Uzasadnienie
Wnioskiem z dnia 15 maja 2019 r. (z odnotwanym wpływem w dniu 20 maja 2019 r.) P.K. zwrócił się do Szefa Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych o potwierdzenie statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych, na podstawie ustawy z dnia 20 marca 2015 r. o działaczach opozycji antykomunistycznej lub osobach represjonowanych z powodów politycznych (Dz. U. z 2018 r., poz. 690).
Do wspomnianego wniosku wnioskodawca dołączył: 1) życiorys z opisem działalności opozycyjnej, 2) decyzję Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu z dnia [...] kwietnia 2019 r., wydaną na podstawie art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2017 r., poz. 1257, dalej: k.p.a.) w zw. z art. 5 ust. 1 i art. 4 ustawy o działaczach opozycji antykomunistycznej lub osobach represjonowanych z powodów politycznych, 3) druk statutu Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego "Solidarność", 4) druk zawiadomienia Komitetu Założycielskiego Niezależnych Samorządnych Związków Zawodowych przy A wraz z zaproszeniem członków Związku na zebranie ogólne w dniu 7 października 1980 r.
W piśmie zatytułowanym "Życiorys z opisem działalności opozycyjnej" wnioskodawca wskazał m.in., że gdy tworzyła się Solidarność pracował w A, gdzie brał udział w organizowaniu związków zawodowych (był w Komitecie Założycielskim) i uczestniczył w strajkach. Zwrócił uwagę, że po ogłoszeniu stanu wojennego działalność związkowa nie została przerwana, co najwyżej ograniczona. Podniósł, że już w pierwszych dniach stanu wojennego przydzielono go do pracy w wydawaniu zezwoleń na poruszanie się po kraju. Mimo nadzoru, wydawał on po dwa zezwolenia, tj. jedno wypełnione, drugie podstemplowane (czyste). Ilu osobom wnioskodawca w ten sposób pomógł, nie wie. Występujący z wnioskiem dodał, że prowadził również działalność polegającą na kolportowaniu gazetek i wydawnictw II obiegu. Materiały otrzymywał od różnych znajomych, ale konkretów już nie pamięta. Wskazał również, że kolportował gazetki Solidarności Walczącej, a pieniądze ze sprzedaży oddawał starszej kobiecie, która przychodziła do zakładu jego ojca.
Podkreślił, że konsekwencją jego działalności opozycyjnej była konieczność zwolnienia się z pracy, co nastąpiło zaraz po ogłoszeniu stanu wojennego. W ramach dalszej argumentacji wnioskodawca podniósł, że gdy przestał być urzędnikiem musiał "wszystko rozpocząć od nowa". Rozpoczął prowadzenie działalności gospodarczej. Obecnie jest już na emeryturze, zaś konsekwencją działalności opozycyjnej wnioskodawcy jest wysokość otrzymywanej emerytury, która jest bardzo niska.
Końcowo wnioskodawca podniósł, że jedynym żyjącym świadkiem jego działalności opozycyjnej jest C. H., z którą skarżący nie ma kontaktu (wie jedynie, że pracuje w N.). Wskazał również, że szukał dokumentów w siedzibie NSZZ Solidarność, ale niestety te dokumenty zostały zniszczone jeszcze w stanie wojennym.
W toku postępowania administracyjnego, pismem z dnia 22 maja 2019 r. organ zwrócił się, na podstawie art. 5 ust. 5 ustawy o działaczach opozycji antykomunistycznej lub osobach represjonowanych z powodów politycznych, do Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej z prośbą o przekazanie informacji o treści zgromadzonych dokumentów odnośnie do osoby wnioskodawcy oraz o przekazanie uwierzytelnionych kopii tych dokumentów.
Także pismem z dnia 22 maja 2019 r. poinformowano wnioskodawcę, że na podstawie przesłanych przez niego dokumentów, organ prowadzący postępowanie nie jest w stanie zweryfikować okresu i zakresu nielegalnej działalności wnioskodawcy. Wskazując na powyższe, wezwano wnioskodawcę do nadesłania "dalszych dowodów (dokumentów prywatnych lub urzędowych, publikacji naukowych, oświadczeń świadków), które umożliwią potwierdzenie konkretnych ram czasowych i zakresu działalności opozycyjnej."
Pismem z dnia 1 lipca 2019 r., Instytut Pamięci Narodowej Oddziałowe Archiwum we W. poinformował organ prowadzący postępowanie, że w wyniku przeprowadzonych w Instytucie Pamięci Narodowej kwerend (archiwalnej i naukowej) nie odnaleziono dokumentów potwierdzających działalność opozycyjną wnioskodawcy.
Pismem z dnia 12 lipca 2019 r. poinformowano wnioskodawcę, że w wyniku przeprowadzonej kwerendy w zasobie archiwalnym Instytutu Pamięci Narodowej (dalej: IPN) nie odnaleziono dokumentów bezpośrednio potwierdzających jego działalność opozycyjną. Jednocześnie, ponowiono wezwanie o nadesłanie dalszych dowodów (dokumentów prywatnych lub urzędowych, publikacji naukowych, oświadczeń świadków), które umożliwią potwierdzenie konkretnych ram czasowych i zakresu działalności opozycyjnej.
W odpowiedzi na wezwanie z dnia 12 lipca 2019 r., w piśmie z dnia 21 lipca 2019 r. wnioskodawca oświadczył, że spełnia warunki z art. 3 pkt 3 lit. d) ustawy. Podniósł, że konsekwencją jego działalności opozycyjnej była konieczność zwolnienia się z pracy. Wskazał, że jedyną osobą, która mogłaby potwierdzić niepodległościową działalność wnioskodawcy jest C. H., z którą wnioskodawca nie ma jednak kontaktu. Wie jedynie, że pracuje ona w N. Pozostali świadkowie nie żyją. Wnioskodawca wyjaśnił także, że jedynym dokumentem, który pozostał z tamtego okresu, jest autentyczny statut, który przesłał wraz z pismem przewodnim. Dodał, że określone dokumenty mogły być we w. Oddziale NZSS Solidarność, ale na początku stanu wojennego zostały doszczętnie zniszczone. Nadmienił również, że w swojej działalności opozycyjnej był indywidualistą, co wynikało z bardzo ograniczonego zaufania do otoczenia. Podniósł także, że brał udział w walkach 31 sierpnia 1982 r., ale także wówczas nie pytał nikogo o dane personalne, ani sam swoich nikomu nie ujawniał. Końcowo, wnioskodawca wyraził wolę poddania się badaniu wariografem lub złożenia wyjaśnień przed organem, pod rygorem odpowiedzialności karnej.
Decyzją z dnia [...] października 2019 r., wydaną na podstawie art. 5 ust. 1 w zw. z art. 2 ust. 1 oraz art.3 ustawy z dnia 20 marca 2015 r. o działaczach opozycji antykomunistycznej oraz osobach represjonowanych z powodów politycznych (Dz. U. z 2018 r., poz. 690 ze zm.), Szef Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, odmówił wnioskodawcy potwierdzenia statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych. W uzasadnieniu tej decyzji wskazano, że Szef Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych potwierdza status działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych na podstawie udokumentowanego wniosku strony w przypadku, gdy przedstawiona przez stronę okoliczność faktyczna spełnia przesłankę z art. 2 lub art. 3 ustawy o działaczach opozycji antykomunistycznej oraz osobach represjonowanych z powodów politycznych.
Organ przytoczył treść art. 2 i art. 3 ustawy oraz opisał dotychczasowy przebieg postępowania w sprawie akcentując, że z odpowiedzi udzielonej przez Archiwum IPN wynika, że w zasobach archiwalnych IPN nie zachowały się materiały potwierdzające działalność opozycyjną wnioskodawcy lub doznane przez niego represje, a on sam nie przedstawił dowodów potwierdzających okoliczności o których mowa w art. 2 lub/i 3 ustawy o działaczach opozycji antykomunistycznej oraz osobach represjonowanych z powodów politycznych, jak i nie uprawdopodobnił jakiejkolwiek działalności i represji związanych z działalnością opozycyjną w rozumieniu wspomnianej ustawy.
Składając wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy wnioskodawca wskazał, że jego niepodległościowa działalność dotyczyła lat 1969-1971, a następnie, 1980-1988. Podniósł, że wskazanie ilości oraz częstotliwości kolportażu, a także odbiorców, jest praktycznie niemożliwe. Nadmienił, że osób dostarczających materiały nie pytał o dane osobowe. Znał tylko ich imiona. Wskazał, że spotkania terminowe były umawiane tylko w przypadku rozliczeń, np. ze sprzedaży kalendarzy. W nawiązaniu do okoliczności związanych ze zwolnieniem w pracy w Urzędzie skarżący podniósł, że w realiach tamtych czasów, nie zwalniało się oficjalnie z przyczyn politycznych, natomiast drogą nieoficjalną, "za każdą osobą szła odpowiednia" opinia. Dodał, że jego działalność w Urzędzie, tworzenie NSZZ Solidarność, czy organizacja strajków była postrzegana przez kierownictwo Urzędu bardzo negatywnie, w przeciwieństwie do zwykłych pracowników.
Wyjaśnił, że po 1989 r. zajął się swoimi sprawami i nie podtrzymywał kontaktów, dlatego też nie posiada świadków. W treści wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy wnioskodawca podtrzymał gotowość złożenia odpowiednich oświadczeń lub dodatkowych wyjaśnień, pod rygorem odpowiedzialności karnej.
Po otrzymaniu zawiadomienia o zakończeniu postępowania wyjaśniającego wnioskodawca przedstawił kserokopię świadectwa pracy w A, z którego wynikało, ze był tam zatrudniony do dnia 30 czerwca 1982 r. Okoliczności wynikające ze świadectwa pracy wnioskodawca rozwinął w piśmie z dnia 9 listopada 2019 r., które złożył wraz z kserokopią świadectwa pracy. W piśmie tym wnioskodawca m.in. wskazał, że w rozważanym okresie historycznym nie było możliwe by przyczyna zwolnienia z powodów politycznych została wprost podana w świadectwie pracy.
Działając w ramach ponownego rozpoznania sprawy, decyzją z dnia [...] listopada 2019 r., wydaną na podstawie art. 138 § 1 w zw. z art. 127 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2018 r., poz. 2096) oraz art. 5 w zw. z art. 2 oraz art. 3 ustawy o działaczach opozycji antykomunistycznej oraz osobach represjonowanych z powodów politycznych, Szef Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...] października 2019 r. W jej uzasadnieniu organ wskazał na przesłanki z art. 2 ustawy i podniósł, że materiał dowodowy znajdujący się w aktach sprawy nie daje podstaw do stwierdzenia, że wnioskodawca prowadził działalność opozycyjną w rozumieniu ustawy o działaczach opozycji antykomunistycznej oraz osobach represjonowanych z powodów politycznych. W rozwinięciu tej argumentacji organ podniósł, że w żadnym z pism wnioskodawca nie powołuje się na jakiekolwiek struktury w których mógłby działać, lub też, z którymi mógłby współpracować, a wręcz dwukrotnie stwierdza, że był indywidualistą.
Wskazał nadto, że również w zasobach Instytutu Pamięci Narodowej nie zachowały się żadne dokumenty, z których wynikałaby okoliczność prowadzenia przez stronę działalności antykomunistycznej. Podniósł nadto, że informacji na temat wnioskodawcy brak jest również w "Encyklopedii Solidarności", która stanowi najobfitsze źródło wiedzy o polskiej opozycji antykomunistycznej lat 1976-1989, prezentujące ok. 4.800 biogramów osób, które prowadziły walkę z systemem komunistycznym.
Nadmienił również, że oświadczenie strony, które nie zostało zweryfikowane żadnym z dowodów, nie może stanowić wyłącznej podstawy do wydania merytorycznej decyzji.
Zdaniem organu, materiał dowodowy znajdujący się w aktach sprawy nie potwierdza także spełnienia przesłanek określonych w art. 3 ustawy, których zaistnienie jest warunkiem koniecznym w sprawie potwierdzenia statusu osoby represjonowanej. Organ wskazał, że zgodnie z twierdzeniami wnioskodawcy, doznał on represji określonych w art. 3 pkt 3 lit d ustawy, przy czym, nie dołączył on żadnych dowodów świadczących o zwolnieniu z pracy oraz o okolicznościach tego zwolnienia. Podniósł, że dopiero w odpowiedzi na zawiadomienie o zakończeniu postępowania wyjaśniającego wnioskodawca przedłożył świadectwo pracy, z którego wynika że był on zatrudniony w A od 17 sierpnia 1973 r., a zastał zwolniony 30 czerwca 1982 r., na mocy porozumienia stron. W nawiązaniu do podnoszonej przez skarżącego kwestii związanej z koniecznością zwolnienia się z pracy, w okolicznościach wskazywanych przez niego w pismach, organ wskazał, że osoby zwalniane represyjnie w stanie wojennym z urzędów publicznych za swoją działalność związkową mogły powrócić do pracy na podstawie ustawy z dnia 24 maja 1989 r. o przywróceniu praw pracowniczych osobom pozbawionym zatrudnienia za działalność związkową, samorządową, przekonania polityczne i religijne (Dz. U. 1989 nr 32, poz. 172 ze zm.).
W podsumowaniu Szef Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych stwierdził, że zebrany materiał dowodowy nie zawiera istotnych faktów lub okoliczności, które mogłyby wskazywać na prowadzenie przez wnioskodawcę działalności opozycyjnej w rozumieniu art. 2 ustawy o działaczach opozycji antykomunistycznej oraz osobach represjonowanych z powodów politycznych, bądź doznanie represji wymienionych enumeratywnie w art. 3 tejże ustawy. Z tych powodów, organ ten nie znalazł podstaw do uchylenia decyzji własnej z dnia [...] października 2019 r.
W skardze wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu skarżący wniósł o ponowną, rzetelną weryfikację decyzji, "poczynając od dokonania zmiany osoby prowadzącej" sprawę.
W treści skargi skarżący zawarł polemikę ze stanowiskiem przedstawionym w zaskarżonej decyzji akcentując w szczególności, że rozpatrywanie tego typu spraw, "bez znajomości realiów tamtego okresu", oraz, "bez wiedzy historycznej na odpowiednim poziomie powoduje wypaczenie rzeczywistości." W ramach polemiki ze stanowiskiem zaprezentowanym w zaskarżonej decyzji skarżący podniósł, że "powrót do pracy był de facto niemożliwy, bądź wiązał się z upokorzeniem". W dalszej kolejności wskazał, że zakładał związek zakładowy w A zatrudniającym 100-130 osób, spośród których większość stanowili członkowie i sympatycy PZPR. Na prowadzoną przez skarżącego działalność antykomunistyczną nie było przyzwolenia kierownictwa Urzędu, co znajdowało odzwierciedlenie m.in. w szykanach finansowych (pozbawienie premii, pomijanie w przyznawaniu nagród, brak szans na awans).
Skarżący podniósł nadto, że osobiście organizował strajki popierające dążenie do suwerenności i niepodległości kraju, przy czym, zwrócił uwagę na konieczność rozróżnienia tego rodzaju działania w warunkach dużego zakładu pracy, skupiającego dziesiątki pracowników, głównie fizycznych, w porównaniu z warunkami pracy urzędu, gdzie pracowników fizycznych w zasadzie nie było.
W ramach argumentacji skargi skarżący nawiązał do okoliczności zwolnienia z pracy, zaznaczając, że po ogłoszeniu stanu wojennego naczelnik zażądał od skarżącego by się on zwolnił. Skarżący nie wyraził na to zgody, a po kilku miesiącach (około kwietnia) został zabrany na przesłuchanie. Przesłuchanie powtórzono jeszcze w maju. Skarżący nie został aresztowany, ale był szykanowany. Zwolnienie za porozumieniem stanowiło kompromis dla obu stron.
W dalszej części skargi skarżący nadmienił, że współpracował z osobami z NSZZ Solidarność oraz z Solidarnością Walczącą. Nie zapisywał się do żadnych struktur i nie dostał żadnej legitymacji, zaś z uwagi na to, że urzędowe struktury były słabe, jego działalność przybrała charakter indywidualny.
Końcowo zarzucił, że brak jego nazwiska w Encyklopedii Solidarności nie stanowi dostatecznej podstawy do tego, by kwestionować jego działalność antykomunistyczną. Wyraził pogląd, że zmiany systemowe dokonywały się siłą nie tylko przywódców, ale zwykłych działaczy, jak skarżący i wielu, wielu innych. Wyjaśnił także, że w następstwie podjętych (w siedzibie NSZZ Solidarność) starań o uzyskanie dokumentacji skarżący uzyskał informację, że po ogłoszeniu stanu wojennego całość dokumentacji została zniszczona przez ZOMO.
W odpowiedzi na skargę Szef Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wniósł o jej oddalenie.
W piśmie procesowym z dnia 16 marca 2020 r. skarżący wniósł o przeprowadzenie dowodu z przesłuchania jego jako strony oraz w charakterze świadka – K.K., Przewodniczącego D. Solidarności.
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje
Skarga zasługiwała na uwzględnienie.
Przedmiotem sądowej kontroli w sprawie jest decyzja Szefa Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, odmawiająca wnioskodawcy potwierdzenia statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych, o co wnosił on we wniosku z dnia 15 maja 2019 r.
Przesłanki warunkujące przyznanie statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych regulują przepisy art. 2 i art. 3 ustawy o działaczach opozycji antykomunistycznej lub osobach represjonowanych z powodów politycznych.
Zgodnie z art. 2 powołanej ustawy, działaczem opozycji antykomunistycznej jest osoba, która w okresie od dnia 1 stycznia 1956 r. do dnia 4 czerwca 1989 r., łącznie przez co najmniej 12 miesięcy prowadziła, w ramach struktur zorganizowanych lub we współpracy z nimi, zagrożoną odpowiedzialnością karną, działalność na rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności lub respektowania politycznych praw człowieka w Polsce (ust.1). Do okresu 12 miesięcy, o którym mowa w ust. 1, nie wlicza się okresów działalności w ramach niezależnego ruchu związkowego lub niezależnego ruchu studenckiego, prowadzonej w okresie od dnia 31 sierpnia 1980 r. do dnia 12 grudnia 1981 r. (ust. 2).
Natomiast osobą represjonowaną z powodów politycznych, w myśl art. 3 cytowanej ustawy, jest osoba, która w okresie od dnia 1 stycznia 1956 r. do dnia 31 lipca 1990 r.:
- 1) przebywała w:
- a) więzieniu lub innym miejscu odosobnienia na terytorium Polski na mocy wyroku wydanego w latach 1956-1989 albo bez wyroku jednorazowo przez okres dłuższy niż 48 godzin lub wielokrotnie przez łączny okres dłuższy niż 30 dni, za działalność na rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności lub respektowania politycznych praw człowieka w Polsce,
- b) ośrodku odosobnienia na podstawie art. 42 dekretu z dnia 12 grudnia 1981 r. o stanie wojennym (Dz. U. poz. 154, z 1982 r. poz. 18, z 1989 r. poz. 178 oraz z 2011 r. poz. 342) za działalność na rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności lub respektowania politycznych praw człowieka w Polsce;
- 2) przez okres powyżej 30 dni pełniła zasadniczą służbę wojskową lub czynną służbę wojskową w ramach ćwiczeń wojskowych, do której odbycia została powołana z przyczyn politycznych za działalność na rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności lub respektowania politycznych praw człowieka w Polsce;
- 3) brała udział w wystąpieniu wolnościowym na rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności lub respektowania politycznych praw człowieka w Polsce i w związku z tym:
- a) na skutek działania, w tym niejawnego, wojska, milicji lub organów bezpieczeństwa państwa, o których mowa w art. 5 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu (Dz. U. z 2016 r. poz. 1575 oraz z 2018 r. poz. 5 i 369), zwanych dalej "organami bezpieczeństwa państwa", poniosła śmierć, doznała uszkodzenia ciała lub rozstroju zdrowia na okres dłuższy niż 7 dni,
- b) była inwigilowana przez organy bezpieczeństwa państwa i podjęto wobec niej bezprawne działanie polegające na popełnieniu na jej szkodę przestępstwa lub wykroczenia,
- c) była pozbawiona możliwości wykonywania swojego zawodu,
- d) została z nią rozwiązana umowa o pracę,
- e) została relegowana z uczelni wyższej lub innej szkoły,
- f) była objęta zakazem publikacji przez Główny Urząd Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk, wojewódzki lub miejski urząd kontroli prasy, publikacji i widowisk albo Główny Urząd Kontroli Publikacji i Widowisk lub okręgowy urząd kontroli publikacji i widowisk przez okres dłuższy niż jeden rok;
- 4) była poszukiwana listem gończym, oskarżona lub skazana za popełnienie przestępstwa lub wielokrotnie skazywana za popełnienie wykroczenia, za działalność na rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności lub respektowania politycznych praw człowieka w Polsce.
Z powołanych przepisów wynika, że status działacza opozycji antykomunistycznej może zostać przyznany wyłącznie osobie, która w okresie wskazanym w art. 2 wspomnianej ustawy prowadziła działalność w warunkach i w celu określonym w ustawie. Natomiast za osobę represjonowaną może być uznana jedynie taka osoba, która spotkała się z dolegliwościami wymienionymi w art. 3 cytowanej ustawy i nastąpiło to z powodów politycznych.
W nawiązaniu do okoliczności faktycznych sprawy należy podnieść, że w stosunku do skarżącego nie wystąpiły przeszkody z art. 4 ustawy, co bezspornie wynika z dołączonej do niego do wniosku decyzji Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu z dnia [...] kwietnia 2019 r. Odmowne rozpoznanie wniosku organ motywował natomiast brakiem istotnych faktów lub okoliczności, które mogłyby wskazywać na prowadzenie przez skarżącego działalności opozycyjnej w rozumieniu art. 2 ustawy o działaczach opozycji antykomunistycznej lub osobach represjonowanych z powodów politycznych, bądź, doznanie represji wymienionych enumeratywnie w art. 3 tejże ustawy (k. 43 akt administracyjnych).
Wyrażone w zaskarżonej decyzji stanowisko Szefa Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych Sąd ocenia za przedwczesne wobec dostrzeżonych uchybień procesowych jakich nie ustrzegł się organ prowadzący postępowanie, i to w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy.
W punkcie wyjścia do dalszych rozważań należy wskazać, że jakkolwiek z treści art. 5 ust. 3 pkt 1 ustawy o działaczach opozycji antykomunistycznej lub osobach represjonowanych z powodów politycznych wynika powinność dołączenia do wniosku składanego przez osobę zainteresowaną uzyskaniem statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych dowodów potwierdzających spełnienie warunków, o których mowa w art. 2 lub art. 3 ustawy, to jednak nie należy na podstawie tego przepisu wnosić o tym, organ orzekający w sprawie zwolniony jest od prowadzenia postępowania dowodowego w zakresie niezbędnym do rozpoznania wniosku. Innymi słowy, choć to na wnioskodawcy ciąży obowiązek przedłożenia dowodów i informacji uwiarygodniających okoliczności istotne z punktu widzenia podstaw prawnych do uznania go za działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych, to jednak organ nie jest zwolniony od przeprowadzenia wyczerpującego postępowania wyjaśniającego z zastosowaniem ogólnych zasad ujętych w art. 7, art. 77 § 1, czy art. 80 k.p.a. Przepis art. 77 k.p.a. nakłada na organ administracji obowiązek zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego.
Oznacza to, że organ administracyjny prowadzący postępowanie jest obowiązany z urzędu przeprowadzić dowody służące ustaleniu stanu faktycznego sprawy oraz podjąć wszelkie starania niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, jako niezbędnego warunku wydania decyzji zgodnej z prawem (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach, sygn. akt IV SA/Gl 664/18). Zarzut dowolności wykluczają dopiero ustalenia dokonane w całokształcie materiału dowodowego (art. 80 k.p.a.), zgromadzonego i ocenionego w sposób wyczerpujący (art. 77 § 1 k.p.a.), a więc przy podjęciu wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego jako niezbędnego warunku wydania decyzji o przekonywującej treści (art. 7 k.p.a.). W kontrolowanej sprawie, organ uchybił wspomnianym obowiązkom, przeprowadzając niepełne postępowanie dowodowe, nie wyjaśniając w sposób dostateczny stanu faktycznego sprawy i dokonując przedwczesnej oceny materiału dowodowego.
Należy wskazać, że jakkolwiek organ podjął w sprawie inicjatywę dowodową w postaci wystąpienia do Prezesa IPN - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu o przekazanie informacji o treści zgromadzonych przez Instytut dokumentów dotyczących warunków, o których mowa w art. 2 i art. 3, oraz o przekazanie uwierzytelnionych kopii tych dokumentów, a dodatkowo, we własnej właściwości dokonał sprawdzenia biogramu i innych informacji na temat strony w internetowej bazie danych projektu: "Encyklopedia Solidarności", to jednak na tych dowodach w istocie poprzestał, ograniczając się dodatkowo jedynie do poinformowania wnioskodawcy, że w wyniku przeprowadzonej kwerendy w zasobie archiwalnym IPN nie odnaleziono dokumentów bezpośrednio potwierdzających jego działalność opozycyjną oraz do kierowania do niego ogólnych wezwań do nadesłania dalszych dowodów (dokumentów prywatnych lub urzędowych, publikacji naukowych, oświadczeń świadków), które miały umożliwić potwierdzenie konkretnych ram czasowych i zakresu działalności opozycyjnej.
Zdaniem Sądu, w sprawie nie wykorzystano wszystkich dostępnych instrumentów prawnych, które mogłyby przyczynić się do oceny zasadności złożonego przez stronę wniosku. Mowa tu, z jednej z strony, o powinności wystąpienia przez Szefa Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych do właściwej wojewódzkiej rady konsultacyjnej do spraw działaczy opozycji antykomunistycznej oraz osób represjonowanych z powodów politycznych o zaopiniowanie wniosku o potwierdzenie statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych. Z drugiej, o powinności przeprowadzenia dowodu z przesłuchania strony.
Należy zwrócić uwagę, że możliwość wystąpienia przez organ do właściwej wojewódzkiej rady konsultacyjnej do spraw działaczy opozycji antykomunistycznej oraz osób represjonowanych z powodów politycznych o zaopiniowanie wniosku przewidział ustawodawca w treści art. 5 ust. 6 ustawy o działaczach opozycji antykomunistycznej lub osobach represjonowanych z powodów politycznych. Uchwała właściwej wojewódzkiej rady konsultacyjnej do spraw działaczy opozycji antykomunistycznej oraz osób represjonowanych z powodów politycznych, podjęta w trybie art. 5 ust. 6 ustawy o działaczach opozycji antykomunistycznej oraz osobach represjonowanych z powodów politycznych stanowi wprawdzie wyłącznie materiał pomocniczy, nie przesądzający kierunku rozstrzygnięcia organu, lecz mogący ukierunkować organ co do potrzeby przeprowadzenia dalszych, dodatkowych dowodów (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia z dnia 8 maja 2019 r., sygn. akt IV SA/Wr 74/19, LEX nr 2665525).
Z kolei, możliwość przeprowadzenia dowodu z przesłuchania strony wynika z ogólnych zasad dowodzenia, wskazanych w art. 86 k.p.a. i art. 75 § 1 k.p.a. Zgodnie z treścią art. 86 k.p.a., jeżeli po wyczerpaniu środków dowodowych lub z powodu ich braku pozostały niewyjaśnione fakty istotne dla rozstrzygnięcia sprawy, organ administracji publicznej dla ich wyjaśnienia może przesłuchać stronę. Z kolei treść art. 75 § 1 k.p.a. stanowi, że jako dowód należy dopuścić wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy, a nie jest sprzeczne z prawem.
Jakkolwiek przeprowadzenie obu wspomnianych dowodów nie było bezwzględnym obowiązkiem organu prowadzącego postępowanie, to niewątpliwie, pozwoliłoby stwierdzić, że w sprawie zostało przeprowadzone postępowanie dowodowe w sposób wyczerpujący, w zakresie możliwym do przeprowadzenia.
Należy w tym miejscu również wyraźnie zaakcentować, że przeprowadzenie sugerowanych przez Sąd dowodów nie pozbawia organu prawa do oceny ich przydatności dla pozytywnego rozpoznania wniosku, a także, wiarygodności, w świetle zasady swobodnej oceny dowodów o jakiej mowa w art. 80 k.p.a.
Stwierdzone uchybienia nie były jedynymi, jakie Sąd dostrzegł w sprawie. Należy w tym miejscu zwrócić uwagę również na to, że skarżący w toku postępowania kilkukrotnie wskazywał na art. 3 pkt 3 lit. d) ustawy o działaczach opozycji antykomunistycznej lub osobach represjonowanych z powodów politycznych jako podstawę prawną domagania się uznania go za osobę represjonowaną z powodów politycznych. Kwestia przymusowego odejścia z pracy pojawiła się już w dołączonym do wniosku piśmie zatytułowanym "Życiorys z opisem działalności opozycyjnej" i została wyraźnie wyartykułowana w piśmie z dnia 21 lipca 2019 r., a następnie, także w piśmie z dnia 9 listopada 2019 r. Tymczasem, orzekający w sprawie organ nie podjął żadnych czynności dowodowych celem ustalenia wystąpienia przesłanki z art. 3 pkt 3 lit. d) ustawy. Kierowane do strony pisma z wezwaniem do przedłożenia przez nią dodatkowych dowodów miały charakter na tyle ogólnikowy, że nie można z ich treści wyprowadzić zobowiązania strony do przedłożenia dowodów istotnych z punktu widzenia treści art. 3 pkt 3 lit. d) ustawy.
Należy zwrócić uwagę, że kserokopię świadectwa pracy, potwierdzającego rozwiązanie umowy o pracę z dniem 30 czerwca 1982 r., skarżący złożył z własnej inicjatywy. Nie został zobowiązany do przedłożenia tego dokumentu przez organ administracji. Tym bardziej za nieuzasadnioną należy uznać zawartą w zaskarżonej decyzji argumentację organu, że "wnioskodawca nie dołączył żadnych dowodów świadczących o zwolnieniu oraz o jego okolicznościach", oraz, że "dopiero w odpowiedzi na zawiadomienie o zakończeniu postępowania wyjaśniającego" przedłożył świadectwo pracy. To organ jest gospodarzem postępowania administracyjnego i skoro strona powoływała się na przesłankę z art. 3 pkt 3 lit. d) ustawy to powinnością organu było wezwanie strony do przedstawienia konkretnych dowodów na to, że doznała represji skutkującej rozwiązaniem z nią umowy o pracę (skoro dowodu w postaci rozwiązania umowy o pracę strona nie dołączyła do wniosku), a dodatkowo również, przesłuchania jej na tę okoliczność.
Należy w tym miejscu dodać, że przepis art. 3 pkt 3 lit. d) ustawy represję w postaci rozwiązania umowy o pracę traktuje jako konsekwencję brania udziału w wystąpieniu wolnościowym o jakim mowa w art. 3 pkt 3 ustawy. W sprawie, odmawiając stronie przyznania statusu osoby represjonowanej z powodów politycznych organ nie przeprowadził żadnego postępowania dowodowego ukierunkowanego na zweryfikowanie przesłanki z art. 3 pkt 3 lit. d) ustawy, czego refleksem jest brak w zaskarżonej decyzji pogłębionych rozważań odnośnie do tego, dlaczego przedstawiony przez stronę dowód w postaci rozwiązania umowy o pracę oraz okoliczności przedstawione w składanych przez nią pismach organ uznał za niewystarczające do zastosowania normy z art. 3 pkt 3 lit. d) ustawy.
Należy wrócić uwagę, że w zaskarżonej decyzji organ w ogóle nie przeprowadza oceny, czy w sprawie skarżącego wystąpiła przesłanka udziału w wystąpieniu wolnościowym. Rozwijając ten wątek należy wskazać, że wprawdzie "udział w wystąpieniu wolnościowym" nie jest pojęciem zdefiniowanym, jednakże w orzecznictwie sądowoadministracyjnym uznaje się, że jest to wyłącznie forma świadomego uczestnictwa, aktywności danej osoby w przedsięwzięciu zorganizowanym na rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności lub respektowania politycznych praw człowieka, która jednak, choć nieprzypadkowa, nie musiała wiązać się z pełniejszym zaangażowaniem, przybierającym już formę działalności politycznej. Jest to z pewnością także szereg działań o charakterze organizacyjnym, przygotowawczym, jako że wystąpienie takie ze swojej natury jest pewnym procesem, niekiedy wieloetapowym i wymagającym różnorakich działań.
Nie przesądzając o przyszłym kierunku rozpoznania sprawy, Sąd w tym miejscu jedynie zwraca uwagę, że w sprawie organ nie dokonał wykładni pojęcia "udziału w wystąpieniu wolnościowym" oraz nie przeprowadził wyczerpującego postępowania dowodowego w zakresie związku pomiędzy tą przesłanką, a utrzymywaną przez skarżącego okolicznością w postaci konieczności zwolnienia się z pracy w A. Wbrew stanowisku wyrażonemu w zaskarżonej decyzji, o niezasadności wniosku strony w zakresie żądania opartego na przesłance z art. 3 pkt 3 lit d) ustawy nie może stanowić okoliczność, że skarżący nie powrócił do pracy na podstawie ustawy z dnia 24 maja 1989 r. o przywróceniu praw pracowniczych osobom pozbawionym zatrudnienia za działalność związkową, samorządową, przekonania polityczne i religijne.
W uzupełnieniu przedstawionych uwag należy dodatkowo podnieść, że decyzja organu z dnia [...] października 2019 r., utrzymana w mocy decyzją z dnia [...] listopada 2019 r., poza przytoczeniem treści przepisu art. 3 ustawy o działaczach opozycji antykomunistycznej lub osobach represjonowanych z powodów politycznych (w pełnym brzmieniu) nie zawiera żadnej argumentacji odnoszącej się do przesłanki z art. 3 pkt 3 lit. d) tejże ustawy. Co więcej, w końcowej części tej decyzji organ ogólnie konstatuje o braku dowodów oraz nieuprawdopodobnieniu przez wnioskodawcę represji związanych z działalnością opozycyjną, a zatem bez wskazania na konkretną przesłankę z art. 3 ustawy na jaką powoływał się skarżący. Ta ogólna konstatacja organu skutkowała brakiem odniesienia się przez organ do tego, dlaczego w okolicznościach faktycznych sprawy nie uznał on zasadności żądania wnioskodawcy w zakresie uznania go za osobę represjonowana z powodów politycznych w powołaniu na przesłankę z art. 3 pkt 3 lit. d) ustawy o działaczach opozycji antykomunistycznej lub osobach represjonowanych z powodów politycznych.
Wskazane uchybienia uzasadniają, w ocenie Sądu przyjęcie, że zarówno decyzja z dnia [...] października 2019 r., jak i decyzja z dnia [...] listopada 2019 r. nie spełniają wymogów z art. 107 § 1 pkt 6 k.p.a.
Niezależnie od tego ostatniego zarzutu należy w podsumowaniu stwierdzić, że wszystkie omówione dotychczas okoliczności rzutowały w konsekwencji na ocenę, że w sprawie doszło do uchybienia przepisom art. 7, art. 77 § 1, art. 80 k.p.a. w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Konstatacja ta uzasadniała uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji z dnia [...] października 2019 r., o czym Sąd, działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm., dalej: p.p.s.a.) w zw. z art. 135 p.p.s.a., orzekł jak w punkcie I wyroku.
Odnosząc się końcowo do wniosków dowodowych strony, zawartych w piśmie z dnia 16 marca 2020 r. (k. 15 akt sądowych), a dotyczących przesłuchania przez Sąd w charakterze świadków – strony oraz przewodniczącego D. Solidarności K.K., to należy wyjaśnić, że sąd administracyjny władny jest przeprowadzić postępowanie dowodowe jedynie z dokumentów, i to z zastrzeżeniem, że o ile dowody te Sąd uzna za niezbędne do wyjaśnienia istotnych wątpliwości, a ich przeprowadzenie nie spowoduje nadmiernego przedłużenia postępowania w sprawie. Powyższe wynika z treści art. 106 § 3 p.p.s.a., w myśl którego, Sąd może z urzędu lub na wniosek stron przeprowadzić dowody uzupełniające z dokumentów, jeżeli jest to niezbędne do wyjaśnienia istotnych wątpliwości i nie spowoduje nadmiernego przedłużenia postępowania w sprawie. Z tych powodów, zgłoszone przez skarżącego w piśmie z dnia 16 marca 2020 r. wnioski dowodowe zostały oddalone na rozprawie, na podstawie art. 106 § 3 p.p.s.a. jako niedopuszczalne w postępowaniu przed sądem administracyjnym.
Uzupełniająco już tylko należy dodać, że skarżącemu nie przysługuje w sprawie status świadka, lecz status strony. Wniosek dowodowy o przesłuchanie siebie w charakterze strony oraz o przesłuchanie w charakterze świadka wspomnianego K.K., skarżący może natomiast skierować do organu, który będzie prowadził ponownie postępowanie administracyjne w sprawie.
W nawiązaniu do zarzutów skargi odnoszących się do osoby podpisanej pod decyzją należy wyjaśnić, że przesłanki wyłączenia pracownika reguluje treść art. 24 k.p.a. Zgodnie z art. 24 § 1 pkt 5 k.p.a., pracownik organu administracji publicznej podlega wyłączeniu od udziału w postępowaniu w sprawie w której brał udział w wydaniu zaskarżonej decyzji. Przepis art. 24 § 1 pkt 5 k.p.a. przesłankę wyłączenia pracownika organu wiąże bezpośrednio z wniesieniem środka zaskarżenia, co oznacza, że osoba wydająca decyzję w pierwszej instancji nie może rozpoznać środka zaskarżenia od decyzji, w której wydaniu brała udział. Powyższa reguła nie odnosi się jednak do sytuacji ponownego rozpatrzenia sprawy przez pracowników organu, których wcześniejsze rozstrzygnięcie zostało uchylone na skutek kontroli sądowej (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 19 lutego 2020 r., sygn. akt II SA/Gd 455/19, LEX nr 2784929).
W ponownie prowadzonym postępowaniu Szef Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych zobowiązany jest uwzględnić wyrażone w wyroku stanowisko Sądu, przeprowadzając postępowanie dowodowe w zgodzie z zasadami wynikającymi z art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 80 k.p.a., oraz, uwzględniając przedstawione wyżej uwagi Sądu. Końcowe rozstrzygnięcie organ zobowiązany jest zawrzeć w decyzji sporządzonej zgodnie z wymogami z art. 107 § 1 pkt 6 k.p.a.
Zawarte w punkcie II wyroku orzeczenie dotyczące kosztów postępowania znajduje swoją podstawę prawną w treści art. 200 p.p.s.a. Zasądzona od Szefa Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na rzecz skarżącego kwota 100 zł odpowiada wysokości wpisu sądowego, jaki uiścił skarżący inicjując postępowanie sądowe w sprawie.