Uzasadnienie
Zaskarżoną decyzją Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Wałbrzychu utrzymało z mocy orzeczenie Prezydenta Świdnicy z dnia 30 września 2022 r. odmawiające A. G. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną matką A. G. Jak wynikało z akt sprawy wnioskiem z dnia 8 sierpnia 2022 r. skarżący wystąpił o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną matką.
Decyzją z dnia 30 września 2022 r. organ I instancji odmówił skarżącemu przyznania wnioskowanego świadczenia, powołując się na ustalenia wywiadu środowiskowego stwierdził, że zakres opieki nie uniemożliwia stronie podjęcia i wykonywania pracy zarobkowej. Nadto organ wskazał, że niepełnosprawność matki skarżącego powstała po upływie okresów wskazanych w art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2008 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2022 r., poz. 615 ze zm., dalej u.ś.r.), co wyklucza możliwość ustalenia prawa do świadczenia.
Rozpoznając sprawę w trybie odwoławczym Samorządowe Kolegium Odwoławcze przywołało art. 17 ust. 1 u.ś.r. wywodząc, że świadczenie nie jest przyznawane za samą opiekę ale za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia lub rezygnację z zatrudnienia w związku z koniecznością sprawowania opieki, która musi mieć charakter stały. W rozpoznawanej sprawie za niesporne organ uznał, że matka skarżącego jest osobą niepełnosprawną wymagająca opieki ze wskazaniami konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczona możliwością samodzielnej egzystencji oraz koniecznością współudziału opiekuna w procesie leczenia, rehabilitacji i edukacji. Nadto nie jest także sporne, że skarżący mieści się w gronie podmiotów uprawnionych do ubiegania się o świadczenie, jako powiązany z matką obowiązkiem alimentacyjnym.
Jednakże nie została spełniona kolejna przesłanka uzasadniająca przyznanie wnioskowanego świadczenia, gdyż zakres sprawowanej opieki nie uniemożliwia skarżącemu podjęcie zatrudnienia. W tym zakresie organ powołał się na ustalenia wywiadu środowiskowego przeprowadzonego w dniu 30 sierpnia 2022 r. oraz oświadczenia strony z tego samego dnia. Wynika z nich, że matka strony (lat 76) sama porusza się po mieszkaniu przy pomocy jednej kuli, poza domem porusza się samodzielnie przy pomocy kuli lub balkonika. Samodzielnie się myje, korzysta z toalety, przygotowuje posiłki: śniadania, kolacje, "proste" obiady, samodzielnie je spożywa, samodzielnie zażywa lekarstwa. Z oświadczenia skarżącego wynika, że w ramach sprawowanej nad matką opieki sprząta, robi zakupy, wozi mamę do lekarza, wykupuje leki, dokonuje opłat rachunków, nastawia pralkę, wiesza pranie, myje naczynia, zapewnia mamie transport wszędzie: na cmentarz, do fryzjera.
Odnosząc się do tych ustaleń organ wskazał, że podstawowe czynności domowe: sprzątanie, pranie, robienie zakupów, opłacanie rachunków są wykonywane w każdym gospodarstwie domowym i to z reguły przez osoby pracujące w pełnym wymiarze czasu pracy. Nie wykluczają zatrudnienia, podobnie jak wykup leków, w sytuacji gdy matka strony jest osobą samodzielną (w zakresie poruszania się po mieszkaniu, przygotowania posiłków, dbania o higienę).
W dalszych wywodach organ wskazał, że opieka sprawowana nad osobą niepełnosprawną musi być stała lub długoterminowa i musi wykluczać możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej, podkreślał cel świadczenia, które nie może być traktowane jako zastępcze źródło dochodu. Organ wskazał, że nie neguje konieczności świadczenia pomocy przez syna na rzecz matki, do czego jest on ustawowo zobowiązany, jednakże sama konieczność sprawowania opieki nie stanowi wystarczającej podstawy do przyznania wnioskowanego świadczenia, skoro jej zakres tego nie uzasadnia. Sprawowana przez skarżącego opieka nie jest stała ani długotrwała.
Jednocześnie organ odwoławczy nie podzielił poglądu wyrażonego w orzeczeniu organu I instancji w zakresie wyłączenia prawa do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie art. 17 ust. 1b u.ś.r. wskazując na orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 stwierdzające niezgodność ww. zapisu z konstytucyjną zasadą równości. Tezę tą jednogłośnie potwierdza orzecznictwo sądów administracyjnych.
W skardze strona zarzucała naruszenie art. 7, art. 77 i art. 80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (k.p.a.), poprzez niepodjęcie czynności niezbędnych do ustalenia okoliczności faktycznych mających znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy, w tym zaniechanie przeprowadzenia jakiegokolwiek postępowania dowodowego niezbędnego do dokładnego wyjaśnienia sprawy i w konsekwencji wydania decyzji wyłącznie w oparciu o znajdujący się w aktach wywiad środowiskowy; bez uwzględnienia słusznego interesu obywatela, naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 8 § 1 k.p.a., poprzez przeprowadzenie postępowania w sposób niebudzący zaufania do władzy publicznej, gdyż rozstrzygnięcie zostało wydane bez przesłuchania skarżącego, przez co uniemożliwiono mu przedstawienie stanowiska w sprawie; naruszenie art. 9, art. 79a § 1 k.p.a., poprzez niepoinformowanie strony o okolicznościach, które mają wpływ na przyznanie świadczenia, w nie zostały zdaniem organów wykazane; naruszenie prawa materialnego, tj. art. 17 ust. 1 u.ś.r. poprzez uznanie, że strona nie spełnia przesłanek niezbędnych do uzyskania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną matką, podczas gdy z okoliczności faktycznych wynika, że skarżący sprawuje stałą opiekę w sposób uniemożliwiający podjęcie zatrudnienia.
Skarżący wnioskował o uchylenie decyzji organów obu instancji oraz dopuszczenie dowodów z dokumentów załączonych do skargi na okoliczność zdrowia matki skarżącego, w szczególności stałej opieki jakiej wymaga i pomocy w wykonywaniu podstawowych życiowych potrzeb, co wyklucza możliwość podjęcia przez stronę zatrudnienia; zobowiązanie organów do przeprowadzenia dowodu z opinii biegłego specjalisty z zakresu kardiologii, endokrynologii, chirurgii i ortopedii na okoliczność ustalenia, czy matka skarżącego wymaga stałej opieki i pomocy w wykonywaniu podstawowych potrzeb życiowych, a jeśli tak to jaki jest rodzaj i zakres tej opieki i pomocy, przez ile godzin powinna być świadczona i czy sprowadza się do czynności faktycznych, czy polega również na pozostawaniu w dyspozycji osoby niepełnosprawnej przez całą dobę; zeznań świadka R. K. na okoliczność sposobu sprawowania opieki przez stronę nad matką oraz braku możliwości podjęcia jakiegokolwiek zatrudnienia; przesłuchania skarżącego na okoliczność sposobu sprawowania opieki nad matką oraz braku możliwości podjęcia jakiegokolwiek zatrudnienia. Strona domagała się także zasądzenia zwrotu kosztów postępowania.
W uzasadnieniu przywołując obszernie orzecznictwo sądów administracyjnych skarżący wskazał, że zakres wymaganej opieki musi być odnoszonych do wskazań wynikających z orzeczenia o niepełnosprawności. Nadto sama opieka winna być rozumiana jako pozostawanie przez opiekuna w dyspozycji podopiecznego, co oznacza realną gotowość do niesienia pomocy, opieka nie musi być całodobowa ale codzienne wielogodzinne świadczenie pomocy w prowadzeniu gospodarstwa domowego i sprawowanie opieki może stanowić przesłankę do przyznania świadczenia o ile nie pozwala na podejmowanie pracy zarobkowej. Przy czym pojęcie opieki nie odnosi się wyłącznie do osób niepełnosprawnych leżących ale winna być oceniania w świetle rodzaju schorzeń oraz sprawności psychofizycznych danej osoby. Konieczna jest ocena okoliczności faktycznych konkretnej sprawy, także w aspekcie pogorszenia stanu zdrowia osoby niepełnosprawnej. Odnosząc te uwagi do okoliczności własnej sprawy skarżący wskazał na zapisy orzeczenia o stopniu niepełnosprawności matki, wskazując, że wymaga ona stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji.
Dalej strona wskazała, że matka wymaga pomocy przy wykonywaniu podstawowych czynności dnia codziennego, cierpi na zawroty głowy powodujące, że nie może zostać sama w domu dłużej niż godzinę. Zdarzały się upadki z tego powodu skutkujące złamaniem ręki, stłuczeniem biodra, ramienia, barku, urazu głowy. Matka jest pod stałą opieką kardiologa, endokrynologa, przyjmuje leki, ostatnio mocniejsze, nie jest w stanie sama przygotować posiłków, dojść do toalety, wykąpać się. Na skutek zawrotów głowy wymaga asysty przy czynnościach higienicznych, zdarzyło się, że upadła i złamała rękę. Matka ma problemy z pamięcią i wymaga kontroli podczas przyjmowania leków. Nie wychodzi sama z domu, zawsze z asystą skarżącego, który zawozi ją do lekarza, nie zezwalając na podróż środkami komunikacji miejskiej. Przy wsiadaniu i wysiadaniu z auta wymaga pomocy, także przy załatwianiu spraw urzędowych, obecność strony uzasadnia stan zdrowia matki i obawa o utratę równowagi.
Matka jest pod opieką lekarzy specjalistów, wymaga częstych wizyt i badań, wyjazd na wizytę do specjalisty do Wrocławia zajmuje ok 7-8 godzin, zaś w miejscowości zamieszkania 3-4 godzin. Skarżący nie jest w stanie podjąć zatrudnienia, z uwagi na opisany zakres opieki. Strona podkreślała, że do lipca 2022 r. był zatrudniony w wymiarze ¼ etatu ale z uwagi na pogorszenie się stanu zdrowia matki był zmuszony zrezygnować z pracy. Gdy jeszcze pracował matka często dzwoniła do niego do pracy i prosiła aby wrócił do domu, gdyż ona ma zawroty głowy i boi się o swoje bezpieczeństwo. Do skargi strona załączyła dokumentację lekarską potwierdzająca, że matka strony wymaga stałej opieki i pomocy w wykonywaniu podstawowych potrzeb życiowych.
Przedstawione dowody potwierdzają wyjaśnienia skarżącego, co dowodzi nieprawidłowości ustaleń organu, który wsparł się wyłącznie na treści wywiadu środowiskowego, zaniechał przeprowadzania czynności dowodowych, w tym przesłuchania strony, świadka, czy przeprowadzenia dowodu z opinii biegłego.
Skarżący podkreślał, że pracownik socjalny przeprowadzając wywiad środowiskowy rozmawiał wyłącznie z matką, która zbyt korzystnie przedstawiła swoją sytuację życiową i zdrowotną, nie chcąc się przyznawać do swoich ułomności i słabości. Skarżący zanegował także fakt jakoby miał oświadczyć, że mama porusza się samodzielnie poza domem, zaś w domu potrafi wykonać wszystkie podstawowe czynności związane z jedzeniem, czy higieną. Nie wskazał, że jego opieka ogranicza się do czynności związanych z prowadzeniem domu. Gdyby organ przeprowadził dowód z przesłuchania strony uzyskałby pełne wyjaśnienia. Takie postępowanie narusza wskazane na wstępie przepisy prawa procesowego.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje
Zakres kontroli sprawowanej przez wojewódzkie sądy administracyjne określa ustawa z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. 2022 r. poz. 2492 ze zm.), stanowiąc w art. 1 § 1 i § 2, że sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem jej zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W ramach tej kontroli sąd stosuje środki przewidziane w art. 145 -150 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2023 poz. 259 ze zm. dalej: p.p.s.a.). Sąd uchyla zaskarżoną decyzję, jeśli stwierdzi, że wydano ją z naruszeniem prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy lub z naruszeniem prawa procesowego, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy - art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i lit. c p.p.s.a.
Z przywołanych przepisów wynika że sądy administracyjne nie orzekają merytorycznie, tj. nie wydają orzeczeń, co do istoty sprawy lecz badają zgodność zaskarżonego aktu administracyjnego z obowiązującymi w dacie jego podjęcia przepisami prawa materialnego określającymi prawa i obowiązki stron oraz przepisami procedury administracyjnej normującymi zasady postępowania przed organami administracji publicznej.
Skarga nie ma usprawiedliwionych podstaw, co nakazywało jej oddalenie. Istota sporu w tej sprawie sprowadza się do oceny prawidłowości stanowiska przyjętego przez organ administracji, a odmawiającego stronie przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką.
Poza zakresem rozważań należy pozostawić spór dotyczący wykładni i stosowania art. 17 ust. 1b u.ś.r.. Sąd podziela korzystne dla skarżącego stanowisko organu odwoławczego wywodzone z orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt I K 38/13 OTK-A 2014/9/104) oraz orzecznictwa sądów administracyjnych, że moment powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki nie ma znaczenia z punktu widzenia przesłanek uprawniających do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Ta zatem okoliczność, wbrew poglądom wyrażanym w decyzji przez organ I instancji, nie ma istotnego znaczenia w rozpoznawanej sprawie.
W zakresie pozostałych uwarunkowań przyznania wnioskowanego świadczenia Sąd podziela pogląd przedstawiony w zaskarżonej decyzji, stwierdzający, że strona nie spełnia przesłanek do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego. Zebrany w sprawie materiał dowodowy przekonuje, że pomiędzy rezygnacją z pracy przez stronę (niepodejmowaniem zatrudnienia) nie wystąpił wymagany związek przyczynowy, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r.
Dla przejrzystości wywodu niezbędne jest przywołanie istotnych w sprawie przepisów, tu art. 17 ust. 1 u.ś.r., zgodnie z jego brzmieniem świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Celem tego przepisu było częściowe wynagrodzenie – poprzez ww. świadczenie – osobom zdolnym do pracy faktu rezygnacji z tego zatrudnienia (lub niepodejmowania zatrudnienia), z uwagi na konieczność sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną w stopniu wskazanym w ustawie. Nie jest to świadczenie adresowane do osoby niepełnosprawnej ale do podmiotu sprawującego opiekę. Nie chodzi tu także o jakąkolwiek opiekę ale taką, której zakres, natężenie wykluczy możliwość podjęcia jakiegokolwiek zatrudnienia.
Z powyższego wynika, że jedną z podstawowych przesłanek uprawniających do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego jest stała i osobista opieka ubiegającego się o przyznanie świadczenia nad osobą niepełnosprawną. Opieka taka musi w sposób oczywisty stanowić przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej. Zatem związek między rezygnacją z zatrudnienia (albo jego niepodejmowaniem), a sprawowaną opieką musi być bezpośredni i ścisły.
Analiza istnienia owego związku przyczynowego - pomiędzy sprawowaniem opieki a rezygnacją (niepodejmowaniem zatrudnienia) - wymaga oceny i zbadania kilku obszarów. Po pierwsze istotny jest stan zdrowia osoby wymagającej opieki, w tym szczególności ocena zakresu czynności, które faktycznie jest w stanie wykonać samodzielnie, a w jakim wymaga stałej i długotrwałej opieki oraz pomocy innych osób. Przy czym nie oznacza to w żadnej mierze kwestionowania stanu jej zdrowia. Legitymowanie się przez osobę wymagającą opieki określonym w stosownych przepisach orzeczeniem o niepełnosprawności nie może jednak wykluczać możliwości wywodzenia braku związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia lub niepodejmowaniem zatrudnienia a stopniem faktycznie sprawowanej opieki nad taką osobą (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 kwietnia 2021 r., sygn. akt I OSK 2859/20 i z dnia 18 maja 2021 r., sygn. akt I OSK 275/21, orzeczenia dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, dalej: CBOSA).
Kolejnym elementem podlegającym ocenie na gruncie ww. przepisu jest zakres czynności faktycznie realizowanych przez opiekuna w relacji do możliwości wykonywania pracy zarobkowej w rozumieniu art. 3 pkt 22 u.ś.r. Dla ustalenia przesłanki związku przyczynowo-skutkowego w każdym przypadku konieczne jest bowiem wyjaśnienie, czy rodzaj bądź ilość czynności z zakresu faktycznie sprawowanej opieki nad osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym, wykonywanych przez osobę ubiegającą się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego uniemożliwia tej osobie podjęcie i wykonywanie pracy zarobkowej.
W ustawie o świadczeniach rodzinnych brak definicji zwrotu "sprawowanie opieki". Zgodnie z wykładnią językową tego zwrotu "sprawowanie" to "sposób zachowania się", zaś "opieka" to "troszczenie się, dbanie o kogoś, doglądanie, pilnowanie kogoś, czegoś." (E. Sobol, Popularny słownik języka polskiego PWN, Warszawa 2003). Zatem chodzi tu o działania, czynności podejmowane względem kogoś, dbałość o kogoś (coś). Przy czym ustawodawca czynnościom tym nadaje dodatkowe cechy odwołując się w przepisie bądź do stopnia niepełnosprawności lub poprzez bezpośrednie wskazanie, że chodzi tu o opiekę stałą lub długotrwałą. Musi być ona zatem systematyczna, świadczona w długim przedziale czasowym, a wskazany w dalszej części zapisu związek przyczynowy dowodzi, że jej zakres winien na tyle absorbujący aby angażował czas opiekuna w stopniu wyłączającym całkowicie możliwość podjęcia pracy zarobkowej lub rezygnacji z niej.
Chodzi tu zatem o sprawowanie opieki wykluczającej podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Świadczenie to bowiem ma być rekompensatą za rezygnację z pracy z uwagi na konieczność opieki nad osobą bliską, która jej wymaga (zob. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 2 lutego 2017 r., sygn. akt I OSK 2729/16, dostępny w CBOSA). Świadczenie jest powiązane z tą właśnie okolicznością, rezygnacją z pracy (niepodejmowaniem pracy), nie zaś z samą opieką nad osobą niepełnosprawną. Nie budzi zatem wątpliwości, że przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jest formą wynagrodzenia przez Państwo dla osoby, na której ciąży obowiązek alimentacyjny względem osoby niepełnosprawnej, w zamian za rezygnację albo niepodejmowanie zatrudnienia w związku z koniecznością opieki nad tą osobą niepełnosprawną.
Istotne w sprawie jest także stwierdzenie, że na gruncie przepisów prawa pojęcie niepełnosprawności oraz jej stopnie nie przystają do odrębnego ryzyka socjalnego jakim jest niesamodzielność. W praktyce obecnie istnieje jeden stopień niesamodzielności, tj. znaczny jej stopień, co wyklucza możliwość prawnego różnicowania osób niesamodzielnych z punktu widzenia stopnia naruszenia sprawności organizmu i ich samodzielności oraz potrzeb w zakresie pielęgnacji, opieki lub wsparcia. Samo orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności nie wystarcza zatem do określenia zakresu potrzeb osób niepełnosprawnych (opieki, pielęgnacji, wsparcia). Z uwagi na te okoliczności - na użytek ustalania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego - ustawodawca przewidział szczególne środki umożliwiające badanie, czy zakres potrzeb osoby o znacznym stopniu niepełnosprawności uniemożliwia zarazem aktywność zawodową jej opiekuna.
Takim środkiem jest instytucja przewidziana w art. 23 ust. 4aa ust. 4b u.ś.r. uprawniająca do wnioskowanie o przeprowadzenie wywiadu środowiskowego. Ujawnione w jego toku okoliczności faktyczne winny wykazać na ile osoba niepełnosprawna jest samodzielna, a na ile wymaga wsparcia, co umożliwi ocenę zakresu wymaganej opieki i zestawienia jej z czynnościami faktycznie realizowanymi przez osobę wymagającą opieki, a w konsekwencji ustalenia, czy wystąpił związek przyczynowy, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r. W konsekwencji organy są nie tylko uprawnione, ale i zobowiązane do przeprowadzania takich analiz, a umocowanie to wynika z art. 17 ust. 1 w zw. z art. 23 ust. 4aa u.ś.r.
W realiach rozpoznawanej sprawy zasadnie wywodzą organy administracji, że w sprawie nie wystąpiły przesłanki uzasadniające przyznanie stronie świadczenia pielęgnacyjnego. W opinii Sądu prawidłowy jest wniosek wyprowadzony z materiału aktowego, że zakres opieki nad osobą niepełnosprawną nie uzasadnia rezygnacji z zatrudnienia (lub jego niepodejmowania).
Jak wskazano zasadniczym i podstawowym dowodem w postępowaniu w sprawie ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jest wywiad środowiskowy. Taki dowód w sprawie przeprowadzono w dniu 30 sierpnia 2022 r., po nieudanej próbie przeprowadzenia ww. wywiadu w dniu 22 sierpnia 2022 r. Wówczas to nie zastano domowników w miejscu zamieszkania. Właściwy dowód udało się przeprowadzić w dniu 30 sierpnia 2022 r. Jak wynika z tych czynności skarżący zamieszkuje wraz z matką i niepełnosprawnym w stopniu umiarkowanym synem. Syn podjął studia na kierunku informatyk grafik, zajęcia w formule zdanej, jednakże nie zaliczył I roku studiów i obecnie jest zarejestrowany jako bezrobotny.
Skarżący (lat 55) nie pracuje obecnie zawodowo, zarejestrowany w Urzędzie Pracy w Świdnicy jako bezrobotny bez prawa do zasiłku. Matka strony (lat 76) legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności wydanym w dniu 22 lipca 2022r. na czas określony, tj. do dnia 31 lipca 2024 r. Rodzina utrzymuje się z renty rodzinnej po zmarłym mężu osoby niepełnosprawnej, alimentów wypłacanych na rzecz syna skarżącego oraz pomocy finansowej od przyjaciółki skarżącego udzielanej comiesięcznie. W toku przeprowadzonego wywiadu matka skarżącego oświadczyła, że choruje na serce, ma problemy z kręgosłupem, prawym biodrem (kwalifikuje się do zabiegu operacyjnego) i prawym kolanem. Co jest spójne z treścią zaświadczenia o niepełnosprawności.
Nadto choruje ona na cukrzycę, tarczycę i nadciśnienie tętnicze. Matka strony wskazała, że porusza się samodzielnie – po domu przy pomocy kuli, poza domem także przy pomocy balkonika. Samodzielnie się myje, korzysta z toalety, przygotowuje sobie posiłki: śniadania, kolacje i proste obiady, sama je spożywa, samodzielnie zażywa lekarstwa. Natomiast syn przygotowuje obiady. Skarżący w trakcie wywiadu wskazał, że ostatnio stwierdzono u niego jaskrę, ma problemy z kręgosłupem, nadciśnienie tętnicze, leczy się u kardiologa. Wskazał, że ma jeszcze jednego syna, który mieszka w tym samym mieście i pomaga, gdy jest taka potrzeba.
W oświadczeniu z dnia 30 sierpnia 2022 r. skarżący wskazał, że w ramach sprawowanej opieki sprząta, robi zakupy, wozi mamę do lekarza, wykupuje leki, opłaca rachunki, nastawia pralkę i rozwiesza pranie, myje naczynia i zapewnia mamie transport wszędzie gdzie potrzebuje.
W opinii pracownika socjalnego sporządzającego wywiad środowiskowy skarżący opiekuje się mamą ale zakres tej opieki nie wymaga rezygnacji lub niepodejmowania zatrudnienia. Obowiązki związane z opieką nad mamą, w związku ze wspólnym zamieszkiwaniem, zaspokajają także potrzeby strony i syna, który może go wspomóc w niektórych czynnościach. Te okoliczności dowodzą, że skarżący może podjąć pracę zawodową, gdyż zakres sprawowanej opieki nie wyklucza zatrudnienia.
Zebrane i opisane dowody wskazują na dużą samodzielność matki skarżącego, a opisane w wywiadzie schorzenia znajdują potwierdzenie w treści orzeczenia stwierdzającego znaczny stopień niepełnosprawności. Matka strony może chodzić (przy wspomaganiu się kulą i chodzikiem), jak wskazuje sam skarżący przemieszcza się na cmentarz i do fryzjera. Jest samodzielna w zakresie przygotowania, podania i spożywania posiłków, jedynie obiady przygotowuje skarżący. Co istotne w zakresie czynności higienicznych także nie wymaga większego wsparcia, jest w tym zakresie samodzielna. Zasadnie wskazuje organ w zaskarżonej decyzji, że czynności deklarowane przez stronę w oświadczeniu z dnia 30 sierpnia 2022 r. stanowią w istocie działania związane z prowadzeniem wspólnego gospodarstwa domowego, korzysta z nich nie tylko osoba niepełnosprawna ale i skarżący. Co jednak istotne, to wskazane przez skarżącego działania wykonywane są prawie we wszystkich gospodarstwach domowych i to przez osoby pracujące w pełnym wymiarze czasu pracy.
W skardze strona zarzuca wsparcie się na oświadczeniach mamy składnych w toku wywiadu środowiskowego, w których zbyt optymistycznie podeszła ona do swoich możliwości i samodzielności. W rzeczywistości cierpi ona na zawroty głowy, co powoduje ryzyko upadków, do których już doszło i uniemożliwia pozostawienie mamy samej.
Odnosząc się do tych zarzutów i przedłożonych na etapie skargi dowodów trzeba stwierdzić, że nie mogły być one objęte oceną przez organy administracji, gdyż zostały zgłoszone już po wydaniu decyzji, co więcej część z nich powstała po tej dacie, a to uchyla możliwość ich oceny, gdyż ta dokonywana jest przez Sąd na moment wydania zaskarżonego aktu.
Dostrzec trzeba, że w toku postępowania, prowadzonego przecież na wniosek skarżącego nie wskazywał on na podnoszone w skardze okoliczności i dowody. Mając zaś na uwadze zarzut nieprzeprowadzenia dowodu z przesłuchania strony i świadka oraz dowodu z opinii biegłego trzeba wskazać, że w toku postępowania o takie dowody strona nie wnioskowała, zaś jak Sąd podkreślał na wcześniejszym etapie rozważań zasadniczym dowodem w postępowaniach w sprawie ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jest wywiad środowiskowy. Co więcej w dniu 30 sierpnia 2022 r. skarżący złożył oświadczenie, w którym nie podnosił wskazanych okoliczności zatem obecnie powoływanie się na zaniechania organu administracji nie może znaleźć uzasadnienia. Jeśli strona uznawała, że zebrany materiał jest niewystarczający służyło jej prawo do zgłaszania wniosków dowodowych, po uprzednim zapoznaniu się aktami sprawy, o czym została poinformowana w piśmie z dnia 7 września 2022 r. Niezależnie od tego brała udział w czynności wywiadu środowiskowego, w trakcie którego składała opisane oświadczenia. Lektura skargi dowodzi, że strona jest świadoma znaczenia przepisów tak ustawy o świadczeniach rodzinnych w zakresie świadczenia pielęgnacyjnego, jak i postępowania administracyjnego.
Na marginesie już tylko dostrzec trzeba, że przedstawione przez skarżącego przy skardze dowody (te sprzed daty wydania zaskarżonej decyzji), wbrew podnoszonym zarzutom, nie potwierdzają, że mama skarżącego ma problemy neurologiczne w stopniu przez niego opisywanym w skardze. Z karty informacyjnej leczenia szpitalnego z dnia 5 października 2019 r. wynika, że matka strony doznała urazu lewego ramienia na skutek upadku, dokument ten nie wskazuje jednak na problemy neurologiczne. Wynika z niego, że pacjentka poruszała się sama, a w zaleceniach wskazano na konieczność oszczędzania kończyny górnej lewej. Kolejne zaświadczenia dotyczyły chorób dermatologicznych, kardiologicznych (porada udzielona za pośrednictwem systemów teleinformatycznych) oraz endokrynologicznych (także teleporada). Z ostatniego ze wspomnianych zaświadczeń wynika, że pacjentka leczyła się z powodów niedoczynności tarczycy, lecz od pięciu lat nie przyjmuje leków.
Nadto wskazano na zmniejszenie uczucia kołatania serca po zmianie leków kardiologicznych, wcześniej częste hospitalizacje z powodu migotania przedsionków. Co istotne z punktu widzenia zgłaszanych zarzutów w dokumencie tym wskazano, że pacjenta bez omdleń i utraty przytomności. Kolejny dokument wskazuje na hospitalizację matki skarżącego w związku z bólem brzucha, jak wynika z epikryzy leczenia szpitalnego, pacjenta skierowana do zabiegi chirurgicznego, który wykonano. Po zabiegu pacjentkę wypisano zalecając oszczędny tryb życia i przestrzeganie zaleconej diety.
Dalsze dokumenty datowane są na grudzień 2022 r. i nie mogą mieć znaczenia dla oceny legalności zaskarżonej decyzji, zaistniały bowiem już po jej wydaniu. Analiza wskazanej dokumentacji nie potwierdza zatem, że w dacie orzekania przez organy istniały wskazywane przez stronę okoliczności dotyczące stanu zdrowia matki, w szczególności podważające ustalenia wywiadu środowiskowego.
W rezultacie za poprawne trzeba uznać ustalenia i wnioski poczynione w toku postępowania, w wyrażone w zaskarżonej decyzji, że zakres czynności samodzielnie wykonywanych przez osobę niepełnosprawną jest znaczny i jakkolwiek nie można negować konieczności wsparcia jej w pewnych zakresach życia codziennego, to nie opieka nie jest na tyle absorbująca aby wykluczała możliwość podjęcia zatrudnienia. Tym bardziej, że ustawodawca nie wymaga aby możliwość zatrudnienia odnosiła się do pracy w pełnym jej wymiarze. W tym zakresie istnieje możliwość dostosowania warunków i czasu pracy do potrzeb własnych i rodziny. Definicja zawarta w art. 3 pkt 22 u.ś.r. (obejmująca zatrudnienie i inną pracę zarobkową) jest szeroka - oznacza to wykonywanie pracy na podstawie stosunku pracy, stosunku służbowego, umowy o pracę nakładczą oraz wykonywanie pracy lub świadczenie usług na podstawie umowy agencyjnej, umowy zlecenia, umowy o dzieło albo w okresie członkostwa w rolniczej spółdzielni produkcyjnej, spółdzielni kółek rolniczych lub spółdzielni usług rolniczych, a także prowadzenie pozarolniczej działalności gospodarczej.
Teza ta jest tym bardziej uzasadniona, że znacząca część opisywanych przez skarżącego czynności jakie wykonuje on w ramach sprawowania opieki na mamą sprowadza się do prowadzenia gospodarstwa domowego, zatem spraw, które dotyczą każdego gospodarstwa domowego, także tych osób, które pracują zawodowo. Zgodnie z podanymi w toku wywiadu informacjami oświadczeniami pozostałe czynności wykonywane w ramach opieki nad mamą, to pomoc w wizytach lekarskich, transport na cmentarz i do fryzjera, a zatem nie są to czynności wykonywane codziennie.
Te okoliczności potwierdzają wniosek zawarty w treści zaskarżonej decyzji, a wywodzący, że zakres pomocy udzielanej przez skarżącą mamie nie ma charakteru stałego, a zatem nie wyklucza zatrudnienia.
Wbrew zarzutom skargi właściwie zebrano i oceniono przedstawione fakty, strona zaś w toku postępowania nie dostarczyła innych dowodów, czy dokumentacji mogącej podważyć przyjęte ustalenia. Co istotne, wywiad środowiskowy sporządzono w miejscu zamieszkania strony, z jej udziałem i udziałem osoby niepełnosprawnej, przyjmując ich wyjaśnienia. Przywołane w skardze okoliczności nie zostały wykazane w toku postępowania, nie potwierdził ich przeprowadzający wywiad pracownik, nie dowodzą ich także przedłożone przy skardze dowody, a to uchyla zarzuty błędnej oceny okoliczności faktycznych. Ta może wystąpić wyłącznie wówczas, gdy w aktach znajdują się dowody dające podstawę do podważania stanowiska organów, w tej sprawie takie nie wystąpiły.
Zebrany materiał aktowy nie daje zatem podstaw do wywodzenia, że zakres czynności podejmowanych przez stronę względem matki wpisuje się w ustawowy zapis stałej lub długotrwałej opieki, która spowodowała, że skarżący zrezygnował z zatrudnienia (nie podejmuje pracy). Należy zatem zaaprobować wyrażany w zaskarżonej decyzji pogląd, że skarżącemu nie przysługiwało prawo do świadczenia pielęgnacyjnego określonego w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., bowiem sprawowana opieka, jej zakres i natężenie nie wykluczały rezygnacji, czy niepodejmowania zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, która jak już wskazano nie musi być realizowana w pełnym wymiarze czasu pracy.
Uznając zatem, że zaskarżona decyzja nie narusza przepisów prawa materialnego jak i prawa procesowego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy Sąd działając na podstawie art. 151 p.p.s.a. skargę oddalił w całości