dacie jego wydania w rozumieniu art. 156 §1 pkt 2 kpa. Ponadto Sąd zobowiązał organ do ustalenia kręgu osób, mających w tym postępowaniu przymiot strony.
Minister Finansów po ponownym rozpatrzeniu sprawy zaskarżoną decyzją z dnia [...] lipca 2004 r., wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 2 kpa, uchylił własną decyzję z dnia [...] lipca 2000 r. w zakresie pkt 11-13, stwierdzającą nieważność orzeczenia Okręgowego Urzędu Likwidacyjnego w K. z dnia [...] kwietnia 1950 r. o przejęciu na własność Państwa z dniem 1 maja 1948r. mienia objętych osób przesiedlonych do ZSRR oraz umorzył postępowanie w tej sprawie. Z uzasadnienia tej decyzji wynika, iż Minister Finansów uznał się za organ niewłaściwy rzeczowo w tej sprawie z tego względu, że przedmiot rozstrzygnięcia dotyczy nieruchomości stanowiącej obecnie własność gminy i jako organ właściwy do rozpoznania przedmiotowej sprawy wskazał samorządowe kolegium odwoławcze. Organ podał, iż stanowisko to znajduje uzasadnienie w decyzji Prezesa Rady Ministrów z dnia [...] października 2000 r., w której Samorządowe Kolegium Odwoławcze w W. wskazano jako organ właściwy do stwierdzenia nieważności decyzji Ministra Finansów z dnia [...] października 1959 r. utrzymującej mocy decyzję Prezydium Rady Narodowej Miasta W. z dnia [...] kwietnia 1959 r. o odmowie zwrotu nieruchomości położonej w W., stwierdzającej, że nieruchomość ta przeszła na Skarb Państwa.
Prezes Rady Ministrów uznał, iż organem wyższego stopnia w stosunku do zadań, które po przeprowadzeniu w 1990r. reformy administracyjnej, stały się zadaniami własnymi organów samorządowych, jest samorządowe kolegium odwoławcze. Z tej też przyczyny Minister Finansów uchylił własną decyzję z dnia [...] lipca 2000 r. w części dotyczącej pkt. 11-13 i umorzył postępowanie w sprawie.
Skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na powyższą decyzję wniosła M. J. podnosząc,iż Minister Finansów będąc związany wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 2 grudnia 2002r. powinien stosownie do wskazań Sądu przeprowadzić postępowanie wyjaśniające i merytorycznie rozstrzygnąć czy orzeczenie wydane przez Okręgowy Urząd Likwidacyjny zostało wydane z rażącym naruszeniem prawa, o którym mowa w art. 156 § 1 pkt 2 kpa. Tymczasem organ ignorując całkowicie powyższy wyrok NSA uchylił własną decyzję z dnia [...] lipca 2000 r. i umorzył postępowanie w sprawie, powołując w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji zupełnie inne powody, aniżeli wskazane do rozpoznania i rozstrzygnięcia w uzasadnieniu wyroku. Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji i utrzymanie w mocy decyzji Ministra Finansów z dnia [...] lipca 2000 r.
W odpowiedzi na skargę Minister Finansów wniósł o oddalenie skargi, podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje
Skarga jest zasadna i prowadzi do uchylenia zaskarżonej decyzji.
W sprawie będącej przedmiotem kontroli Sądu toczyło się postępowanie sądowo-administracyjne zakończone wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 2 grudnia 2000 r. stwierdzającym nieważność decyzji Ministra Finansów z dnia [...] września 2000r. w części dotyczącej utrzymania w mocy decyzji z dnia [...] lipca 2000r. w stosunku do punktów od 1-10 wymienionych w tej decyzji oraz uchylającym ww. decyzję w pozostałej części. W uzasadnieniu wyroku Sąd stwierdził, iż organ naczelny rozpatrując ponownie sprawę z wniosku Gminy K. zakończoną własną decyzją z dnia [...]lipca 2000 r., mógł wydać rozstrzygnięcie tylko co do pkt.11 -13 tej decyzji. Wymieniona decyzja w części dotyczącej punktów od 1-10 stała się bowiem decyzją ostateczną. Ponieważ organ decyzją z dnia [...] września 2000r. orzekł co do treści całego rozstrzygnięcia z dnia [...] lipca 2000 r. to tym samym decyzja ta w części nie objętej wnioskiem Gminy K. dotknięta była wadą nieważności, o której mowa w art. 156 § 1 pkt 2. Nadto w wyroku tym Sąd ocenił, iż postępowanie poprzedzające wydanie decyzji [...] września 2000r. było niepełne i prowadzone z naruszeniem przepisów postępowania.
We wskazaniach co do dalszego postępowania Sąd zwrócił uwagę na konieczność uzyskania odpowiedniego materiału dowodowego niezbędnego do wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy i podjęcia właściwego rozstrzygnięcia w sprawie o stwierdzenie nieważności orzeczenia z dnia [...] kwietnia 1950r. w części dotyczącej przejęcia mienia A. P., M. P. i L. P. wymienionego w tym orzeczeniu w pkt. od 11 -13.
Zgodnie z art. 30 ustawy z dnia 11 maja 1995r. o Naczelnym Sądzie Administracyjnym (Dz. U. Nr 74, poz. 368 ze zm.), którego obecnie odpowiednikiem jest art. 144 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270), obowiązującej od dnia 1 stycznia 2004r., ocena prawna wyrażona w orzeczeniu Sądu wiąże w sprawie sąd oraz organ, którego działanie lub bezczynność była przedmiotem zaskarżenia. Ocena prawna wynika z uzasadnienia wyroku i dotyczy zarówno samej wykładni prawa materialnego i procesowego, jak i sposobu ich zastosowania w konkretnym przypadku w związku z rozpoznawaną sprawą. Naruszenie treści art. 30 cyt. ustawy o NSA musi konsekwentnie prowadzić do wyeliminowania z obrotu prawnego wadliwych z tego powodu rozstrzygnięć administracyjnych, już chociażby z uwagi na związanie wcześniej zaprezentowanej oceny prawnej także samego Sądu (por. T. Woś Postępowanie sądowo-administracyjne, Warszawa 1996, s.258).
Związanie samego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w rozumieniu przywołanego powyżej art. 144 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. oznacza, iż nie może on formułować nowych ocen prawnych, a zobowiązany jest do podporządkowania się mu w pełnym zakresie oraz konsekwentnego reagowania poprzez treść nowego wyroku w razie stwierdzenia braku zastosowania się przez organ do oceny prawnej wyroku.
W sprawie niniejszej organ naczelny zignorował wyrok Sądu i nie tylko nie zastosował się do oceny prawnej w tym wyroku, ale wyraził własny, sprzeczny z nią pogląd, iż nie jest organem właściwym do rozpatrzenia sprawy w przedmiocie stwierdzenia nieważności orzeczenia Okręgowego Urzędu Likwidacyjnego w K. z dnia [...] kwietnia 1950r. o przejściu na własność Państwa mienia należącego do osób wymiennych w pkt. od 11-13 tego orzeczenia.
Należy zwrócić uwagę,iż stosownie do przepisu art. 51 ustawy z dnia 11 maja 1995 r. o Naczelnym Sądzie Administracyjnym Sąd nie był związany granicami skargi, co oznaczało, że kontrolując legalności zaskarżonego i aktu, Sąd z urzędu zobowiązany był wziąć pod uwagę wszelkie okoliczności mające wpływ na ocenę zgodności z prawem zaskarżonego aktu. Do zakresu kontroli Sądu z urzędu należało m.in. zbadanie czy kwestionowany akt administracyjny nie jest dotknięty wadą kwalifikowaną określoną w art. 156 kpa. W razie stwierdzenia tego rodzaju wady Sąd stosownie do treści art.2 ust. 3 cyt. wyżej ustawy obowiązany był do stwierdzenia nieważności takiego aktu w całości lub w części.
Jak wynika ze wspomnianego wyżej wyroku z dnia 2 grudnia 2000r. Naczelny Sąd Administracyjny dokonał oceny legalności kwestionowanej decyzji Ministra Finansów z dnia [...] września 2000r. pod względem przesłanek nieważnościowych, czemu dał wyraz w sentencji wyroku, stwierdzając nieważność części decyzji, dotkniętej wadą z art. 156 § 1 pkt 2 kpa. Oznacza to, iż Sąd dokonał kontroli tej decyzji w aspekcie pozostałych przesłanek z art. 156 kpa, a to prowadzi wniosku, iż Sąd nie dopatrzył się naruszenia przez Ministra Finansów przepisów o właściwości.
Skoro, jak powiedziano powyżej, ocena prawna wynikająca z powyższego wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego wiąże organ, to próba uznania się przez Ministra Finansów za organ niewłaściwy i przekazania sprawy innemu organowi administracji, po rozpatrzeniu sprawy przez Sąd, jest w istocie w odniesieniu do przedmiotu rozstrzygnięcia sądowego, niedopuszczalną ingerencją w prawomocne orzeczenie Sądu.
Wojewódzki Sąd Administracyjny kierując się powyższymi ustaleniami i oceną prawną wyrażoną w wyroku z dnia 2 grudnia 2002r. Naczelnego Sądu Administracyjnego, uznał, że zaskarżona decyzja została wydana z obrazą art. 30 ustawy o Naczelnym Sądzie Administracyjnym, a obecnie art. 144 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, i dlatego na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270) należało orzec jak w sentencji.